Datasets:

CatholicCorpus
/

catholiccorpus-text

+ praefatio domino Eucherio episcopo Agroecius. libellum Capri de orthographia misisti mihi. haec quoque res proposito tuo et moribus tuis congrua est, ut, qui nos in huius uitae actibus corrigere uis, etiam in scribendi studiis emendares. nihil ergo quod in nobis est alienum a castigatione tua credis: omnia nostra, et quae dictu parua sunt, sollicita indage rimaris, a uiuendo ad scribendum, ab animo ad manum, a corde ad articulum peruenis. hoc est uere summum dei sacerdotem esse, commissos sibi homines, ut ipsi dicitis, et secundum spiritum imbuere et secundum litteram perdocere. huic ergo Capri libello, de orthographia et de proprietate ac differentia sermonum, quaedam adicienda subieci, non quod uir tantae peritiae aliquid praetermiserit, tam multis praesertim litterarum operibus celebratus et in commentando etiam Cicerone praecipuus, sed quia nos difficilia putamus quae ille ut facilia neglexit. ego autem credidi haec ambigua aliquantis uideri, quia mihi obscura frequenter fuissent. ad te igitur hoc opusculum mittitur, in quo laborabis plurimum, cui necesse est emendare ipsum qui aliquid emendare praesumpsit. donabit diuina pietas ut, qui scriptum a te obseruare uolumus, etiam praescriptum tuum seruare possimus. uale memor nostri, decus et praesidium meum. de orthographia Agroecius, cum Latine scribas, per diphthongon scribendum, non, ut quidam putant, per i Agricius. triceni de tricentis dices, trigeni de triginta. accersit qui euocat, arcessit qui accusat; sicut Cicero: «non capitis arcessere». ecquando increpando uel inquirendo interrogantis aduerbium est, et quando simpliciter loquentis. similiter, en cum ostendis, em cum increpas; Cicero: «em cui tuos liberos tute committas»; hem, cum dolor iram mouerit, aut cum admiratio uel cogitatio stuporem. aceruus molis est, acerbus immaturus aut asper. † segnis * insignis. abitum sine aspiratione de abscessu scribis, habitum de uestitu uel gestu membrisque dicimus. sicut primus e multis et prior e duobus, ita postremus de multis et posterior de duobus, et alter de duobus dicitur, alius de multis. uae interiectio dolentis est, ue coniunctio subiunctiua. praemium cum diphthongo scribendum, pretium precatur sine diphthongo. ueteres enim maioris rei sermones cum diphthongo et quadam dignitate dici et scribi uoluerunt. precari autem est rogare, imprecari maledicere, deprecari excusare et purgare se. Virgilius: «equidem merui nec deprecor»; Cicero: «quid faciet Hortensius? auaritiaene crimina frugalitatis laudibus deprecabitur?». nubo nupsi, scribo scripsi: cum uocalis sequitur, b esse debet, cum consonans, fides de fidelitate, fidis de chorda. disertus orator est, desertus derelictus. delator qui defert ad accusandum, dilator qui differt ad proferendum. deluit purgat, diluit temperat. Liuius de morte Mithridatis: «quod cum diluisset». aduersum te aduersarius, aduersus te imitator. inuleus, ut acutum s‹ona›t, quia nomen a sono uocis accipit. deduco de amico producendo, diduco autem est distraho. derectum in rectum uadens, directum in latera rectum. partem nomen est, partim aduerbium. fastus de superbia, et facit genetiuo plurali fastuum; fastus de libris et facit fastorum. exspectatur uenturus, spectatur qui uidetur uel probatur. apparet qui uidetur, adparet qui obsequitur, non regulae ratione, sed discernendi intellectus gratia. Hercules, Achilles, Verres recto casu per e scribuntur, genitiuo autem per i: et omnia huiusmodi nomina. et breuis est. fuerimus coniunctiuo modo tempore praeterito perfecto, et breuis est; et fuerimus eodem modo tempore futuro, et longa est; cum diceres uerbo actiuo coniunctiuo modo, diceris uerbo passiuo indicatiuo modo. miramur opera, admiramur uirtutes. labium superius dicitur, labrum inferius; rostrum non nisi quod incuruum est. exercitus laboribus, exercitatus studiis. minores esse res aliquas aut homines dicimus. nam minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus, sicut et pluris, quod maiore summa taxatur. plures uero de multitudine scribimus. plures comparatiuus gradus est; Cicero: «unus plures praedonum duces cepit Publius Seruilius, quam ceteri». positiuum habet multi, superlatiuum plurimi. cepit de capiendo, coepit de incipiendo scribimus. uterque de duobus dicimus, utrique de binis aut pluribus ex utraque parte positis. uterque uenit, utrique ueniunt; Cicero: «iubeo promi utrosque, binos habebam», quia ad Delphicam uasa paria semper sunt. unde ipse Cicero: «dicebat scyphorum paria complura». quaeritur de inquirendo, queritur de implorando scribimus; sic et quaestus lucri, et questus lacrimarum. poculum uas est, potio quod hauritur; Cicero: «accepto poculo subito in media potione exclamauit». dimidiatum calicem bibi, non dimidium dicere debemus. non enim ipsum uas bibis, sed quod intra uas est. olim et quondam et aliquando tria tempora tenent. praeteriti temporis et futuri affatim inueniuntur exempla; praesentis domus, quod difficile uidetur: tumidis quod fluctibus olim tunditur; «expergiscimini aliquando et capessite rem publicam». conscribere est multa simul scribere, exscribere quod alibi scriptum sit transferre, transcribere, cum ius nostrum in alium transit, inscribere actionis est uel accusationis, adscribere adsignationis, describere dictionis uel ordinationis. exstruere est in altum struere, instruere aciem uel actionem, adstruere adfirmare, construere in struendo coniungere, substruere re aliqua superposita subter struere. memini me facere dicere debemus, non memini me fecisse. nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante factam rem in praesens reuocat, et si dixeris memini me fecisse, duo praeterita simul iunges. Cicero: «memini Pamphilum Lilybetanum mihi narrare» [solitum]; idem infra: «respondi Metello, ut debui, etiam illud memini me dicere»; Terentius: «ego illam uidi uirginem forma boni memini me uidere»; Vergilius: «cantando [solitum] memini me condere soles»; idem: «memini / Auruncos ita ferre senes»; et multis praeterea locis. neque inuenitur ubi ab aliis magnis auctoribus memini positum sit ut non addatur aut esse aut aliquantus sermo qui praesens tempus restituat, nisi uno loco et quasi hoc mirabile uno loco: «namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium uidisse senem», quod poetae pro necessitate metri licuit usurpare. instar illius rei dicere debemus, non ad instar. quaeritur ab aliquantis quare s littera inter liquidas posita sit, cum uel sola syllaba haberi uideatur, ac per hoc dicta sit: suae cuiusdam potestatis est; aliae autem liquidae in ipso concursu litterarum et sermonum ita conglutinantur, ut paene interire uideantur. haec ratio est: apud Latium, unde Latinitas orta est, et maior populus et magis egregiis artibus pollens Tusci fuerunt, qui quidem, natura linguae suae, s litteram raro exprimunt. haec res eam fecit haberi liquidam. arbor omne lignum dicitur, arbos non nisi fructifera. hora dierum est, ora finium. pignera rerum sunt, pignora filiorum et adfectionum. columbae quae mansuetae fieri possunt et domibus adsuescere, palumbes ferae et saxis siluisque inhabitantes. rubor coloris est, robur uirtutis, robor arboris. ueniunt qui uendunt, ueneunt quae uenduntur. consuescimus bona, insuescimus mala, adsuescimus utraque. contingunt bona, accidunt mala, eueniunt utraque. fungi agere est, defungi deficere uel peragere. adolescere augmenti est, inolescere coaugmenti, exolescere euanescendi. auenae sterile germen, habenae retinacula iumentorum: hoc de habendi potestate, illud de occupandi auiditate dictum. deuncem decem uncias dicimus, diuncem undecim. pulchritudo formae in uiris dignitas, unde Cicero pro Caelio : «quis non possit huic aetati atque huic dignitati, etsi sine suspitione, at non sine argumento maledicere?». in feminis autem honestas dicitur, unde Terentius de horrido et sene Eunucho: «illumne inhonestum hominem ambulare». formositas uero in luxuriosis: Vergilius: «formosum pastor Corydon ardebat Alexin». ipse pronomen dignitatis est, iste abiectionis. donum dantis est, munus accipientis. illud a dando, hoc a muniendo uel a monendo dictum. has manus unius hominis dicimus, hanc manum multos homines. coarguere est coercere et compescere, arguere ostendere et patefacere; Vergilius: «degeneres animos timor arguit», unde argumenta dicuntur quae causam ostendunt. sunt sermones, ut ita dixerim, communes duo sibi contraria significantes. uector dicitur et qui portat et qui portatur. hospes et qui recipit et qui recipitur. sacer et uenerandus et exsecrandus. Virgilius: «auri sacra fames». ultus et uindicatus et punitus. gratia et bonae et malae rei causa; nam sicut dicimus amicitiarum et beneficii gratia, ita Sallustius: «obprobrii gratia»; et Cicero: «relegationis ac supplicii gratia colenda et fruenda tradiderat»; et Terentius: «qui referam sacrilego illi gratiam». suffragia populi et quae honorant dicuntur et quae damnant; Cicero de praetura urbana : «istum uis ulla ex populi Romani suffragiis eripere poterit». donamus et illud quod damus et illum cui damus. adficimur honore et adficimur iniuria. eleuamus et quae in altum attollimus et quae adnullando leuiora facimus. subducimus et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus. Sallustius bello Catilinae : «optimum quemque in primam aciem subduxit». me tui pudet dicit et quem de alterius facto pudet, et quem de suo. Terentius in adelphis sub uerbis Aeschini: ‹«me tui pudet»› ubi eum pudet patri non ante confessum. discrimen periculum uel diuersitas. reditus regressus uel lucrum. supremus summus et ultimus et superiorem et inferiorem significant. altum et quod sursum est et quod deorsum. procul et longe et prope significat. Vergilius: «clipeo est excussa sagitta proculque / egregium Antorem». damnatus et addictus et absolutus. idem Virgilius: «quem damnet labor», id est quem uirtus sua absoluat et uictorem faciat. numquam enim Vergilius in duabus diuersis lancibus unam rem ponebat, praesertim cum interponeret, coniunctionem disiunctiuam. idem ipse alio loco: «damnabis tu quoque uotis», sicut: «uoti reus» dixerat, ita et absoluendos dixit. unde et in iure damnas esto legato dicitur, hoc est soluendo esto quod solui omnibus modis necesse est, etiamsi res legatur aliena. in, praepositio utriusque casus, cum in loquelas transit, fit etiam communis intellectus. nam et satis et parum et factum aliquid aut non factum significat, sicut impotens et infractus. latere et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Vergilius: «et scuta latentia condunt» et: «torua solum sub fronte latebat». horrendum dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Vergilius: «oculos horrenda in uirgine fixus». aduocatur daturus patrocinium, inuocatur praestaturus auxilium, euocatur praebiturus obsequium. inluuies sordium est, ingluuies uentris. illud a non lauando, hoc ab inglutiendo dictum. torres lignum praeustum, torrens aquae per praerupta decursus. commonemus praeterita, admonemus praesentia, monemus futura. ne multas significationes habet: ne longa aduerbium prohibendi, ut est: «ne quaere doceri»; ne breuis coniunctio disiunctiua, ut est: «hominesne feraene»; item ne longa coniunctio causalis, ut est: «ne tenues pluuiae» et: «ne subeant herbae». temeritas sine consilio dicitur, audacia post consilium. uelocitas pedum et corporum, celeritas animorum atque factorum. gaudium animi, laetitia et exsultatio etiam uerborum atque membrorum. ulcus est quod nascitur, uulnus quod per alium fit. uiuum de uicturo dicimus, uiuentem de morituro. nascitur quod de utero decidit, enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit. adducitur quis ad rem inhonestam, perducitur ad studia, deducitur ad honorem. eluxit, luctum deposuit; inluxit, cum lumen apparuit. nuntiatur de longinquo, denuntiatur in praesenti, adnuntiatur de futuro, renuntiatur de excusando et repudiando. Cicero: «renuntiata est tota condicio». deportare deponere, adportare est aliquid adferre, comportare in unum locum conferre, exportare tollere. temperantia est animorum, temperatio rerum, temperies aurarum. passim aliquid inueniri de re corporali recte dicimus, affatim de re incorporali; illud enim de incessu, hoc de affatu dictum est. lepus animal est, lepos iucunditas uoluptatis, unde et gratum aliquid lepidum dicimus; lepos eloquii. recipimus aliquid deferendum rogati, suscipimus nostra sponte. aspicimus sursum, conspicimus palam, respicimus retro, inspicimus intus. praeterea temporis praeteriti, Sallustius: «numquam Hispanos praeterea tale facinus fecisse audiui», temporis futuri: «praeterea aut supplex aris imponet honorem». eo uerbum primae personae facit eo is it. eho aduerbium interrogantis est, ut: «eho Parmeno, nosti»; eo item aduerbium loci, ut si dicas: «eo redactus sum»; heu interiectio dolentis est, eu laudantis; Terentius:«eu Phormio»; heus aduerbium uocantis, heu respondentis; eho est interiectio iubentis uel hortantis; Terentius: «eho puer, curre ad Bacchidem». limen aedium est, limes regionum. arundo canna est ab ariditate dicta, herundo auis quae tignis adhaeret. spirare uiuere est, exspirare mori. pertinacia malae rei perseuerantia dicitur, constantia bonae. consequimur pedibus, adsequimur studio, obsequimur officio, persequimur iniuria, subsequimur ordine, prosequimur uoto. nihil aduerbium est, nihili nomen: homo enim nullius momenti nihili dicitur. genus familiae, gentem regionis recte dicimus. laetamur de nostris bonis, gratulamur de alienis; amicorum, hoc est, gratificamus laetitia. Cicero: «neque tam istius hominis perditi subita laetitia quam huius hominis amplissimi noua gratulatio diuitiis eum commouebat». herbidum locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueuerit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit. sic et aquatam potionem recte dicimus, quae aquam aliunde recipit; aquosum autem locum qui ex se aquam fundit. ita et meracam potionem, merosum autem uinum appellabimus. attollit aggerat scribendum est. in compositione enim sermonum ad praepositio accusatiui casus corrumpitur, cum seruire loquelis incipit, quando eam muta sequitur; integra autem permanet, quando semiuocalis, ut est adficit, adripit. huius rei ratio reddenda est. uocales omnes principes uocis sunt et dominae litterarum, quae, sicut uniuersa fortiora naturaliter faciunt, subiecta et adiuncta sibi protegunt, aequalia autem et resistentia elidunt. nam quo modo non numquam inter se commissae franguntur et synalipham faciunt, ita consonantes sibi creditas conseruant. quarum uirtutem necesse est ut semiuocales imitatae uicinas sibi mutas tutentur. quaeritur ab aliquantis quid distet inter super et supra et subter et subtus. super est quod eminet, supra quod substratum aliquid habet. item subter est quod re aliqua superiore premitur et conculcatur, subtus quod demissum altius non contingitur. sinum dicimus exterius sinuatae uestis receptaculum; gremium interius accinctae uestis secretum. Virgilius: «pandentemque sinus et tota ueste uocantem / caeruleum in gremium». gremium autem dicitur e contrario, ab ingressu difficili; similia produnt, sicut aditum et penum et penetrale, eo quod adiri et penetrari raro soleat. largitas humanitatis est, largitio ambitionis. crassari corporis est et saginae, grassari animi et crudelitatis. album naturae tantum est, candidum frequenter et studii. nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. albos ergo capillos, carnem candidam recte dicimus. muliebre dicitur a mulieribus aliquid factum, mulierarium per mulieres aliquid ordinatum et per uiros gestum. iuuentus multi iuuenes dicuntur, iuuentas unius hominis aetas, Iuuenta ipsa dea, ut Graeci dicunt aut ut poetae, Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris fastorum legimus. delictum peccatum aliquod dicimus, delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. ‹dilectum a diligendo, delectum a deligendo›, nam diligi adfectionis est, deligi iudicii. inter commodatum et mutuo datum non nihil distat. commodamus amico pro tempore equum, uestem, seruum; hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; mutuo damus pecuniam, triticum, uinum et his similia, quae mutata recipi necesse est. ligat quis uinculo, legat testamento. loqui hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit, opponit, adloqui suadentis uel hortantis aut iubentis, eloqui oratoris. percussum corpore dicimus, perculsum animo. Cicero de signis : «tamquam illa ipsa face perculsus esset». efferunt qui exportant, eferunt qui laudando extollunt. idem Cicero: «nimium haec illi fortasse eferant». periculum ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum. indigenae homines dicuntur, indigetes dii; item indigetes ‹homines› unde geniti, dii indidem. circum pedes sunt obsequia seruorum, ante pedes amicorum. Iuuenalis: «togati / ante pedes». insita arbor est cui incisae alienum germen includitur, adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur. Horatius: «qua populus adsita surgit»; quippe quae uitibus maritaretur. fremor est murmur hominum, fremitus ferarum. flauum dicimus rubeum, sicut: «flaua Ceres»; furuum nigrum: «furuae regna Proserpinae»; fuluum nigro rubeum, ferinum et superbum, sicut: «fuluum leonem», et: fuluam aquilam, et: «fuluum aurum», et: «fulua pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri aut certe de Aenea iracundiam, de Turno tristitiam. fuluum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur. postulatur aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in frumentaria : «incipiunt postulare, poscere, minari». aluus uirorum recte dicitur, uterus mulierum, uenter in utroque sexu. supplicia de tormentis dicimus et de precibus. uestimentum [uestimenta neutraliter dici debent], quod uiri habent; nam feminae quod utuntur, haec uestis [uel hae uestes] dicuntur. libido [per b] cupiditas animi, liuido [per u] liuor est corporis.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Ars grammatica (Diomedes Grammaticus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Ars maior (Donatus), ed. Grammatici Latini, ex recensione Henrici Keilii.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ de uoce uox est aer ictus, sensibilis auditu, quantum in ipso est. omnis uox aut articulata est aut confusa. articulata est, quae litteris conprehendi potest; confusa, quae scribi non potest. de littera littera est pars minima uocis articulatae. litterarum aliae sunt uocales, aliae consonantes. consonantium aliae sunt semiuocales, aliae mutae. vocales sunt, quae per se proferuntur et per se syllabam faciunt. sunt autem numero quinque a e i o u. harum duae, i et u, transeunt in consonantium potestatem, cum aut ipsae inter se geminantur aut cum aliis uocalibus iunguntur, ut Iuno, uates. hae etiam mediae dicuntur, quia in quibusdam dictionibus expressum sonum non habent, i ut uir, u ut optumus. extra quam formam u littera interdum nec uocalis nec consonans habetur, cum inter q litteram consonantem et aliquam uocalem constituitur, ut quoniam, quidem. huic item digammon adscribi solet, cum sibi ipsa praeponitur, ut seruus, uulgus. nam i litteram geminari in una syllaba plurimi negant. Latinae uocales omnes et produci et corripi possunt. atque his solis adspirari quidam existimant. semiuocales sunt, quae per se quidem proferuntur, sed per se syllabam non faciunt. sunt autem numero septem, f l m n r s x. ex his una duplex est, x, et liquidae quattuor, l m n r, ex quibus l et r faciunt communem syllabam, et s littera suae cuiusdam potestatis est, quae in metro plerumque uim consonantis amittit. item ex illis f littera superponitur liquidis l uel r, quem ad modum muta quaelibet, et communem syllabam facit. mutae sunt, quae nec per se proferuntur nec per se syllabam faciunt. sunt autem numero nouem, b c d g h k p q t. ex his superuacuae quibusdam uidentur k et q; qui nesciunt, quotiens a sequitur, k litteram praeponendam esse, non c; quotiens u sequitur, per q, non per c, scribendum. h interdum consonans interdum adspirationis creditur nota. y et z remanent, quas litteras propter Graeca nomina admisimus: altera namque uocalis, altera est consonans duplex. unde fit, ut quidam putant, Latinas litteras non plures esse quam decem et septem, si quidem ex uiginti et tribus una adspirationis nota est, una duplex, duae superuacuae, duae Graecae. accidunt uni cuique litterae tria, nomen, figura, potestas. quaeritur enim, quid uocetur littera, qua figura sit, quid possit. de syllaba syllaba est conprehensio litterarum uel unius uocalis enuntiatio temporum capax. syllabarum aliae sunt breues, aliae longae, aliae communes. breues sunt, quae et correptam uocalem habent et non desinunt in duas consonantes aut in unam duplicem aut in aliquid, quod sit pro duabus consonantibus. longae aut natura sunt aut positione fiunt. natura, cum aut uocalis producitur, ut a o, aut duae uocales iunguntur et dipthongon faciunt, ut ae oe au eu ei. positione, cum correpta uocalis in duas desinit consonantes, ut arma arcus, aut in unam duplicem, ut axis, aut in alteram consonantem et alteram uocalem loco consonantis positam, ut at Iuno, at VenusVergilius, Aen. 1,411: etiam: 01, 691; 05,779 ; 08,608; 08,370. cf. etiam Tibull., Ov., etc., aut in i litteram solam loco consonantis positam, quam nonnulli geminant, ut aio te, Aeacida, Romanos uincere posseann. EnniusVahlen²179: = 167 Skutsch. sunt etiam syllabae, quae communes dicuntur, cum aut correptam uocalem duae consonantes secuntur, quarum prior aut muta quaepiam est aut f semiuocalis et sequens liquida; aut cum correpta uocalis in unam desinit consonantem sequente h, quae plerisque adspirationis uidetur nota; aut cum correptam uocalem duae consonantes secuntur, quarum prior s littera est; aut cum partem orationis terminat breuis syllaba, quae in unam desinit consonantem; aut cum pars orationis desinit in longam, quae dipthongos appellatur, sequente statim uocali; aut cum producta uocalis est uocali altera consequente; aut cum pronomen c littera terminatum uocalis statim subsequitur; aut cum correptam uocalem suscipit z consonans Graeca duplex. longa syllaba duo tempora habet, breuis unum. syllaba apud metricos semipes nominatur. de pedibus pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio. accidunt uni cuique pedi arsis et thesis, numerus syllabarum, tempus, resolutio, figura, metrum. pedes disyllabi sunt quattuor, trisyllabi octo, duplices sedecim. ergo disyllabi quattuor hi sunt: pyrrichius ex duabus breuibus temporum duum, ut fuga; huic contrarius est spondeus ex duabus longis temporum quattuor, ut aestas; iambus ex breui et longa temporum trium, ut parens; huic contrarius est trochaeus ex longa et breui temporum trium, ut meta. trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus breuibus temporum trium, ut macula; huic contrarius est molossus ex tribus longis temporum sex, ut Aeneas; anapaestus ex duabus breuibus et longa temporum quattuor, ut Erato; huic contrarius est dactylus ex longa et duabus breuibus temporum quattuor, ut Maenalus; amphibrachys ex breui et longa et breui temporum quattuor, ut carina; huic contrarius est apmhimacrus ex longa et breui et longa temporum quinque, ut insulae; bacchius ex breui et duabus longis temporum quinque, ut Achates; huic contrarius est antibacchius ex duabus longis et breui temporum quinque, ut natura. duplices sedecim hi sunt: proceleumaticus ex quattuor breuibus temporum quattuor, ut auicula; huic contrarius est dispondeus ex quattuor longis temporum octo, ut oratores; diiambus ex duobus iambis temporum sex, ut propinquitas; huic contrarius est ditrochaeus ex duobus trochaeis temporum sex, ut cantilena; antispastus ex breui et duabus longis et breui temporum sex, ut Saloninus; huic contrarius est choriambus ex longa et duabus breuibus et longa temporum sex, ut armipotens; ionicus minor ex duabus breuibus et duabus longis temporum sex, ut Diomedes; huic contrarius est ionicus maior ex duabus longis et duabus breuibus temporum sex, ut Iunonius; paeon primus ex prima longa et tribus breuibus temporum quinque, ut legitimus; paeon secundus ex secunda longa et tribus breuibus temporum quinque, ut colonia; paeon tertius ex tertia longa et tribus breuibus temporum quinque, ut Menedemus; paeon quartus ex quarta longa et tribus breuibus temporum quinque, ut celeritas. his contrarii sunt quattuor epitriti: epitritus primus ex prima breui et tribus longis temporum septem, ut sacerdotes; epitritus secundus ex secunda breui et tribus longis temporum septem, ut conditores; epitritus tertius ex tertia breui et tribus longis temporum septem, ut Demosthenes; epitritus quartus ex quarta breui et tribus longis temporum septem, ut Fescenninus. ex his deinceps alii pedes synzugiaeue nascuntur. nam quem ad modum pedes disyllabi quattuor geminati sedecim duplices faciunt, ita idem cum trisyllabis iuncti triginta et duos de se reddunt. trisyllabi uero cum trisyllabis geminati sexaginta et quattuor colliguntur. atque excepto amphibrachy et epitrito, quorum alterum tripla, alterum epitrita diuisione partimur, uniuersorum pedum trina condicio reperitur. in aliis enim aequa diuisio est, in aliis dupla, in aliis sescupla; et prima dactylica, secunda iambica, tertia paeonica nominatur. sunt in uno quoque metro pedes legitimi, sunt nothi. simplices pedes non amplius quam ternas syllabas, duplices non amplius quam senas habent. de tonis tonos alii accentus, alii tenores nominant. toni igitur tres sunt, acutus, grauis, circumflexus. acutus cum in Graecis dictionibus tria loca teneat, ultimum, paenultimum et antepaenultimum, apud Latinos paenultimum et antepaenultimum tenet, ultimum numquam. circumflexus autem, quotlibet syllabarum sit dictio, non tenebit nisi paenultimum locum. grauis poni in eadem dictione uel cum acuto uel cum circumflexo potest, et hoc illi non est commune cum ceteris. ergo monosyllaba, quae correptam uocalem habebunt, acuto accentu pronuntiabimus, ut fax, pix, nux; quae productam uocalem habebunt, circumflexo accentu pronuntiabimus, ut res, dos, spes. in disyllabis, quae priorem productam habuerint et posteriorem correptam, priorem syllabam circumflectemus, ut meta, Creta; ubi posterior syllaba producta fuerit, acuemus priorem, siue illa correpta fuerit siue producta, ut nepos, leges; ubi ambae breues fuerint, acuemus priorem, ut bonus, malus. in trisyllabis et tetrasyllabis et deinceps, si paenultima correpta fuerit, acuemus antepaenultimam, ut Tullius Hostilius; si paenultima positione longa fuerit, ipsa acuetur et antepaenultima graui accentu pronuntiabitur, ut Catullus, Metellus, ita tamen, si positione longa non ex muta et liquida fuerit; nam mutabit accentum, ut latebrae, tenebrae; si ultima breuis fuerit, paenultima uero natura longa, paenultima circumflectetur, ut Cethegus, perosus; si ultima quoque natura longa fuerit, paenultima acuetur, ut Athenae, Mycenae. in conpositis dictionibus unus accentus est non minus quam in una parte orationis, ut malesanus, interealoci. accentus in integris dictionibus obseruantur, in interiectionibus et in peregrinis uerbis et in barbaris nominibus nulli certi sunt. accentuum legem uel distinguendi uel pronuntiandi ratio uel discernendae ambiguitatis necessitas saepe conturbat. sane Graeca uerba Graecis accentibus melius efferimus. in Latinis neque acutus accentus in ultima syllaba poni potest nisi discretionis causa, ut in aduerbio pone, ideo ne uerbum putetur imperatiui modi, neque circumflexus nisi in ea particula, quae est ergo. acutus accentus est nota per obliquum ascendens in dexteram partem /, grauis nota a summo in dexteram partem descendens \, circumflexus nota de acuto et graui facta ^, longus linea a sinistra in dexteram partem aequaliter ducta ¯, breuis uirgula similiter iacens, sed panda atque contractior ˘, hyfen uirgula subiecta uersui: hac nota subter posita duo uerba, cum ita res exigit, copulamus, ut ante ‿ tulit gressumVergilius, Aen. 6,677 et Turnus ut ante ‿ uolansVergilius, Aen. 8,83. apostrophos circuli item pars dextera, sed ad summam litteram adposita: hac nota deesse ostendimus parti orationis ultimam uocalem, cuius consonans remanet, ut est tanton’ me crimine dignum / duxisti?Vergilius, Aen. 10,668-669. ceterum dasian ˫ et psilen ˧ apud Latinos H littera uocali addita uel detracta significat. de posituris tres sunt {omnino} positurae uel distinctiones quas θέσεις Graeci uocant, distinctio, subdistinctio, media distinctio. distinctio est, ubi finitur plena sententia: huius punctum ad summam litteram ponimus. subdistinctio est, ubi non multum superest de sententia, quod tamen necessario separatum mox inferendum sit; huius punctum ad imam litteram ponimus. media distinctio est, ubi fere tantum de sententia superest, quantum iam diximus, cum tamen respirandum sit: huius punctum ad mediam litteram ponimus. in lectione tota sententia periodos dicitur, cuius partes sunt cola et commata. de partibus orationis partes orationis sunt octo, nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, participium, coniunctio, praepositio, interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et uerbum. Latini articulum non adnumerant, Graeci interiectionem. multi plures, multi pauciores partes orationis putant. uerum ex omnibus tres sunt, quae sex casibus inflectuntur, nomen, pronomen et participium. de nomine nomen est pars orationis cum casu corpus aut rem proprie communiterue significans, proprie ut Roma Tiberis, communiter ut urbs flumen. nomini accidunt sex, qualitas, conparatio, genus, numerus, figura, casus. nomen unius hominis, appellatio multorum, uocabulum rerum est. sed modo nomina generaliter dicimus. qualitas nominum bipertita est. aut enim propria sunt nomina aut appellatiua. propriorum nominum secundum Latinos quattuor sunt species, praenomen, nomen, cognomen, agnomen, ut Publius Cornelius Scipio Africanus. omnia praenomina aut singulis litteris notantur, ut C. P., aut binis, ut Cn., aut ternis, ut Sex. appellatiuorum nominum species multae sunt. alia enim sunt corporalia, ut homo, terra, mare; alia incorporalia, ut pietas, iustitia, dignitas. alia sunt primae positionis, ut mons, schola; alia deriuatiua, ut montanus, scholasticus; alia diminutiua, ut monticulus, scholasticulus. diminutiuorum tres sunt gradus; quorum forma quam magis minuitur, crescit saepe numerus syllabarum. sunt etiam quasi diminutiua, quorum origo non cernitur, ut fabula, macula, tabula, uinculum. sunt nomina tota Graecae declinationis, ut Themisto, Calypso, Pan; sunt tota conuersa in Latinam regulam, ut Πολυδεύκης Pollux, Ὀδυσσεύς Vlixes; sunt inter Graecam Latinamque formam, quae notha appellantur, ut Achilles, Agamemno. sunt alia homonyma, quae una appellatione plura significant, ut nepos, acies, aries; sunt alia synonyma uel polyonoma, ut terra humus tellus, ensis mucro gladius. alia patronymica, ut Atrides, Pelides: haec et ab auis et a matribus saepe fiunt. in his quae Graeca sunt, siue masculina fuerint siue feminina, Graecam magis seruabimus regulam. horum masculina aut in des exeunt, ut Atrides ab Atreo, aut in ius, ut Peleius a Peleo, aut in on ut Nerion a Nereo. feminina autem aut in is exeunt, ut Atreis, aut in as, ut Peleias, aut in ne, ut Nerine. sunt etiam ctetica, id est possessiua, quae in ius exeunt, ut Euandrius ensisVergilius, Aen. 10,394 Agamemnoniaeque MycenaeVergilius, Aen. 6,838: Agamemnoniasque Mycenas Verg.. sunt alia mediae significationis et adiecta nominibus, ut magnus, fortis: dicimus enim magnus uir, fortis exercitus; haec etiam epitheta dicuntur. sunt alia qualitatis, ut bonus, malus; alia quantitatis, ut magnus, paruus; alia gentis, ut Graecus, Hispanus; alia patriae, ut Thebanus, Romanus; alia numeri, ut unus, duo; alia ordinis, ut primus, secundus: sed primus de multis, de duobus prior dicitur, sicut de duobus alterum dicimus, de multis alium. sunt alia ad aliquid dicta, ut pater, frater; alia ad aliquid qualiter se habentia, ut dexter, sinister: haec et conparatiuum gradum admittunt, ut dexterior, sinisterior. sunt alia generalia, ut corpus, animal; alia specialia, ut lapis, homo, lignum; alia facta de uerbo, ut doctor, lector; alia participiis similia, ut demens, sapiens, potens; alia uerbis similia, ut comedo, palpo, contemplator, speculator: sed illa conparatione discernuntur, haec casibus. conparationis gradus sunt tres, positiuus, conparatiuus, superlatiuus: positiuus, ut fortis; conparatiuus, ut fortior, superlatiuus, ut fortissimus. sed conparatiuus gradus generis est semper communis. conparantur autem nomina, quae aut qualitatem significant aut quantitatem. sed non omnia per omnes gradus eunt. aliquando enim positiuus gradus tantum inuenitur, ut mediocris; aliquando positiuus et conparatiuus, ut senex senior; aliquando positiuus et superlatiuus, ut pius piissimus: nam pro secundo gradu magis aduerbium ponimus, ut magis pius; aliquando conparatiuus et superlatiuus, ut ulterior ultimus; aliquando superlatiuus tantum, ut nouissimus. extra hanc formam sunt bonus et malus: dicimus enim bonus melior optimus, malus peior pessimus. conparatio nominum proprie in conparatiuo et superlatiuo gradu est constituta. nam positiuus perfectus et absolutus est. saepe autem conparatiuus gradus praeponitur superlatiuo, ut stultior stultissimo et maior maximo. saepe idem minus a positiuo significat, quamuis recipiat conparationem, ut mare Ponticum dulcius quam ceterahist. SallustiusMaurenbrecher3,frg. 65. saepe idem pro positiuo positus minus significat et nulli conparatur, ut iam senior, sed cruda deo uiridisque senectusVergilius, Aen. 6,304. sunt nomina significatione diminutiua, intellectu conparatiua, ut grandiusculus, maiusculus, minusculus. conparatiuo et superlatiuo gradui tam aut minus aut minime aut magis aut maxime adici non oportet: adiciuntur autem positiuo tantum; dicimus enim tam bonus tam malus, minus bonus minus malus, minime bonus minime malus, magis bonus magis malus, maxime bonus maxime malus. conparatiuus gradus ablatiuo casui adiungitur utriusque numeri; sed tunc hoc utimur, cum aliquem uel alieno uel suo generi conparamus, ut Hector fortior Diomede uel audacior Troianis fuit {dicimus autem et fortior hic quam ille est}. superlatiuus autem genetiuo tantum plurali adiungitur; sed tunc hoc utimur, cum aliquem suo generi conparamus, ut Hector fortissimus Troianorum fuit. plerumque superlatiuus pro positiuo ponitur et nulli conparatur, ut Iuppiter optimus maximus. interdum conparatiuus gradus nominatiuo adiungitur, ut doctior hic quam ille {est}. genera nominum sunt quattuor, masculinum, femininum, neutrum, commune. masculinum est, cui numero singulari casu nominatiuo pronomen uel articulus praeponitur hic, ut hic magister. femininum est, cui numero singulari casu nominatiuo pronomen uel articulus praeponitur haec, ut haec musa. neutrum est, cui numero singulari casu nominatiuo pronomen uel articulus praeponitur hoc, ut hoc scamnum. commune est, quod simul masculinum femininumque significat, ut hic et haec sacerdos. sed ex his uel principalia uel sola genera duo sunt, masculinum et femininum. nam neutrum et commune de utroque nascuntur. est etiam trium generum commune, quod omne dicitur, ut hic et haec et hoc felix. est epicoenon uel promiscuum, quod sub una significatione marem ac feminam comprehendit, ut passer, aquila. sunt praeterea alia sono masculina, intellectu feminina, ut eunuchus comoedia, Orestes tragoedia, Centaurus nauis; alia sono feminina, intellectu masculina, ut Fenestella scriptor, Aquila orator; alia sono neutra, intellectu feminina, ut Phronesium mulierPlautus , Aen. 9,47. huic contraria est diastole, dextera pars {quaedam} circuli ad imam litteram adposita: hac nota male cohaerentia discernuntur, ut est ereptae₎ uirginis iraVergilius , Aen. 2,413 et uiridique in litore conspicitur₎ susVergilius , Truc. 12: sic Ritschl uel GlyceriumTerentius, Aen. 2,442-443: postisque Verg.; sub ablatiui casus, arma sub aduersa posuit radiantia quercuVergilius , andr. 134: inquit quid agis? quor te Lindsay; Cf. etiam Prisciani institutiones: GL 2, 148, 16 ; 215, 21 ; 284, 1 ; 295, 14 ; 300, 10-11 ; 376, 18 ; 587, 22 ; Consentius de nomine et uerbo: GL 5, 345, 6 ; {Augustini} regulae: GL 5, 498, 2 ; Marii Victorini ars, I. Mariotti 1967: 70, 1.; alia sono feminina, intellectu neutra, ut poema, schema; alia sono masculina, intellectu neutra, ut pelagus, uulgus. sunt praeterea nomina in singulari numero alterius generis et alterius in plurali, ut balneum, Tartarus, caelum, porrum, caepe, locus, iocus, forum. sunt item nomina incerti generis inter masculinum et femininum, ut cortex, silex, radix, finis, stirps, penus, pampinus, dies. sunt incerti generis inter masculinum et neutrum, ut frenum, clipeus, uulgus, specus. sunt incerti generis inter femininum et neutrum, ut buxus, pirus, prunus, malus, sed neutro fructum, feminino ipsas arbores saepe dicimus. sunt etiam genera nominum fixa, sunt mobilia. fixa sunt, quae in alterum genus flecti non possunt, ut mater, soror, pater, frater. mobilia autem aut propria sunt et duo genera faciunt, ut Gaius Gaia, Marcius Marcia, aut appellatiua sunt et tria faciunt, ut bonus bona bonum, malus mala malum. sunt item alia nec in totum fixa nec in totum mobilia, ut draco dracaena, leo leaena, gallus gallina, rex regina. sunt alia diminutiua, quae non seruant genera, quae ex nominibus primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus. nomen in a uocalem desinens nominatiuo casu numero singulari aut masculinum est, ut Agrippa, aut femininum, ut Marcia, aut commune, ut aduena, aut neutrum, ut toreuma (sed tamen Graecum est). nomen in e uocalem desinens nominatiuo casu numero singulari aut femininum Graecum est, ut Euterpe, aut neutrum Latinum, ut sedile. nomen in i uocalem desinens nominatiuo casu numero singulari aut neutrum Graecum est, ut gummi, sinapi, aut trium generum est aptoton, ut frugi, nihili. nomen in o uocalem desinens nominatiuo casu numero singulari aut masculinum est, ut Scipio, aut femininum, ut Iuno, aut commune, ut pomilio, {papilio}. nomen in u uocalem desinens nominatiuo casu numero singulari tantum neutrum est, ut cornu, genu, gelu, specu, ueru. sed haec omnia et quae in consonantes desinunt, et diuersas regulas et multiplices hebent. numeri sunt duo, singularis et pluralis: singularis, ut hic sapiens, pluralis, ut hi sapientes. est et dualis numerus, qui singulariter enuntiari non potest, ut hi ambo, hi duo. sunt etiam nomina numero communia, ut res, nubes, dies. sunt semper singularia generis masculini, ut puluis, sanguis; semper pluralia, ut manes, Quirites, cancelli; semper singularia generis feminini, ut pax, lux; semper pluralia, ut kalendae, nundinae, feriae, quadrigae, nuptiae; semper singularia generis neutri, ut pus, uirus, aurum, argentum, oleum, ferrum, triticum et fere cetera, quae ad mensuram pondusue referuntur, quamquam multa consuetudine usurpata sint, ut uina, mella, hordea; sunt semper pluralia eiusdem generis, ut arma, moenia, Floralia, Saturnalia. sunt quaedam positione singularia, intellectu pluralia, ut populus, contio, plebs; sunt quaedam positione pluralia, intellectu singularia, ut Athenae, Cumae, Thebae, Mycenae. figurae nominibus accidunt duae, simplex et conposita: simplex, ut doctus, potens; conposita, ut indoctus, inpotens. conponuntur autem nomina modis quattuor: ex duobus integris, ut suburbanus; ex duobus corruptis, ut efficax, municeps; ex integro et corrupto, ut ineptus, insulsus; ex corrupto et integro, ut pennipotens, nugigerulus. conponuntur etiam de conpluribus, ut inexpugnabilis, inperterritus. in declinatione conpositorum nominum animaduertere debemus, ea, quae ex duobus nominatiuis conposita fuerint, ex utraque parte per omnes casus declinari, ut eques Romanus, praetor urbanus; quae ex nominatiuo et quolibet alio casu conposita fuerint, ea parte declinari tantum, qua fuerit nominatiuus casus, ut praefectus equitum, senatus consultum. prouidendum est autem, ne ea nomina conponamus, quae aut conposita sunt aut conponi omnino non possunt. casus sunt sex, nominatiuus, genetiuus, datiuus, accusatiuus, uocatiuus, ablatiuus. ex his duo recti appellantur, nominatiuus et uocatiuus, reliqui obliqui. ablatiuum Graeci non habent: hunc quidam Latinum, nonnulli sextum casum appellant. est autem nominatiuus hic Cato, genetiuus huius Catonis, datiuus huic Catoni, accusatiuus hunc Catonem, uocatiuus o Cato, ablatiuus ab hoc Catone. quidam adsumunt etiam septimum casum, qui est ablatiuo similis, sed sine praepositione ab, ut sit ablatiuus casus ab oratore uenio, septimus casus oratore magistro utor. sunt autem formae casuales sex, ex quibus sunt nomina alia monoptota, alia diptota, alia triptota, alia tetraptota, alia pentaptota, alia hexaptota. sunt praeter haec aptota, quae neque per casus neque per numeros declinantur, ut frugi, nihili, nequam, fas, nefas, nugas. de qua forma sunt etiam nomina numerorum a quattuor usque ad centum. nam ab uno usque ad tres per omnes casus numeri declinantur, et item a ducentis et deinceps praeter mille. sunt nomina, quorum nominatiuus in usu non est, ut si quis dicat hunc laterem uel ab hac dicione. item per ceteros casus nomina multa deficiunt. sunt praeterea nomina, quorum alia genetiuum casum trahunt, ut ignarus belli, securus amorumVergilius, Aen. 1,350: securus amorum, etiam Aen. 10, 326.; alia datiuum, ut inimicus malis, congruus paribus; alia accusatiuum, sed figurate, ut exosus bella, praescius futura; alia ablatiuum, ut secundus a Romulo, alter a Sylla; alia septimum casum, ut dignus munere, mactus uirtute. omnia nomina ablatiuo casu singulari quinque litteris uocalibus terminantur, sed ea dumtaxat quae non sunt aptota: in illis enim regula non tenetur. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari a littera fuerint terminata, genetiuum pluralem in rum syllabam mittunt, datiuum et ablatiuum in is, ut ab hac musa, harum musarum, his et ab his musis. necesse est autem contra hanc regulam declinentur ea nomina, in quibus genera discernenda sunt, ut ab hac dea, harum dearum, his et ab his deabus, ne si deis dixerimus, deos, non deas significare uideamur. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari e littera correpta fuerint terminata, genetiuum pluralem in um syllabam mittunt, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hoc pariete, horum parietum, his et ab his parietibus. contra hanc regulam inuenimus ab hoc uase, horum uasorum, his et ab his uasis. si uero e producta fuerint terminata, genetiuum pluralem in rum syllabam mittunt, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hac re, harum rerum, his et ab his rebus; et haec regula proprie feminini generis putatur. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari i littera fuerint terminata, genetiuum pluralem in ium syllabam mittunt, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hac puppi, harum puppium, his et ab his puppibus. huius modi nomina casum accusatiuum pluralem propter differentiam melius in is quam in es syllabam terminant, ut has puppis, nauis, clauis. eorum autem nominum, quae genetiuo casu plurali in ium syllabam exire possunt, trina regula est: una eorum est, quae nominatiuo casu singulari n et s litteris terminantur, ut mons, montium; altera eorum, quae ablatiuo casu singulari e correpta finiuntur et feminina sunt, ut ab hac clade, harum cladium; tertia eorum, quae ablatiuo casu singulari i littera terminantur, ut ab hac resti, harum restium. sed haec regula etiam accusatiuum casum singularem interdum per i litteram profert, ut hanc restim, hanc puppim. horum multa cernimus consuetudine conmutata. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari o littera fuerint terminata, genetiuum pluralem in rum syllabam mittunt, datiuum et ablatiuum in is, ut ab hoc docto, horum doctorum, his et ab his doctis. contra hanc regulam inuenimus ab hac domo, domorum, domibus et ab hoc iugero, iugerorum, iugeribus. sed scire debemus multa quidem ueteres aliter declinasse, ut ab hac domu, harum domuum, domibus et ab hoc iugere, ingerum, iugeribus, uerum euphoniam in dictionibus plus interdum ualere, quam analogiam uel regulam praeceptorum. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari u littera fuerint terminata, genetiuum pluralem in uum syllabam mittunt, geminata u littera, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hoc fluctu, horum fluctuum, his et ab his fluctibus. nam nihil necesse est retinere u litteram et fluctubus dicere, cum artubus necessitate dicamus, ne quis nos artes, non artus significare uelle existimet. in hanc regulam non ueniunt, ut dictum est, aptota nomina, ut fas, nefas, nequam, nihili, nugas. non ueniunt tantum pluralia, ut Saturnalia, Vulcanalia, Compitalia. non ueniunt, quae a Graecis sumpsimus, ut emblema, epigramma, stemma, poema, schema: nam huius formae nomina ueteres etiam feminino genere declinabant. in his regulis analogia uel ex conlatione positiuorum nominum uel ex deminutione cognoscitur. meminerimus autem Graeca nomina ad Graecam formam melius declinari, etsi illa nonnulli ad Latinos casus conantur inflectere. duodecim autem omnino litteris nominatiuo casu singulari Latina nomina terminantur, uocalibus quinque semiuocalibus sex, muta una, a e i o u l m n r s x t, ut tabula, sedile, frugi, ratio, genu, mel, scamnum, flumen, arbor, flos, nox, caput. adiciunt quidam c, ut allec, lac. de pronomine pronomen est pars orationis, quae pro nomine posita tantundem paene significat personamque interdum recipit. pronomini accidunt sex, qualitas, genus, numerus, figura, persona, casus. qualitas pronominum duplex est. aut enim finita sunt pronomina aut infinita. finita sunt, quae recipiunt personas, ut ego, tu, ille; infinita sunt, quae non recipiunt personas, ut quis quae quod. sunt etiam pronomina minus quam finita, ut ipse, iste. sunt praepositiua, ut quis, hic; sunt subiunctiua, ut is, idem. sunt alia gentis, ut cuias nostras, cuiates nostrates; alia ordinis, ut quotus, totus; alia numeri, ut quot, tot; alia ad aliquid finita, ut meus, tuus, suus; haec etiam possessiua dicuntur; alia ad aliquid infinita, ut cuius cuia cuium. sunt item alia qualitatis, ut qualis, talis; alia quantitatis, ut quantus, tantus. sunt alia demostratiua, quae rem praesentem notant, ut hic haec hoc; alia relatiua, quae rem absentem significant, ut is ea id; sunt alia magis demostratiua, ut eccum eccam, ellum ellam. genera pronominibus, ita ut nominibus, accidunt paene omnia: masculinum, ut quis; femininum, ut quae; neutrum, ut quod; commune, ut qualis, talis; trium generum, ut ego, tu. numerus pronominibus accidit uterque, singularis, ut iste; pluralis, ut isti. sunt etiam numero communia, ut qui, quae: dicimus enim qui uir et qui uiri, quae mulier et quae mulieres. sunt pronomina tota singularia, ut meus, tuus; tota pluralia, ut nostri, uestri; ex parte singularia, ut mei, tui; ex parte pluralia, ut noster, uester. figura etiam in pronominibus duplex est. aut enim simplicia sunt pronomina, ut quis, aut conposita, ut quisquis. conposita pronomina secundum formam nominum ex ea parte declinantur, qua pronomen fuerit casus nominatiui; cuius rei exempla sunt haec, quisquis, quisnam, quispiam, aliquis et cetera. nam idem, quod constat ex duobus corruptis, cum producitur, masculinum pronomen est, cum corripitur, neutrum; ut hic correptum pronomen est, productum aduerbium loci. personae finitis pronominibus accidunt tres, prima, ut ego, secunda, ut tu, tertia, ut ille. sed persona prima et secunda generis sunt omnis; et persona prima in hoc pronomine, cum est numeri singularis, non habet uocatiuum casum, pluralis habet. casus item pronominum sex sunt, nominatiuus hic, genetiuus huius, datiuus huic, accusatiuus hunc, uocatiuus o, ablatiuus ab hoc. sunt pronomina quae non per omnes casus declinantur, ut eccum eccam, ellum ellam, cuius cuia cuium, cuiatis nostratis. sunt etiam sine nominatiuo et uocatiuo, ut sui sibi se a se: haec etiam numeri sunt communis. sunt item sine uocatiuo, ut ego mei uel mis mihi me a me. nullum autem pronomen recipit conparationem, quamuis et qualitatem significet et quantitatem. inter pronomina et articulos hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, uicem nominis conplent, ut quis, iste, ille; articuli uero cum {pronominibus aut} nominibus aut participiis iunguntur, ut hic huius huic hunc o ab hoc, et pluraliter hi horum his hos o ab his. haec eadem pronomina et pro articulis et pro demonstratione ponuntur. neuter, uter, {unus, omnis,} alter, alius, ullus, ambo, uterque, sunt qui nomina, sunt qui pronomina existiment, ideo quod articulis in declinatione non indigent. de uerbo uerbum est pars orationis cum tempore et persona sine casu aut agere aliquid aut pati aut neutrum significans. uerbo accidunt septem, qualitas, coniugatio, genus, numerus, figura, tempus, persona. qualitas uerborum in modis est et in formis. modi autem sunt, ut multi existimant, septem: indicatiuus, qui et pronuntiatiuus, ut lego; imperatiuus, ut lege; promissiuus, ut legam: sed hunc nos modum non accipimus; optatiuus, ut utinam legerem; coniunctiuus, ut cum legam; infinitiuus, ut legere; inpersonalis, ut legitur. hunc quidam modum pro genere ac significatione uerbi accipiunt, cuius uerba aut in tur exeunt aut in it aut in et. sed quae in tur et in it exeunt, haec ab indicatiuo oriuntur, ut lego legitur, contingo contingit. quae in et exeunt, duas formas habent: alia enim ab indicatiuo ueniunt, ut misereor miseret; alia a se oriuntur, ut pudet, taedet, paenitet, libet. qualitas uerborum etiam in formis est constituta, quas formas alii uerborum generibus uel significationibus admiscent. formae igitur sunt quattuor: perfecta, meditatiua, frequentatiua, inchoatiua: perfecta, ut lego; meditatiua, ut lecturio; frequentatiua, ut lectito; inchoatiua, ut feruesco, calesco. sed frequentatiua uerba semper primae coniugationis sunt. inchoatiua non per omnia tempora declinantur, quia quae inchoantur praeteritum tempus non habent, et oriuntur a neutrali uerbo. sunt etiam frequentatiua de nomine uenientia, ut patrissat, graecissat; sunt quasi diminutiua, quae a perfecta forma ueniunt, ut sorbillo, sugillo; sunt sine origine perfectae formae, ut pytisso, uacillo. et frequentatiua saepe in tres gradus deducunt uerbum, ut curro curso cursito, saepe in duos tantum, ut uolo uolito. sunt uerba inchoatiuis similia, quae inchoatiua non esse temporum consideratione pernoscimus, ut conpesco conpescui. sunt item alia inchoatiua, quae a perfecta forma ueniunt, ut horreo horresco; sunt quae originem sui non habent, ut consuesco, quiesco. coniugationes uerbis accidunt tres, prima, secunda, tertia. prima est, quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali a productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti ante nouissimam syllabam, ut uoco uocas, uocor uocaris; et futurum tempus eiusdem modi in bo et in bor syllabam mittit, ut uoco uocabo, uocor uocabor. secunda est, quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali e productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti ante nouissimam syllabam, ut moneo mones, moneor moneris; et futurum tempus eiusdem modi in bo et in bor syllabam mittit, ut moneo monebo, moneor monebor. tertia est, quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali i interdum correptam interdum productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti pro i littera e correptam uel i productam habet ante nouissimam syllabam, ut lego legis, legor legeris, audio audis, audior audiris; et futurum tempus eiusdem modi in am et in ar syllabam mittit, ut lego legam, legor legar, audio audiam, audior audiar. est altera species tertiae coniugationis, quae i producta enuntiatur: hanc nonnulli quartam coniugationem putant, quod futurum tempus in am et in bo, in ar et in bor syllabam mittit, ut seruio seruis seruiam seruibo, uincior uinciris uinciar uincibor. quod quidam refutantes negant in bo et in bor rite exire posse tertiam coniugationem, nisi in eo uerbo quod in prima persona indicatiui modi temporis praesentis numeri singularis e ante o habuerit, ut eo queo eam queam ibo quibo et a passiuo queor quear uel quibor, et si qua sunt similia. genera uerborum, quae ab aliis significationes dicuntur, sunt quinque: actiua, passiua, neutra, deponentia, communia. actiua sunt, quae o littera terminantur et accepta r littera faciunt ex se passiua, ut lego legor. passiua sunt, quae r littera terminantur et ea amissa redeunt in actiua, ut legor lego. neutra sunt quae o littera terminantur et accepta r littera Latina non sunt, ut sto, curro. sunt etiam neutra, quae i littera terminantur, ut odi, noui, memini. sunt item, quae in um syllabam desinunt, ut sum, prosum; item, quae in t letteram exeunt et inpersonalia dicuntur, ut pudet, taedet, paenitet, libet. sed haec et similia defectiua existimanda sunt. deponentia sunt, quae r littera terminantur et ea amissa Latina non sunt, ut conuiuor, conluctor. communia sunt, quae r littera terminantur et in duas formas cadunt, patientis et agentis, ut scrutor, criminor: dicimus enim scrutor te et scrutor a te, criminor te et criminor a te. sunt uerba extra hanc regulam, quae inaequalia dicuntur, ut soleo, facio, fio, fido, audeo, gaudeo, uescor, fero, medeor, pando, edo, nolo, uolo. sunt, quae declinari rite non possunt, ut cedo, aue, faxo, sis, {amabo,} infit, inquam, quaeso, aio. sunt etiam monosyllaba quae ideo sola producta sunt, ut sto, do, flo. sunt uerba incertae significationis, ut tondeo, lauo, fabrico, punio, munero, partio, populo, adsentio, adulo, lucto, auguro: haec enim omnia et in o et in r littera finiuntur, et his uerbis tempora participiorum accidunt paene omnia. sunt item uerba, quae conponere possumus, ut pono traho, repono retraho; sunt, quae non possumus, ut aio, quaeso. numeri uerbis accidunt duo, singularis et pluralis: singularis, ut lego, pluralis, ut legimus; item secundum quosdam dualis, ut legere. figurae uerborum duae sunt, {simplex et conposita}. aut enim simplicia sunt uerba, ut scribo, aut conposita, ut describo. conponuntur autem uerba quattuor modis, ut ceterae partes orationis: {ex duobus corruptis, ut officio; ex duobus integris, ut obduco; ex corrupto et integro, ut alligo; ex integro et corrupto, ut defringo}. sunt uerba conposita, quae simplicia fieri possunt, ut repono, distraho; sunt, quae non possunt, ut suspicio, conpleo. tempora uerbis accidunt tria, praesens praeteritum et futurum: praesens, ut lego; praeteritum, ut legi; futurum, ut legam. sed praeteriti temporis differentiae sunt tres, inperfecta, perfecta, plusquamperfecta: inperfecta, ut legebam; perfecta, ut legi; plusquamperfecta, ut legeram. ergo in modis uerborum quinque tempora numerabimus, praesens, praeteritum inperfectum, praeteritum perfectum, praeteritum plusquamperfectum, futurum. personae uerbis accidunt tres, prima, secunda, tertia. prima est, quae dicit lego; secunda, cui dicitur legis; tertia, de qua dicitur legit. et prima persona non eget casu, sed admittit plerumque nominatiuum, ut uerberor innocens, liber seruio; secunda persona trahit casum uocatiuum, ut uerberaris innocens, liber seruis; tertia trahit nominatiuum, ut uerberatur innocens, liber seruit. etiam uerba inpersonalia, quae in tur exeunt, casui seruiunt ablatiuo, ut geritur a me a te ab illo. quae in it exeunt, casui seruiunt datiuo, ut contingit mihi tibi illi. quae uero in et exeunt, ea modo datiuo, modo accusatiuo casui seruiunt: datiuo, ut libet mihi tibi illi; accusatiuo, ut decet me te illum. sunt uerba praeterea, quorum alia genetiui casus formulam seruant, ut misereor, reminiscor; alia datiui, ut maledico, suadeo; alia accusatiui, ut accuso, inuoco; alia ablatiui, ut abscedo, auertor; alia septimi casus, ut fruor, potior. omnia uerba modi indicatiui temporis praesentis numeri singularis primae personae aut e aut i aut u ante o habent. si autem uocalem ante o litteram non habebunt, exceptis f et k et q ceteras omnes Latinas recipient consonantes, ut sedeo, lanio, inruo, libo, uoco, uado, lego, traho, inpello, amo, cano, scalpo, curro, lasso, peto, texo. his accedunt i et u pro consonantibus, ut aio, adiuuo: nam triumpho per p et h scribitur. k o litterae non praeponitur; item q sine u praeferri o litterae non potest. sunt uerba defectiua alia per modos, ut cedo, alia per formas, ut facesso, alia per coniugationes, ut adsum, alia per genera, ut gaudeo, alia per numeros ut faxo, alia per figuras, ut inpleo, alia per tempora, ut fero, alia per personas, ut edo. uerba quoque inpersonalia cum per omnes modos declinari possunt, inueniuntur quaedam defectiua, ut liquet, miseret. de aduerbio aduerbium est pars orationis, quae adiecta uerbo significationem eius explanat atque inplet, ut iam faciam uel non faciam. aduerbia aut a se nascuntur, ut heri, hodie, nuper, aut ab aliis partibus orationis ueniunt: a nomine appellatiuo, ut doctus docte; a proprio, ut Tullius Tulliane; a uocabulo, ut ostium ostiatim; a pronomine, ut meatim, tuatim; a uerbo, ut cursim, strictim; a nomine et uerbo, ut pedetemptim; a participio, ut indulgens indulgenter. a nomine uenientia aut in a exeunt, ut una; aut in e productam, ut docte; aut in e correptam, ut rite; aut in i, ut uesperi; aut in o productam, ut falso; aut in o correptam, ut modo; aut in u, ut noctu; aut in l, ut semel; aut in m, ut strictim; aut in r, ut breuiter; aut in s, ut funditus. aduerbia, quae in e exeunt, produci debent praeter illa, quae aut non conparantur, ut rite, aut conparationis regulam non seruant, ut bene, male (faciunt enim bene melius optime, male peius pessime), aut ea, quae a nomine uerboue non ueniunt, ut inpune, saepe. ceterum facile et difficile, quae ut aduerbia ponuntur, nomina potius esse dicenda sunt pro aduerbiis posita, ut est toruum clamatVergilius, Aen. 7,399-400: toruomque Verg., horrendum resonat. ergo aduerbia, quae in e productam exeunt, ab eo nomine ueniunt, quod datiuo casu o littera terminatur, ut huic docto docte {et huic sedulo sedule}. quae in r exeunt, ab eo nomine ueniunt, quod datiuo casu i littera terminatur, ut huic agili agiliter. contra quam regulam multa saepius usurpauit auctoritas. nam quaedam, ut diximus, et in datiuo casu permanent et aduerbia faciunt, ut falso, sedulo; quaedam contra faciunt, ut huic duro non dure, sed duriter. aduerbio accidunt tria, significatio, conparatio, figura. significatio aduerbiorum in hoc cernitur, quia sunt aduerbia loci, ut hic; temporis, ut hodie, nuper; numeri, ut semel, bis; negandi, ut non; adfirmandi, ut etiam, quidni; demonstrandi, ut en, ecce; optandi, ut utinam; hortandi, ut eia; ordinis, ut deinde; interrogandi, ut cur, quare, quamobrem; similitudinis, ut quasi, ceu; qualitatis, ut docte, pulchre; quantitatis, ut multum, parum; dubitandi, ut forsitan, fortasse; personalia, ut mecum, tecum, secum, nobiscum, uobiscum; uocandi, ut heus; respondendi, ut heu; separandi, ut seorsum; iurandi, ut edepol, ecastor, hercle, medius fidius; eligendi, ut potius, immo; congregandi, ut simul, una; prohibendi, ut ne; euentus, ut forte, fortuitu; conparandi, ut magis uel tam. sunt item aduerbia infinita, ut ubi, quando; sunt finita, ut hic, modo. aduerbia loci duas species habent, in loco et ad locum: in loco, ut intus, foris; ad locum, ut intro, foras. dicimus enim intus sum, foris sum, intro eo, foras eo. adiciunt quidam de loco, quod sic dicitur quasi in loco, ut intus exeo, foris uenio. adiciunt quidam etiam per locum, ut hac, illac. heus et heu interiectiones multi non aduerbia putauerunt, quia non semper haec sequitur uerbum. conparatio accidit aduerbio, quia hic quoque conparationis gradus sunt tres, positiuus, conparatiuus, superlatiuus: positiuus, ut docte, conparatiuus, ut doctius, superlatiuus, ut doctissime. et quoniam aduerbia quoque sunt, quae per omnes gradus ire non possunt, ideo his ad augendam significationem pro conparatiuo et superlatiuo magis et maxime coniungimus, ad minuendam minus et minime. quem ad modum conparantur, ita et diminuuntur aduerbia: a positiuo, ut primum primulum, longe longule; a conparatiuo, ut melius meliuscule, longius longiuscule. a superlatiuo uel nulla exempla uel rara sunt. figurae aduerbiorum duae sunt. aut enim simplicia sunt aduerbia, ut docte prudenter, aut conposita, ut indocte inprudenter. conponuntur etiam aduerbia modis quattuor. sunt multae dictiones dubiae inter aduerbium et nomen, ut falso; inter aduerbium et pronomen, ut qui; inter aduerbium et uerbum, ut pone; inter aduerbium et participium, ut profecto; inter aduerbium et coniunctionem, ut quando; inter aduerbium et praepositionem, ut propter; inter aduerbium et interiectionem, ut heu. horum quaedam accentu discernimus, quaedam sensu. sunt aduerbia loci, quae inprudentes putant nomina: in loco, ut Romae sum; de loco, ut Roma uenio; ad locum, ut Romam pergo. his praepositio non anteponitur, quae prouinciis locis regionibusue adici solet, quia de significatione nominis non recedunt, ut de Africa uenio, ad Siciliam pergo, in Italia sum. praepositio separatim aduerbiis non adplicabitur, quamuis legerimus de repente, de sursum, de subito et ex inde et ab usque et de hinc. sed haec tamquam unam partem orationis sub uno accentu pronuntiabimus. de participio participium est pars orationis, dicta quod partem capiat nominis partemque uerbi. recipit enim a nomine genera et casus, a uerbo tempora et significationes, ab utroque numerum et figuram. participiis accidunt sex, genus, casus, tempus, significatio, numerus, figura. genera participiis accidunt quattuor: masculinum, ut lectus; femininum, ut lecta; neutrum, ut lectum; commune, ut legens. nam omnia praesentis temporis participia generis sunt communis. casus totidem sunt participiorum, quot et nominum: nam per omnes casus etiam participia declinantur. tempora participiis accidunt tria, praesens praeteritum et futurum, ut luctans luctatus luctaturus. significationes participiorum a generibus uerborum sumuntur. ueniunt enim participia a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri, ut legens lecturus: a passiuo duo, praeteriti temporis et futuri, ut lectus legendus; a neutro duo, {sicut ab actiuo} praesentis temporis et futuri, ut stans staturus; a deponenti tria, praesentis praeteriti et futuri, ut luctans luctatus luctaturus; a communi quattuor, praesentis praeteriti et duo futura, ut criminans criminatus criminaturus criminandus. inchoatiua participia praesentis temporis sunt tantum, ut horrescens, tepescens, calescens. defectiua interdum alicuius sunt temporis, ut soleo solens solitus, interdum nullius, ut ab eo quod est memini nullum participium reperitur; interdum a non defectiuo uerbo participia defectiua sunt, ut ab eo quod est studeo studens futurum tempus non habet. ab inpersonali uerbo participia nisi usurpata non ueniunt. numerus participiis accidit uterque: singularis, ut hic legens, pluralis, ut hi legentes. figura item participiorum duplex est. aut enim simplicia sunt participia, ut scribens, aut conposita, ut describens. conponi etiam participia quattuor modis possunt. sunt nomina speciem participiorum habentia, ut tunicatus, galeatus, quae, quia a uerbo non ueniunt, non sunt participiis adplicanda. ex quibus sunt etiam illa, quae, cum participia uideantur, uerborum tamen significatione priuata sunt, ut pransus, cenatus, placita, nupta, triumphata, regnata: nam prandeor, cenor, placeor, nubor, triumphor, regnor non dicitur. sunt item alia participia, quae accepta praepositione et a uerbis et a participiis recedunt, ut nocens innocens: nam noceo dicitur, innoceo non dicitur. sunt ueluti participia, quae a uerbo ueniunt, et, quia tempus non habent, nomina magis quam participia iudicantur, ut furibundus, moribundus. sunt multa participia eadem et nomina, ut passus, uisus, cultus, quae tamen et in casibus discrepant et de temporibus dinoscuntur. sunt participia defectiua, quae per omnia tempora ire non possunt, ut coeptus, urguendus. sunt participia, quae accepta conparatione fiunt nomina, ut acceptus incensus, acceptior incensior. aduerbia de participiis fieri posse nonnulli negant; sed hos plurimae lectionis reuincit auctoritas. de coniunctione coniunctio est pars orationis adnectens ordinansque sententiam. coniunctioni accidunt tria, potestas, figura, ordo. potestas coniunctionum in quinque species diuiditur. sunt enim copulatiuae, disiunctiuae, expletiuae, causales, rationales. copulatiuae sunt hae, et, que, at, atque, ac, ast; disiunctiuae, aut, ue, uel, ne, nec, neque; expletiuae, quidem, equidem, saltim, uidelicet, quamquam, quamuis, quoque, autem, porro, porro autem, tamen; causales, si, etsi, etiamsi, si quidem, quando, quando quidem, quin, quin etiam, quatenus, sin, seu, siue, nam, namque, ni, nisi, nisi si, si enim, etenim, ne, sed, interea, licet, quamobrem, praesertim, item, itemque, ceterum, alioquin, praeterea; rationales, ita, itaque, enim, enimuero, quia, quapropter, quoniam, quoniam quidem, quippe, ergo, ideo, igitur, scilicet, propterea, idcirco. figurae coniunctionum duae sunt, simplex, ut nam, conposita, ut namque. ordo coniunctionum in hoc est, quia aut praepositiuae coniunctiones sunt, ut at, ast, aut subiunctiuae, ut que, autem, aut communes, ut et, igitur. sunt etiam dictiones, quas incertum est utrum coniunctiones an praepositiones an aduerbia nominemus, quae tamen omnes sensu facile dinoscuntur. nam et coniunctiones pro aliis coniunctionibus positae inueniuntur potestate mutata. de praepositione praepositio est pars orationis, quae praeposita aliis partibus orationis significationem earum aut conplet aut mutat aut minuit. nam aut nomini praeponitur, ut inualidus; aut pronomini praeponitur, ut prae me, uel subponitur, ut mecum tecum nobiscum uobiscum; aut uerbum praecedit, ut perfero, aut aduerbium, ut expresse, aut participium, ut praecedens, aut coniunctionem, ut absque, aut se ipsam, ut circumcirca. praepositiones aut casibus seruiunt aut loquellis aut et casibus et loquellis. aeque aut coniunguntur aut separantur aut et coniunguntur et separantur. coniunguntur, ut di, dis, re, se, am, con: dicimus enim diduco, distraho, recipio, secubo, amplector, congredior; separantur, ut apud, penes; coniunguntur et separantur ceterae omnes. ex quibus in et con praepositiones, si ita conpositae fuerint, ut eas statim s uel f litterae consequantur, plerumque producuntur, ut insula, infula, consilium, confessio. praepositioni accidit casus tantum. casus namque in praepositionibus duo sunt, accusatiuus et ablatiuus. aliae enim accusatiuo casui praeponuntur, aliae ablatiuo, aliae utrique. accusatiui casus praepositiones sunt hae: ad, apud, ante, aduersum, cis, citra, circum, circa, contra, erga, extra, inter, intra, infra, iuxta, ob, pone, per, prope, secundum, post, trans, ultra, praeter, propter, supra, usque, penes. dicimus enim ad patrem, apud uillam, ante aedes, aduersum inimicos, cis Renum, citra forum, circum uicinos, circa templum, contra hostem, erga propinquos, extra terminos, inter naues, intra moenia, infra tectum, iuxta macellum, ob augurium, pone tribunal, per parietem, prope fenestram, secundum fores, post tergum, trans ripam, ultra fines, praeter officium, propter rem, supra caelum, usque Oceanum, penes arbitros. ex his ad et apud, cum unius casus sint, diuerso modo ponuntur. dicimus enim ad amicum uado, apud amicum sum. nam neque apud amicum uado recte dicitur neque ad amicum sum. usque praepositio plurimis non uidetur, quia sine aliqua praepositione proferri recte non potest. ablatiui casus praepositiones sunt hae: a, ab, abs, cum, coram, clam, de, e, ex, pro, prae, palam, sine, absque, tenus. dicimus enim a domo, ab homine, abs quolibet, cum exercitu, coram testibus, clam custodibus, de foro, e iure, ex praefectura, pro clientibus, prae timore, palam omnibus, sine labore, absque iniuria, tenus pube. sed haec praepositio propter euphoniam subicitur et facit pube tenusVergilius, Aen. 3,427. clam praepositio casibus seruit ambobus. utriusque casus praepositiones sunt hae: in, sub, super, subter. quarum in et sub tunc accusatiui casus sunt, cum ad locum uel nos uel quoslibet ire isse ituros esse significamus; tunc ablatiui, cum uel nos uel quoslibet in loco esse fuisse futuros esse significamus. cuius rei exempla sunt haec: in accusatiui casus, itur in antiquam siluamVergilius, Aen. 6,179: et add. Char., in ablatiui casus, stans celsa in puppiVergilius , Aen. 8,680: etiam: (03,527 ; 10,261) Virgilius in III Prisc. {immo in VIII } ; uide Geymon. et Hertz; sub accusatiui casus, postesque sub ipsos / nituntur gradibusVergilius , Aen. 8,616. super uero et subter, cum accusatiuo casui naturaliter praeponantur, et ablatiuo tamen plerumque iunguntur, ut gemina super arbore siduntVergilius, Aen. 6,203 et ferre iuuat subter densa testudine casusVergilius, Aen. 1,2: Lauiniaque Verg., cum Italiam correpta prima littera dicere debeamus. Per detractionem litterae, sicut infantibu paruisLucretius , Aen. 9,514: supter Verg.. quamquam multi sunt qui non putant ambiguas praepositiones nisi duas, in et sub; ceterum super et subter, cum locum significant, figurate ablatiuo iungi. extra quam formam super praepositio, cum de significat, hoc est mentionem de aliquo fieri, ablatiui casus est tantum, ut multa super Priamo rogitansVergilius, Aen. 1,750, hoc est de Priamo. separatae praepositiones acuuntur; coniunctae casibus aut loquellis uim suam saepe conmutant et graues fiunt. praepositiones aut ipsa uerba corrumpunt, ut conficio, aut ipsae corrumpuntur, ut suffero, aut et corrumpunt et corrumpuntur, ut suscipio. antiqui praepositiones etiam genetiuo casui coniungebant, ut crurum tenusVergilius, georg. 3,53: pendent Verg.. item post et ante et circum utriusque casus inuenimus. sed scire nos conuenit praepositiones ius suum tunc retinere, cum praeponuntur, subpositas uero et significationem suam et uim nominis et legem propriam non habere. separatae praepositiones separatis praepositionibus non cohaerent et aduerbia faciunt, si quando illas non subsequitur casus. sunt qui putant accidere praepositioni et figuram et ordinem: figuram, quia sunt praepositiones simplices, ut abs, conpositae, ut absque; ordinem, quia sunt praepositiuae praepositiones, ut sine, sunt subiunctiuae, ut tenus. sed haec nos et similia in his numerabimus, quae inaequalia nominantur. de interiectione interiectio est pars orationis interiecta aliis partibus orationis ad exprimendos animi adfectus: aut metuentis, ut ei; aut optantis, ut o; aut dolentis, ut heu; aut laetantis, ut euax. sed haec apud Graecos aduerbiis adplicantur, quod ideo Latini non faciunt, quia huiusce modi uoces non statim subsequitur uerbum. licet autem pro interiectione etiam alias partes orationis singulas pluresue subponere, ut nefas, pro nefas. accentus in interiectionibus certi esse non possunt, ut fere in aliis uocibus, quas inconditas inuenimus. de barbarismo barbarismus est una pars orationis uitiosa in communi sermone. in poemate metaplasmus, itemque in nostra loquella barbarismus, in peregina barbarolexis dicitur, ut si quis dicat mastruga, cateia, magalia. barbarismus fit duobus modis, pronuntiatione et scripto. his bipertitis quattuor species subponuntur, adiectio, detractio, inmutatio, transmutatio, litterae syllabae temporis toni adspirationis. per adiectionem litterae fiunt barbarismi, sicut relliquias DanaumVergilius, Aen. 1,30, cum reliquias per unum l dicere debeamus; syllabae, ut nos abiisse ratiVergilius , Aen. 2,25 pro abisse; temporis, ut Italiam fato profugusVergilius 1,186 pro infantibus; syllabae, ut salmentum pro salsamentum; temporis, ut unius ob noxamVergilius, Aen. 1,41 pro unīus. per inmutationem litterae, sicut olli pro illi; syllabae, ut permities pro pernicies; temporis, ut feruere LeucatenVergilius, Aen. 8,677, cum feruere sit secundae coniugationis et producte dici debeat. per transmutationem litterae, sicut Euandre pro Euander; syllabae, ut displicina pro disciplina; temporis, ut si quis deos producta priore syllaba et correpta posteriore pronuntiet. toni quoque similiter per has quattuor species conmutantur: nam et ipsi adiciuntur detrahuntur inmutantur transmutantur. quorum exempla ultro se offerent, si quis inquirat. totidem modis etiam per adspirationem deprehenditur barbarismus, quem quidam scripto, quidam pronuntiationi iudicant adscribendum, propter h scilicet, quam alii litteram, alii adspirationis notam putant. fiunt etiam barbarismi per hiatus. sunt etiam malae compositiones, id est cacosyntheta, quas nonnulli barbarismos putant, in quibus sunt mytacismi, labdacismi, iotacismi, hiatus, conlisiones et omnia, quae plus aequo minusue sonantia ab eruditis auribus respuuntur. nos cauenda haec uitia praelocuti controuersiam de nomine pertinacibus relinquimus. de soloecismo soloecismus est uitium in contextu partium orationis contra regulam artis grammaticae factum. inter soloecismum et barbarismum hoc interest, quod soloecismus discrepantes aut inconsequentes in se dictiones habet, barbarismus autem in singulis uerbis fit scriptis uel pronuntiatis. quamquam multi errant, qui putant etiam in una parte orationis fieri soloecismum, si aut demonstrantes uirum hanc dicamus, aut feminam hunc; aut interrogati, quo pergamus, respondeamus Romae; aut unum resalutantes saluete dicamus, cum utique praecedens demonstratio uel interrogatio uel salutatio uim contextae orationis obtineat. multi etiam dubitauerunt, scala quadriga scopa soloecismus an barbarismus esset, cum silicet id genus dictionis barbarismum esse uel ex ipsius uitii definitione facile possit agnosci. soloecismus fit duobus modis, aut per partes orationis aut per accidentia partibus orationis. per partes orationis fiunt soloecismi, cum alia pro alia ponitur, ut toruumque repente / clamatVergilius, Aen. 7,399-400: toruomque Verg. pro torue: nomen pro aduerbio positum est. fit et in eadem parte orationis hoc uitium, cum ipsa pro se non in loco suo neque ut conuenit ponitur, ut cui tantum de te licuitVergilius, Aen. 6,502 pro in te, et apud amicum eo pro ad amicum, et intro sum pro intus sum, et foris exeo pro foras. per accidentia partibus orationis tot modis fiunt soloecismi, quod sunt accidentia partibus orationis. sed ex his propter conpendium exempli causa perpauca monstrabimus. nam per qualitates nominum fiunt soloecismi, sicut hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto DardanusVergilius, Aen. 4,661-662. pro Dardanius: proprium nomen pro appellatiuo posuit. per genera, sicut ualidi silices et amarae corticisVergilius, ecl. 6,62-63 et collus collari caretPlautus, Capt. 357. per numeros, sicut pars in frusta secantVergilius, Aen. 1,212 pro secat. per conparationem, sicut respondit Iuno Saturnia sancta dearum ann. EnniusVahlen²64: = 53 Skutsch pro sanctissima. per casus, sicut urbem quam statuo uestra estVergilius, carm. 1,6,6. cacosyntheton est uitiosa conpositio dictionum, ut uersaque iuuencum / terga fatigamus hastaVergilius, Aen. 9,609-610. amphibolia est ambiguitas dictionis, quae fit aut per casum accusatiuum, ut si quis dicat audio secutorem retiarium superasse; aut per commune uerbum, ut si quis dicat criminatur Cato, uadatur Tullius, nec addat quem uel a quo; aut per distinctionem, ut uidi statuam auream hastam tenentem. fit et per homonyma, ut si quis aciem dicat et non addat oculorum aut exercitus aut ferri. fit praeterea plurimis modis, quos percensere omnes, ne nimis longum sit, non oportet. de metaplasmo metaplasmus est transformatio quaedam recti solutique sermonis in alteram speciem metri ornatusue causa. huius species sunt quattuordecim: prosthesis, epenthesis, paragoge, aphaeresis, syncope, apocope, ectasis, systole, diaeresis, episynaliphe, synaliphe, ecthlipsis, antithesis, metathesis. prosthesis est appositio quaedam ad principium dictionis litterae aut syllabae, ut gnato pro nato et tetulit pro tulit. epenthesis est appositio ad mediam dictionem litterae aut syllabae, ut relliquias pro reliquias, induperator pro imperator. hanc alii epenthesin, alii parenthesin dicunt. paragoge est appositio ad finem dictionis litterae aut syllabae, ut magis pro mage et potestur pro potest. hanc alii prosparalempsin appellant. aphaeresis est ablatio de principio dictionis contraria prosthesi, ut mitte pro omitte et temno pro contemno. syncope est ablatio de media dictione contraria epenthesi, ut audacter pro audaciter, commorat pro commouerat. apocope est ablatio de fine dictionis paragoge contraria, ut Achilli pro Achillis et pote pro potest. ectasis est extensio syllabae contra naturam uerbi, ut Italiam fato profugusVergilius, Aen. 1,2: Lauiniaque Verg., cum Italia correpte dici debeat. systole est correptio contraria ectasi, ut aquosus OrionVergilius, Aen. 4,52 cum Orion producte dici debeat. diaeresis est discissio syllabae unius in duas facta, ut olli respondit rex Albai Longaiann. EnniusVahlen²33: = 31 Skutsch episynaliphe est conglutinatio duarum syllabarum in unam facta contraria diaeresi, ut Phaeton pro Phaëton, Nerei pro Nerëi, aeripedemVergilius, Aen. 6,802 pro aëripedem. synaliphe est per interceptionem concurrentium uocalium lubrica quaedam lenisque conlisio, ut atque ea diuersa penitus dum parte gerunturVergilius, Aen. 9,1: atque Verg.. haec a quibusdam syncrisis nominatur. ecthlipsis est consonantium cum uocalibus aspere concurrentium quaedam difficilis ac dura conlisio, ut multum ille et terris iactatus et altoVergilius, Aen. 1,3. antithesis est litterae pro littera positio, ut olli pro illi. metathesis est translatio litterarum in alienum locum, nulla tamen ex dictione sublata, ut Euandre pro Euander, Thymbre pro Thymber. de schematibus schemata lexeos sunt et dianoeas, sed schemata dianoeas ad oratores pertinent, ad grammaticos lexeos. quae cum multa sint, ex omnibus necessaria fere sunt decem et septem, quorum haec sunt nomina: prolempsis, zeugma, hypozeuxis, syllempsis, anadiplosis, anaphora, epanalempsis, epizeuxis, paronomasia, schesis onomaton, parhomoeon, homoeoptoton, homoeoteleuton, polyptoton, hirmos, polysyndeton, dialyton. prolempsis est praesumptio rerum ordine secuturarum, ut continuo reges ingenti mole LatinusVergilius, Aen. 12,161: interea Verg. et cetera. zeugma est unius uerbi conclusio diuersis clausulis apte coniuncta, ut Troiugena interpres diuum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clari laurus, qui sidera sentisVergilius, Aen. 3,359-360 et cetera. hypozeuxis est figura superiori contraria, ubi diuersa uerba singulis clausulis subiunguntur, ut regem adit et regi memorat nomenque genusqueVergilius, Aen. 10,149 et cetera. syllempsis est dissimilium clausularum per unum uerbum conglutinata conceptio, ut hic illius arma, / hic currus fuitVergilius, Aen. 1,16-17. hoc schema ita late patet, ut fieri soleat et per partes orationis, et per accidentia partibus orationis. anadiplosis est congeminatio dictionis ex ultimo loco praecedentis uersus et principio sequentis, ut sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidensVergilius, Aen. 10,180-181: Astyr Verg. equo fidens Verg.. anaphora est relatio eiusdem uerbi per principia uersuum plurimorum, ut nate, meae uires, mea magna potentia solus, nate patris summi, qui tela Typhoëa temnisVergilius, Aen. 1,664-665. epanalempsis est uerbi in principio uersus positi in eiusdem fine repetitio, ut ante etiam sceptrum Dictaei regis et anteVergilius, georg. 2,536. epizeuxis est eiusdem uerbi in eodem uersu sine aliqua dilatione congeminatio, ut me, me adsum qui feci, in me conuertite ferrumVergilius, Aen. 9,427. paronomasia est ueluti quaeda denominatio, ut nam inceptio est amentium, haut amantiumTerentius, andr. 218. schesis onomaton est multitudo nominum coniunctorum quadam habitu copulandi, ut Marsa manus, Peligna cohors, Vestina uirum uisann. EnniusVahlen²276: = 229 Skutsch. parhomoeon est, cum ab isdem litteris diuersa uerba sumuntur, ut o Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulistiann. EnniusVahlen²109: = 104 Skutsch. homoeoptoton est, cum in similes casus exeunt uerba diuersa, ut maerentes flentes lacrimantes commiserantesann. EnniusVahlen²103: = 498 Skutsch. homoeoteleuton est, cum simili modo dictiones plurimae finiuntur, ut eos reduci quam relinqui, deuehi quam deseri maluiscaen. EnniusVahlen²390-391: = 392-393 Jocelyn (frg. inc. CCXVIII). polyptoton est multitudo casuum uarietate distincta, ut litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor, arma armis, pugnent ipsique nepotesqueVergilius, Aen. 4,628-629: inprecor Verg.. hirmos est series orationis tenorem suum usque ad ultimum seruans, ut principio caelum ac terras camposque liquentes lucentemque globum lunae Titaniaque astra spiritus intus alitVergilius, Aen. 6,724-726: liquentis Verg.. polysyndeton est multis nexa coniunctionibus dictio, ut Acamasque Thoasque Pelidesque NeoptolemusVergilius, Aen. 2,262-263 et cetera. dialyton uel asyndeton est figura superiori contraria carens coniunctionibus, ut Ite, ferte citi flammas, date tela, impellite remosVergilius, Aen. 4,593-594: flammas Verg. : ferrum ex Verg. Aen. 9,37 . de tropis tropus est dictio translata a propria significatione ad non propriam similitudinem ornatus necessitatisue causa. sunt autem tropi tredecim: metaphora, catachresis, metalempsis, metonymia, antonomasia, epitheton, synecdoche, onomatopoeia, periphrasis, huperbaton, hyperbole, allegoria, homoeosis. metaphora est rerum uerborumque translatio. haec fit modis quattuor: ab animali ad animale, ab inanimali ad inanimale, ab animali ad inanimale, ab inanimali ad animale. ab animali ad animale, ut Tiphyn aurigam celeris fecere carinaecarm. Varro AtacinusMorelfrg. 2: (Argonautae): nam et auriga et gubernator animam habent; ab inanimali ad inanimale, ut pelagus tenuere ratesVergilius, Aen. 5,8: nam et rates et naues animam non habent; ab animali ad inanimale, ut Atlantis cinctum assidue cui nubibus atris piniferum caputVergilius, Aen. 4,248: Atlantis Verg. et uento Verg. quassatur Pomp. : pulsatur Verg. et cetera: nam ut haec animalis sunt, ita mons animam non habet, cui membra hominis adscribuntur; ab inanimali ad animale, ut si tantum pectore robur / concipisVergilius, Aen. 11,368-369: nam ut robur animam non habet, sic utique Turnus, cui haec dicuntur, animam habet. scire autem debemus esse metaphoras alias reciprocas, alias partis unius. catachresis est usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimus qui occiderit fratrem, et piscinam quae pisces non habet. haec nisi extrinsecus sumerent, suum uocabulum non haberent. metalempsis est dictio gradatim pergens ad id quod ostendit, ut speluncis abdidit atrisVergilius, Aen. 1,60 et post aliquot mea regna uidens mirabor aristasVergilius , Aen. 1,573: nauis Geymonat (γ: naues MR) pro urbs quam statuo. per modos uerborum, sicut itis, paratis arma quam primum, uiritrag. Incertus auctorRibbeck³ 34 pro ite parate: indicatiuum modum pro imperatiuo posuit. per significationes, sicut spoliantur eos et corpora nuda relinquuntann. EnniusVahlen²619: = 618 Skutsch. Cf. Caper (Prisciani institutiones) GL 2,391,2 pro spoliant. per tempora, sicut ceciditque superbum Ilium et omnis humo fumat Neptunia TroiaVergilius, Aen. 3,2-3 pro cecidit et fumauit. per personas, sicut Danai, qui parent Atridis, quam primum arma sumitetrag. Incertus auctorRibbeck³ 35 pro qui paretis sumite. per aduerbia, sicut intus eo pro intro et foras sto pro foris, et Italia uenio et ad Romam pergo, cum praepositio nomini separatim addenda sit, non aduerbio. per praepositiones, cum alia pro alia ponitur aut necessaria subtrahitur: alia pro alia ponitur, ut sub lucem pro ante lucem; necessaria subtrahitur, ut siluis te, Tyrrene, feras agitare putastiVergilius, Aen. 11,686 pro in siluis. per coniunctiones, sicut subiectisque urere flammisVergilius, Aen. 2,37 pro subiectisue; et autem fieri non debet, cum dicendum sit fieri autem non debet. fiunt praeterea soloecismi pluribus modis, quos reprehendendo potius quam imitando possumus adnotare. soloecismus in prosa oratione, in poemate schema nominatur. de ceteris uitiis cum barbarismo et soloecismo uitia duodecim numerantur hoc modo: barbarismus, soloecismus, acyrologia, cacemphaton, pleonasmos, perissologia, macrologia, tautologia, eclipsis, tapinosis, cacosyntheton, amphibolia. acyrologia est inpropria dictio, ut hunc ego si potui tantum sperare doloremVergilius, Aen. 4,419 sperare dixit pro timere. cacemphaton est obscena enuntiatio uel in conposita dictione uel in uno uerbo, ut numerum cum nauibus aequetVergilius, Aen. 1,193: aequet Virg. et arrige aures PamphileTerentius, andr. 933. pleonasmos est adiectio uerbi superuacui ad plenam significatiom, ut sic ore locuta estVergilius, Aen. 1,614 pro sic locuta est. perissologia est superuacua uerborum adiectio sine ulla ui rerum, ut ibant qua poterant, qua non poterant non ibantIncertus auctor [Morel] frg. 4: (uersus fortasse Luciliani). macrologia est longa sententia res non necessarias conprehendens, ut legati non impetrata pace retro, unde uenerant, domum reuersi suntLiuius [Jal] frg. 74: (incert. sedis ; ad Sallustium refert falso Ps. Serg., quia Liuii haec sunt). tautologia est eiusdem dictionis repititio uitiosa, ut egomet ipse. eclipsis est defectus quidam necessariae dictionis, quam desiderat praecisa sententia, ut haec secumVergilius, Aen. 1,37: deest enim loquebatur. tapinosis est humilitas rei magnae non id agente sententia, ut penitusque cauernas ingentes uterumque armato milite conpletVergilius, Aen. 2,19-20: ingentis Verg. et Dulichias uexasse ratesVergilius , ecl. 6,76 et Pelidae stomachum cedere nesciiHoratius , ecl. 1,69. metonymia est quaedam ueluti transnominatio. huius multae sunt species. aut enim per id quod continet id quod continetur ostendit, ut nunc pateras libate IouiVergilius, Aen. 7,133: Ioui Verg., aut contra, ut uina coronantVergilius, Aen. 3,619; extrinsecus, ut infelix puer atque impar congressus AchilliVergilius , Aen. 1,724: etiam: 7,147; aut per inuentorem id quod inuentum est, ut sine Cerere et Libero friget VenusTerentius , eun. 732, aut contra, ut uinum precamur, nam hic deus praesens adestinc. fab. PlautusLindsayfrg. XXXVIII. haec exempli causa diligentibus posita etiam reliqua demonstrabunt. antonomasia est significatio uice nominis posita, quae fit modis tribus, ab animo, a corpore, extrinsecus; ab animo, ut magnanimusque AnchisiadesVergilius, Aen. 5,407: magnanimusque Verg.; a corpore, ut ipse arduusVergilius , Aen. 1,475. epitheton est praeposita dictio proprio nomini. nam antonomasia uicem nominis sustinet, epitheton numquam est sine nomine, ut dira CelaenoVergilius, Aen. 3,211: etiam: 3,713. et dia CamillaVergilius, Aen. 11,657. fit etiam epitheton modis tribus, ab animo, a corpore, extrinsecus. his duobus tropis uel uituperamus aliquem uel ostendimus uel ornamus. synecdoche est significatio pleni intellectus capax, cum plus minusue pronuntiat. aut enim a parte totum ostendit, ut puppesque tuae pubesque tuorumVergilius, Aen. 1,399: haut Verg. aut contra, ut ingens a uertice pontus / in puppim feritVergilius, Aen. 1,13 pro contra Italiam. parenthesis est interposita ratiocinatio diuisae sententiae, ut Aeneas, neque enim patrius consistere mentem passus amor, rapidum ad naues praemittit AchatenVergilius, Aen. 1,643-644: nauis Verg.. tmesis est unius conpositi aut simplicis uerbi sectio, una dictione uel pluribus interiectis, ut septem subiecta trioni ann. Vergilius, georg. 3,381: subiecta trioni Verg. cf. Verg. ecl. 2,36: «septem compacta cicutis» . pro septemtrioni et saxo cere comminuit brumEnniusVahlen²609: = frg. spur. 5 Skutsch et Massili portabant iuuenes ad litora tanasann. Ennius , Aen. 1,114-115 et fontemque ignemque ferebantVergilius, Aen. 12,119. Meminisse autem debemus, com fit a parte totum, ab insigni parte faciendum. onomatopoeia est nomen de sono factum, ut tinnitus aeris, clangor tubarum. periphrasis est circumlocutio, quae fit aut ornandae rei causa, quae pulchra est, aut uitandae, quae turpis est, ut et iam prima nouo spargebat lumine terrasVergilius, Aen. 4,584: etiam: 9,459. et cetera et nimio ne luxu obtunsior usus / sit genitali aruoVergilius , georg. 3,135-136 et cetera. hyperbaton est transcensio quaedam uerborum ordinem turbans, cuius species sunt quinque: hysterologia, anastrophe, parenthesis, tmesis, synchysis. hysterologia uel hysteroproteron est sententiae cum uerbis ordo mutatus, ut torrere parant flammis et frangere saxoVergilius, Aen. 1,179. anastrophe est uerborum tantum ordo praeposterus, ut Italiam contraVergilius Vahlen²610: = frg. spur. 6 Skutsch, hoc est cerebrum et Massilitanas. synchysis est hyperbaton ex omni parte confusum, ut tris notus abreptas in saxa latentia torquet, saxa uocant Itali mediis quae in fluctibus arasVergilius, Aen. 1,108-109. est enim ordo hic: tris abreptas Notus in saxa torquet, quae saxa in mediis fluctibus latentia Itali aras uocant. hyperbole est dictio fidem excedens augendi minuendiue causa: augendi, ut niue candidior; minuendi, ut tardior testudine. allegoria est tropus, quo aliud significatur quam dicitur, ut et iam tempus equum fumantia soluere collaVergilius, georg. 2,542: equom Verg., hoc est carmen finire. huius species multae sunt, ex quibus eminent septem: ironia, antiphrasis, aenigma, charientismos, paroemia, sarcasmos, astismos. ironia est tropus per contrarium quod conatur ostendens, ut egregiam uero laudem et spolia ampla refertis tuque puerque tuusVergilius, Aen. 4,93-94: magnum et memorabile Verg. spolia Prisc. : spolia ampla gramm. Verg. et cetera. hanc nisi grauitas pronuntiationis adiuuerit, confiteri uidebitur quod negare contendit. antiphrasis est unius uerbi ironia, ut bellum, lucus et parcae: bellum, hoc est minime bellum, et lucus eo quod non luceat, et parcae eo quod nulli parcant. aenigma est obscura sententia per occultam similitudinem rerum, ut mater me genuit, eadem mox gignitur ex mecarm. Incertus auctorMorelfrg. 28: (uersus aeui Augustei ?) cum significet aquam in glaciem concrescere et ex eadem rursus effluere. charientismos est tropus, quo dura dictu gratius proferuntur, ut cum interrogantibus nobis, numquis nos quaesierit, respondetur bona fortuna, unde intellegitur neminem nos quaesisse. paroemia est accommodatum rebus temporibusque prouerbium, ut aduersum stimulum calcesTerentius, phorm. 78: aduorsu' Lindsay et lupus in fabulaTerentius, ad. 537. sarcasmos est plena odio atque hostilis inrisio, ut en agros et quam bello, Troiane, petisti, Hesperiam metire iacensVergilius, Aen. 12,359-360. astismos est tropus multiplex numerosaeque uirtutis. namque astismos putatur quicquid simplicitate rustica caret et faceta satis urbanitate expolitum est, ut est illud qui Bauium non odit amet tua carmina, Maeui, atque idem iungat uulpes et mulgeat hircosVergilius, ecl. 3,90-91. homoeosis est minus notae rei per similitudinem eius quae magis nota est demonstratio. huius species sunt tres, icon, parabole, paradigma. icon est personarum inter se uel eorum quae personis accidunt comparatio, ut os humerosque deo similisVergilius, Aen. 1,589. parabole est rerum genere dissimilium conparatio, ut qualis mugitus fugit cum saucius aram taurusVergilius, Aen. 2,223-224 et cetera. paradigma est enarratio exempli hortantis aut deterrentis; hortantis, ut Antenor potuit mediis elapsus Achiuis Illyricos penetrare sinusVergilius, Aen. 1,242-243 et cetera; deterrentis, ut at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor Ledaeamque Helenam Troianas uexit ad urbesVergilius, Aen. 7,363-364.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Ars minor (Donatus), ed. Grammatici Latini, ex recensione Henrici Keilii.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ de partibus orationis partes orationis quot sunt? octo. quae? nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, participium, coniunctio, praepositio, interiectio. ‹de nomine› nomen quid est? pars orationis cum casu corpus aut rem proprie communiterue significans. nomini quot accidunt? sex. quae? qualitas, conparatio, genus, numerus, figura, casus. qualitas nominum in quo est? bipertita est: aut enim unius nomen est et proprium dicitur, aut multorum et appellatiuum. conparationis gradus quot sunt? tres. qui? positiuus, ut doctus; conparatiuus, ut doctior; superlatiuus, ut doctissimus. quae nomina conparantur? appellatiua dumtaxat qualitatem aut quantitatem significantia: qualitatem, ut bonus, malus; quantitatem, ut magnus, paruus. conparatiuus gradus cui casui seruit? ablatiuo sine praepositione: dicimus enim doctior illo. superlatiuus cui? genetiuo tantum plurali: dicimus enim doctissimus poetarum. genera nominum quot sunt? quattuor. quae? masculinum, ut hic magister; femininum, ut haec musa; neutrum, ut hoc scamnum; commune, ut hic et haec sacerdos; est praeterea trium generum, quod omne dicitur, ut hic et haec et hoc felix; est epicoenon, id est promiscuum, ut passer, aquila. numeri nominum quot sunt? duo. qui? singularis, ut hic magister; pluralis, ut hi magistri. figurae nominum quot sunt? duae. quae? simplex, ut decens, potens; conposita, ut indecens, inpotens. quot modis nomina conponuntur? quattuor: ex duobus integris, ut suburbanus; ex duobus corruptis, ut efficax, municeps; ex integro et corrupto, ut insulsus; ex corrupto et integro, ut nugigerulus; aliquando ex compluribus, ut inexpugnabilis, inperterritus casus nominum quot sunt? sex. qui? nominatiuus, genetiuus, datiuus, accusatiuus, uocatiuus, ablatiuus. per hos omnium generum nomina pronomina participia declinantur hoc modo. magister nomen appellatiuum generis masculini numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic magister, genetiuo huius magistri, datiuo huic magistro, accusatiuo hunc magistrum, uocatiuo o magister, ablatiuo ab hoc magistro; et pluraliter nominatiuo hi magistri, genetiuo horum magistrorum, datiuo his magistris, accusatiuo hos magistros, uocatiuo o magistri, ablatiuo ab his magistris. musa nomen appellatiuum generis feminini numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo haec musa, genetiuo huius musae, datiuo huic musae, accusatiuo hanc musam, uocatiuo o musa, ablatiuo ab hac musa; et pluraliter nominatiuo hae musae, genetiuo harum musarum, datiuo his musis, accusatiuo has musas, uocatiuo o musae, ablatiuo ab his musis. scamnum nomen appellatiuum generis neutri numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui accusatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hoc scamnum, genetiuo huius scamni, datiuo huic scamno, accusatiuo hoc scamnum, uocatiuo o scamnum, ablatiuo ab hoc scamno; et pluraliter nominatiuo haec scamna, genetiuo horum scamnorum, datiuo his scamnis, accusatiuo haec scamna, uocatiuo o scamna, ablatiuo ab hic scamnis. sacerdos nomen appellatiuum generis communis numeri singularis figurae conpositae casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec sacerdos, genetiuo huius sacerdotis, datiuo huic sacerdoti, accusatiuo hunc et hanc sacerdotem, uocatiuo o sacerdos, ablatiuo ab hoc et ab hac sacerdote; et pluraliter nominatiuo hi et hae sacerdotes, genetiuo horum et harum sacerdotum, datiuo his sacerdotibus, accusatiuo hos et has sacerdotes, uocatiuo o sacerdotes, ablatiuo ab his sacerdotibus. felix nomen appellatiuum generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec et hoc felix, genetiuo huius felicis, datiuo huic felici, accusatiuo hunc et hanc felicem et hoc felix, uocatiuo o felix, ablatiuo ab hoc et ab hac et ab hoc felice uel felici; et pluraliter nominatiuo hi et hae felices et haec felicia, genetiuo horum et harum et horum felicium, datiuo his felicibus, accusatiuo hos et has felices et haec felicia, uocatiuo o felices et o felicia, ablatiuo ab his felicibus. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari a uel o fuerint terminata genetiuum pluralem in quid mittunt? in rum, datiuum et ablatiuum in is. quaecumque nomina ablatiuo casu singulari e uel i uel u fuerint terminata genetiuum pluralem in quid mittunt? si e correpta fuerit, in um; si producta, in rum; si i fuerit, in ium; si u, in uum geminata u littera. datiuum et ablatiuum in quid mittunt? in bus omnia. add. app. crit.: {declinationes nominum quae in genetiuo casu requiruntur quot sunt? quinque. quae? prima quae ae litteris terminatur, ut hec musa huius musae et est producta. secunda quae i littera terminatur ut hic magister huius magistri et est producta. tertia quae is terminatur ut hic sacerdos huius sacerdotis et est correpta. quarta quae us uel u terminatur ut hic uersus huius uersus hoc cornu huius cornu et est producta. quinta quae ei terminatur ut hic dies huius diei et est semper producta.} de pronomine pronomen quid est? pars orationis, quae pro nomine posita tantundem paene significat personamque interdum recipit. pronomini quot accidunt? sex. quae? qualitas, genus, numerus, figura, persona, casus. qualitas pronominum in quo est? bipertita est: aut enim finita sunt pronomina aut infinita. quae sunt finita? quae recipiunt personas, ut ego, tu, ille. quae sunt infinita? quae non recipiunt personas, ut quis quae quod. genera pronominum quae sunt? eadem fere quae et nominum: masculinum, ut quis; femininum, ut quae; neutrum, ut quod; commune, ut qualis, talis; trium generum, ut ego, tu. numeri pronominum quot sunt? duo. qui? singularis, ut hic; pluralis, ut hi. figurae pronominum quot sunt? duae. quae? simplex, ut quis; conposita, ut quisquis. personae pronominum quot sunt? tres. quae? prima, ut ego; secunda, ut tu; tertia, ut ille. casus item pronominum quot sunt? sex, quem ad modum et nominum, per quos omnium generum pronomina inflectuntur hoc modo. ego pronomen finitum generis omnis numeri singularis figurae simplicis personae primae casus nominatiui, quod declinabitur sic: ego mei uel mis mihi me a me; et pluraliter nos nostrum uel nostri nobis nos o a nobis. personae secundae generis omnis numeri singularis tu tui uel tis tibi te o a te, et pluraliter uos uestrum uel uestri uobis uos o a uobis. personae tertiae generis masculini numeri singularis ille illius illi illum o ab illo, et pluraliter illi illorum illis illos o ab illis; generis feminini numeri singularis illa illius illi illam o ab illa, et pluraliter illae illarum illis illas o ab illis; generis neutri numeri singularis illud illius illi illud o ab illo, et pluraliter illa illorum illis illa o ab illis. minus quam finita generis masculini numeri singularis ipse ipsius ipsi ipsum o ab ipso, et pluraliter ipsi ipsorum ipsis ipsos o ab ipsis; generis feminini numeri singularis ipsa ipsius ipsi ipsam o ab ipsa, et pluraliter ipsae ipsarum ipsis ipsas o ab ipsis; generis neutri numeri singularis ipsum ipsius ipsi ipsum o ab ipso, et pluraliter ipsa ipsorum ipsis ipsa o ab ipsis. item minus quam finita generis masculini numeri singularis iste istius isti istum o ab isto, et pluraliter isti istorum istis istos o ab istis; generis feminini numeri singularis ista istius isti istam o ab ista et pluraliter istae istarum istis istas o ab istis; generis neutri numeri singularis istud istius isti istud o ab isto, et pluraliter ista istorum istis ista o ab istis. item articulare praepositiuum uel demonstratiuum generis masculini numeri singularis hic huius huic o ab hoc, et pluraliter hi horum his hos o ab his; generis feminini numeri singularis haec huius huic hanc o ab hac, et pluraliter hae harum his has o ab his; generis neutri numeri singularis hoc huius huic hoc o ab hoc, et pluraliter haec horum his haec o ab his. item subiunctiuum uel relatiuum generis masculini numeri singularis is eius ei eum o ab eo, et pluraliter ei eorum eis eos o ab eis; generis feminini numeri singularis ea eius ei eam o ab ea, et pluraliter eae earum eis eas o ab eis; generis neutri numeri singularis id eius ei id o ab eo, et pluraliter ea eorum eis ea o ab eis. item infinita generis masculini numeri singularis quis cuius cui quem o a quo uel a qui, et pluraliter qui quorum quis uel quibus quos o a quis uel a quibus; generis feminini numeri singularis quae cuius cui quam o a qua uel a qui, et pluraliter quae quarum quis uel quibus quas o a quis uel a quibus; generis neutri numeri singularis quod cuius cui quod o a quo uel a qui, et pluraliter quae quorum quis uel quibus quae o a quis uel a quibus. item possessiua finita ad aliquid dicta ex utraque parte singularia generis masculini meus mei meo meum o a meo, et pluraliter ex altera parte mei meorum meis meos o a meis; generis feminini numeri singularis mea meae meae meam o a mea, et pluraliter meae mearum meis meas o a meis; generis neutri numeri singularis meum mei meo meum o a meo, et pluraliter mea meorum meis mea o a meis. personae secundae generis masculini numeri singularis tuus tui tuo tuum o a tuo, et pluraliter tui tuorum tuis tuos o a tuis; generis feminini numeri singularis tua tuae tuae tuam o a tua, et pluraliter tuae tuarum tuis tuas o a tuis; generis neutri numeri singularis tuum tui tuo tuum o a tuo, et pluraliter tua tuorum tuis tua o a tuis. personae tertiae generis masculini numeri singularis suus sui suo suum o a suo, et pluraliter sui suorum suis suos o a suis; generis feminini numeri singularis sua suae suae suam o a sua, et pluraliter suae suarum suis suas o a suis; generis neutri numeri singularis suum sui suo suum o a suo, et pluraliter sua suorum suis sua o a suis. item possessiua finita ad aliquid dicta ex altera parte pluralia generis masculini noster nostri nostro nostrum o a nostro, et pluraliter ex utraque parte nostri nostrorum nostris nostros o a nostris; generis feminini numeri singularis nostra nostrae nostrae nostram o a nostra, et pluraliter nostrae nostrarum nostris nostras o a nostris; generis neutri numeri singularis nostrum nostri nostro nostrum o a nostro, et pluraliter nostra nostrorum nostris nostra o a nostris. personae secundae generis masculini numeri singularis uester uestri uestro uestrum o a uestro, et pluraliter uestri uestrorum uestris uestros o a uestris; generis feminini numeri singularis uestra uestrae uestrae uestram o a uestra, et pluraliter uestrae uestrarum uestris uestras o a uestris; generis neutri numeri singularis uestrum uestri uestro uestrum o a uestro, et pluraliter uestra uestrorum uestris uestra o a uestris. da horum conposita. egomet, tute, illic, istic, idem masculino genere productum, neutro correptum, quisquis, quisnam, quispiam, aliquis et cetera. de uerbo uerbum quid est? pars orationis cum tempore et persona sine casu aut agere aliquid aut pati aut neutrum significans. uerbo quot accidunt? septem. quae? qualitas, coniugatio, genus, numerus, figura, tempus, persona. qualitas uerborum in quo est? in modis et in formis. modi qui sunt? indicatiuus, ut lego; imperatiuus, ut lege; optatiuus, ut utinam legerem; coniunctiuus, ut cum legam; infinitiuus, ut legere; inpersonalis, ut legitur. formae uerborum quot sunt? quattuor. quae? perfecta, ut lego; meditatiua, ut lecturio; frequentatiua, ut lectito; inchoatiua, ut feruesco, calesco. coniugationes uerborum quot sunt? tres. quae? prima, secunda, tertia. prima quae est? quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali a productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti ante nouissimam syllabam, ut amo amas, amor amaris; et futurum tempus eiusdem modi in bo et in bor syllabam mittit, ut amo amabo, amor amabor. secunda quae est? quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali e productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti ante nouissimam syllabam, ut doceo doces, doceor doceris; et futurum tempus eiusdem modi in bo et in bor syllabam mittit, ut doceo docebo, doceor docebor. tertia quae est? quae indicatiuo modo tempore praesenti numero singulari secunda persona uerbo actiuo et neutrali i correptam uel i productam habet ante nouissimam litteram, passiuo communi et deponenti pro i littera e correptam uel i productam habet ante nouissimam syllabam, ut lego legis, legor legeris, audio audis, audior audiris; et futurum tempus eiusdem modi in am et in ar syllabam mittit, ut lego legam, legor legar, audio audiam, audior audiar. haec in imperatiuo et in infinitiuo statim discerni possunt, utrum i littera correpta sit an producta. nam correpta i littera in e conuertitur; producta si fuerit non mutatur. quando tertia coniugatio futurum tempus non in am tantum sed etiam in bo mittit? interdum, cum i litteram non correptam habuerit sed productam, ut eo is ibo, queo quis quibo, eam uel queam. genera uerborum quot sunt? quinque. quae? actiua, passiua, neutra, deponentia, communia. actiua quae sunt? quae in o desinunt et accepta r littera faciunt ex se passiua, ut lego, legor. passiua quae sunt? quae in r desinunt et ea dempta redeunt in actiua, ut legor, lego. neutra quae sunt? quae in o desinunt, ut actiua, sed accepta r littera Latina non sunt, ut sto, curro { stor, curror non dicitur}. deponentia quae sunt? quae similiter ut passiua in r desinunt, sed ea dempta Latina non sunt, ut luctor, loquor. communia quae sunt? quae {similiter} in r desinunt, ut deponentia, sed in duas formas cadunt, patientis et agentis, ut osculor, criminor: dicimus enim osculor te et osculor a te, criminor te et criminor a te. numeri uerborum quot sunt? duo. qui? singularis, ut lego; pluralis, ut legimus. figurae uerborum quot sunt? duae. quae? simplex, ut lego; conposita, ut neglego. tempora uerborum quot sunt? tria. quae? praesens, ut lego; praeteritum, ut legi; futurum, ut legam. quot sunt tempora in declinatione uerborum? quinque. quae? praesens, ut lego; praeteritum inperfectum, ut legebam; praeteritum perfectum, ut legi; praeteritum plus quam perfectum, ut legeram; futurum, ut legam. personae uerborum quot sunt? tres. quae? prima, ut lego; secunda, ut legis; tertia, ut legit. da declinationem uerbi actiui. lego uerbum actiuum indicatiuo modo dictum temporis praesentis numeri singularis figurae simplicis personae primae coniugationis tertiae correptae, quod declinabitur sic: lego legis legit, et pluraliter legimus legitis legunt; eodem modo tempore praeterito inperfecto legebam legebas legebat, et pluraliter legebamus legebatis legebant; eodem modo tempore praeterito perfecto legi legisti legit, et pluraliter legimus legistis legerunt uel legere; eodem modo tempore praeterito plus quam perfecto legeram legeras legerat, et pluraliter legeramus legeratis legerant; eodem modo tempore futuro legam leges leget, et pluraliter legemus legetis legent. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam lege legat, et pluraliter legamus legite legant; eodem modo tempore futuro legito legito, et pluraliter legamus legitote legant uel legunto. optatiuo modo tempore praesenti et praeterito inperfecto utinam legerem legeres legeret, et pluraliter utinam legeremus legeretis legerent; eodem modo tempore praeterito perfecto et plus quam perfecto utinam legissem legisses legisset, et pluraliter utinam legissemus legissetis legissent; eodem modo tempore futuro utinam legam legas legat, et pluraliter utinam legamus legatis legant. coniunctiuo modo tempore praesenti cum legam legas legat, et pluraliter cum legamus legatis legant; eodem modo tempore praeterito inperfecto cum legerem legeres legeret, et pluraliter cum legeremus legeretis legerent; eodem modo tempore praeterito perfecto cum legerim legeris legerit, et pluraliter cum legerimus legeritis legerint; eodem modo tempore praeterito plus quam perfecto cum legissem legisses legisset, et pluraliter cum legissemus legissetis legissent; eodem modo tempore futuro cum legero legeris legerit, et pluraliter cum legerimus legeritis legerint. infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti legere, praeterito legisse, futuro lectum ire uel lecturum esse. verbo inpersonali tempore praesenti legitur, praeterito inperfecto legebatur, praeterito perfecto lectum est uel lectum fuit, praeterito plus quam perfecto lectum erat uel lectum fuerat, futuro legetur. gerendi uel participialia uerba sunt haec, legendi legendo legendum lectum lectu. participia trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri, praesentis legens, futuri lecturus. legor uerbum passiuum indicatiuo modo dictum temporis praesentis numeri singularis figurae simplicis personae primae coniugationis tertiae correptae, quod declinabitur sic: legor legeris uel legere legitur, et pluraliter legimur legimini leguntur; eodem modo tempore praeterito inperfecto legebar legebaris uel legebare legebatur, et pluraliter legebamur legebamini legebantur; eodem modo tempore praeterito perfecto lectus sum es est, et pluraliter lecti sumus estis sunt; et ulteriore modo lectus fui fuisti fuit, et pluraliter lecti fuimus fuistis fuerunt uel fuere; eodem modo tempore praeterito plus quam perfecto lectus eram eras erat, et pluraliter lecti eramus eratis erant; et ulteriore modo lectus fueram fueras fuerat, et pluraliter lecti fueramus fueratis fuerant; eodem modo tempore futuro legar legeris uel legere legetur, et pluraliter legemur legemini legentur. imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam et tertiam personam legere legatur, et pluraliter legamur legimini legantur; eodem modo tempore futuro legitor legitor, et pluraliter legamur legiminor leguntor. optatiuo modo tempore praesenti et praeterito imperfecto utinam legerer legereris uel legerere legeretur, et pluraliter utinam legeremur legeremini legerentur; eodem modo tempore praeterito perfecto et plus quam perfecto utinam lectus essem esses esset, et pluraliter utinam lecti essemus essetis essent; et ulteriore modo utinam lectus fuissem fuisses fuisset, et pluraliter utinam lecti fuissemus fuissetis fuissent; eodem modo tempore futuro utinam legar legaris uel legare legatur, et pluraliter utinam legamur legamini legantur. coniunctiuo modo tempore praesenti cum legar legaris uel legare legatur, et pluraliter cum legamur legamini legantur; eodem modo tempore praeterito inperfecto cum legerer legereris uel legerere legeretur, et pluraliter cum legeremur legeremini legerentur; eodem modo tempore praeterito perfecto cum lectus sim sis sit, et pluraliter cum lecti simus sitis sint; et ulteriore modo cum lectus fuerim fueris fuerit, et pluraliter cum lecti fuerimus fueritis fuerint; eodem modo tempore praeterito plus quam perfecto cum lectus essem esses esset, et pluraliter cum lecti essemus essetis essent; et ulteriore modo cum lectus fuissem fuisses fuisset, et pluraliter cum lecti fuissemus fuissetis fuissent; eodem modo tempore futuro cum lectus ero eris erit, et pluraliter cum lecti erimus eritis erint; et ulteriore modo cum lectus fuero fueris fuerit, et pluraliter cum lecti fuerimus fueritis fuerint. infinitiuo modo numeris et personis tempore praesenti legi, praeterito perfecto lectum esse uel fuisse, futuro lectum iri. participia trahuntur a uerbo passiuo duo, praeteriti temporis et futuri, praeteriti lectus, futuri legendus. actiui uerbi regulam neutrale uerbum sequitur, passiui commune et deponens. de aduerbio aduerbium quid est? pars orationis, quae adiecta uerbo significationem eius explanat atque inplet. aduerbio quot accidunt? tria. quae? significatio, conparatio, figura. significatio aduerbiorum in quo est? quia sunt aut loci aduerbia aut temporis aut numeri aut negandi aut affirmandi aut demonstrandi aut optandi aut hortandi aut ordinis aut interrogandi aut similitudinis aut qualitatis aut quantitatis aut dubitandi aut personalia aut uocandi aut respondendi aut separandi aut iurandi aut eligendi aut congregandi aut prohibendi aut euentus aut conparandi. da aduerbia loci: ut hic uel ibi, intus uel foris, illuc uel inde. da temporis: ut hodie, nuper, aliquando; numeri, ut semel, bis; negandi, ut non; affirmandi, ut etiam, quidni; demonstrandi, ut en, ecce; optandi, ut utinam; hortandi, ut eia; ordinis, ut deinde; interrogandi, ut cur, quare, quamobrem; similitudinis, ut quasi, ceu; qualitatis, ut docte, pulchre; quantitatis, ut multum, parum; dubitandi, ut forsitan, fortasse; personalia, ut mecum, tecum, secum, nobiscum, uobiscum; uocandi, ut heus; respondendi, ut heu; separandi, ut seorsum; iurandi, ut edepol, ecastor, hercle, medius fidius; eligendi, ut potius, immo; congregandi, ut simul, una; prohibendi, ut ne; euentus, ut forte, fortuitu; conparandi, ut magis uel tam. conparatio aduerbiorum in quo est? in tribus gradibus conparationis, positiuo, comparatiuo, superlatiuo. da aduerbium positiui gradus. ut docte; conparatiui, ut doctius; superlatiui, ut doctissime. magis doctius et tam doctissime non dicimus, quia magis et tam positiuo gradui tantum iunguntur, licet ueteres dixerint tam magis et quam magis. figurae aduerbiorum quot sunt? duae. quae? simplex et conposita: simplex, ut docte, prudenter; conposita, ut indocte, inprudenter. aduerbia localia uel in loco sunt uel de loco uel ad locum. sed in loco et de loco eandem significationem habent, ut intus sum, intus exeo, foris sum, foris uenio. ad locum aliam significationem habent, ut intro eo, foras eo. de intus autem et de foris sic non dicimus, quo modo ad foras uel in foras. de participio participium quid est? pars orationis partem capiens nominis, partem uerbi: nominis genera et casus, uerbi tempora et significationes, utriusque numerum et figuram. participio quot accidunt? sex. quae? genera, casus, tempora, significationes, numerus, figura. genera participiorum quot sunt? quattuor. quae? masculinum, ut hic lectus; femininum, ut haec lecta; neutrum, ut hoc lectum; commune tribus generibus, ut hic et haec et hoc legens. casus participiorum quot sunt? sex. qui? nominatiuus, ut hic legens; genetiuus, ut huius legentis; datiuus, ut huic legenti; accusatiuus, ut hunc legentem; uocatiuus, ut o legens; ablatiuus, ut ab hoc legente. tempora participiorum quot sunt? tria. quae? praesens, ut legens; praeteritum, ut lectus; futurum, ut legendus. significationes, participiorum in quo sunt? quia ab actiuo uerbo duo participia ueniunt, praesens et futurum, ut legens, lecturus; a passiuo duo, praeteritum et futurum, ut lectus, legendus; a neutro duo, sicut ab actiuo, praesens et futurum, ut stans, staturus; a deponenti tria, praesens, praeteritum et futurum, ut loquens, locutus, locuturus; a communi quattuor, praesens, praeteritum et duo futura, ut criminans, criminatus, criminaturus, criminandus. numeri participiorum quot sunt? duo. qui? singularis, ut hic legens; pluralis, ut hi legentes. figurae participiorum quot sunt? duae. quae? simplex, ut legens; conposita, ut neglegens. da declinationem participii. legens participium ueniens a uerbo actiuo temporis praesentis generis omnis numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui accusatiui et uocatiui, quod declinabitur sic: nominatiuo hic et haec et hoc legens, genetiuo huius legentis, datiuo huic legenti, accusatiuo hunc et hanc legentem et hoc legens, uocatiuo o legens, ablatiuo ab hoc et ab hac et ab hoc legente uel legenti; et pluraliter nominatiuo hi et hae legentes et haec legentia, genetiuo horum et harum et horum legentium, datiuo his legentibus, accusatiuo hos et has legentes et haec legentia, uocatiuo o legentes et o legentia, ablatiuo ab his legentibus. lecturus lectura lecturum participia uenientia a uerbo actiuo temporis futuri generis masculini feminini et neutri numeri singularis figurae semplicis casus nominatiui et uocatiui, quae declinabuntur sic: nominatiuo lecturus lectura lecturum, genetiuo lecturi lecturae lecturi, datiuo lecturo lecturae lecturo, accusatiuo lecturum lecturam lecturum, uocatiuo lecture lectura lecturum, ablatiuo ab hoc lecturo ab hac lectura ab hoc lecturo; et pluraliter nominatiuo lecturi lecturae lectura, genetiuo lecturorum lecturarum lecturorum, datiuo lecturis, accusatiuo lecturos lecturas lectura, uocatiuo lecturi lecturae lectura, ablatiuo ab his lecturis. lectus lecta lectum participia uenientia a uerbo passiuo temporis praeteriti generis masculini feminini et neutri numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quae declinabuntur sic: nominatiuo lectus lecta lectum, genitiuo lecti lectae lecti, datiuo lecto lectae lecto, accusatiuo lectum lectam lectum, uocatiuo lecte lecta lectum, ablatiuo ab hoc lecto ab hac lecta ab hoc lecto; et pluraliter nominatiuo lecti lectae lecta, genetiuo lectorum lectarum lectorum, datiuo lectis, accusatiuo lectos lectas lecta, uocatiuo lecti lectae lecta, ablatiuo ab his lectis. legendus legenda legendum participia uenientia a uerbo passiuo temporis futuri generis masculini feminini et neutri numeri singularis figurae simplicis casus nominatiui et uocatiui, quae declinabuntur sic: nominatiuo legendus legenda legendum, genetiuo legendi legendae legendi, datiuo legendo legendae legendo, accusatiuo legendum legendam legendum, uocatiuo legende legenda legendum, ablatiuo ab hoc legendo ab hac legenda ab hoc legendo; et pluraliter, nominatiuo legendi legendae legenda, genetiuo legendorum legendarum legendorum, datiuo legendis, accusatiuo legendos legendas legenda, uocatiuo legendi legendae legenda, ablatiuo ab his legendis. de coniunctione coniunctio quid est? pars orationis adnectens ordinansque sententiam. coniunctioni quot accidunt? tria. quae? potestas, figura, ordo. potestas coniunctionum quot species habet? quinque. quas? copulatiuas, disiunctiuas, expletiuas, causales, rationales. da copulatiuas. et, que, at, atque, ac, ast. da disiunctiuas. aut, ue, uel, ne, nec, neque. da expletiuas. quidem, equidem, saltim, uidelicet, quamquam, quamuis, quoque, autem, porro, porro autem, tamen. da causales. si, etsi, etiamsi, si quidem, quando, quandoquidem, quin, quin etiam, quatenus, sin, seu, siue, nam, namque, ni, nisi, nisi si, si enim, etenim, ne, sed, interea, licet, quamobrem, praesertim, item, itemque, ceterum, alioquin, praeterea. da rationales, ita, itaque, enim, enimuero, quia, quapropter, quoniam, quoniam quidem, quippe, ergo, ideo, igitur, scilicet, propterea, idcirco. figurae coniunctionum quot sunt? duae. quae? simplex, ut nam, conposita, ut namque. ordo coniunctionum in quo est? quia aut praepositiuae coniunctiones sunt, ut ac, ast, aut subiunctiuae, ut que, autem, aut communes, ut et, igitur. de praepositione praepositio quid est? pars orationis, quae praeposita aliis partibus orationis significationem earum aut conplet aut mutat aut minuit. praepositioni quot accidunt? unum. quid? casus tantum. quot? duo. qui? accusatiuus et ablatiuus. da praepositiones casus accusatiui. ad, apud, ante, aduersum, cis, citra, circum, circa, contra, erga, extra, inter, intra, infra, iuxta, ob, pone, per, prope, secundum, post, trans, ultra, praeter, propter, supra, usque, penes. quo modo? dicimus enim ad patrem, apud uillam, ante aedes, aduersum inimicos, cis Renum, citra forum, circum uicinos, circa templum, contra hostem, erga propinquos, extra terminos, inter naues, intra moenia, infra tectum, iuxta macellum, ob augurium, pone tribunal, per parietem, prope fenestram, secundum fores, post tergum, trans ripam, ultra fines, praeter officium, propter rem, supra caelum, usque Oceanum, penes arbitros. da praepositiones casus ablatiui. a, ab, abs, cum, coram, clam, de, e, ex, pro, prae, palam, sine, absque, tenus. quo modo? dicimus enim a domo, ab homine, abs quolibet, cum exercitu, coram testibus, clam custodibus, de foro, e iure, ex praefectura, pro clientibus, prae timore, palam omnibus, sine labore, absque iniuria, tenus pube, quod nos dicimus pube tenusVergilius, Aen. 3,427. da utriusque casus praepositiones. in, sub, super, subter. in et sub quando accusatiuo casui seruiunt? quando uel nos uel quoslibet in locum ire isse ituros esse significamus. quando ablatiuo? quando uel nos uel quoslibet in loco esse fuisse futuros esse significamus. in accusatiui casus, itur in antiquam siluamVergilius, Aen. 6,179: et add. Char.; in ablatiui casus, stans celsa in puppiVergilius, Aen. 8,680: etiam: (03,527 ; 10,261) Virgilius in III Prisc. {immo in VIII } ; uide Geymon. et Hertz; sub accusatiui casus, postesque sub ipsos / nituntur gradibusVergilius, Aen. 2,442-443: postisque Verg.; sub ablatiui casus, arma sub aduersa posuit radiantia quercuVergilius , Aen. 8,616. super quam uim habet? ubi locum significat, magis accusatiuo casui seruit quam ablatiuo; ubi mentionem alicuius facimus, ablatiuo tantum, ut multa super Priamo rogitansVergilius, Aen. 1,750, hoc est de Priamo. in quam uim habet? etiam tunc accusatiuo casui seruit, cum significat contra, ut in adulterum, in desertorem. subter quam uim habet? eandem quam superiores ad locum et in loco significantes. quae praepositiones sunt, quae dictionibus seruiunt et separari non possunt? ut di, dis, re, se, am, con. quo modo? dicimus enim diduco, distraho, recipio, secubo, amplector, congredior. quae sunt, quae iungi non possunt? ut apud, penes. quae iunguntur et separantur? reliquae omnes. de interiectione interiectio quid est? pars orationis significans mentis affectum uoce incondita. interiectioni quid accidit? tantum significatio. significatio interiectionis in quo est? quia aut laetitiam significamus, ut euax, aut dolorem, ut heu, aut admirationem, ut papae, aut metum, ut attat, et si qua sunt similia.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Ars rhetorica (Iulius Victor), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Brevis expositio Vergilii Georgicorum (Iunius Philagrius), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Celerum passionum libri III (Caelius Aurelianus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Commentum de controuersiis (Agennius Urbicus ps.), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Commentum de controuersiis Suscepimus quoque tractandos controuersiarum status cum diuino praesidio. "Materiae", inquit,"controuersiarum sunt duae, finis et locus. harum condicio alterutra continetur. sed quoniam singulae controuersiae diuersis condicionibus obligantur, proprie nominandae sunt. genera" autem "controuersiarum", ut ait Frontinus, "sunt numero XV". sed quia his generibus species non dedit, et quia secundum regulam dialecticam neque genus sine specie neque sine genere species potest dici, omnino dixit inproprie: nos tamen suum illi idioma relinquentes ad intellegendas eas atque exponendas, sicut promisimus, transeamus. "De positione terminorum controuersia est inter duos pluresue uicinos; inter duos, an in rigore sit positus terminus citerorum, siue rationis; inter plures, trifinium facit an quadrifinium". cum ergo possessor inuenerit terminum in possessione sua aliter formatum aut aliter positum quam ceteri qui in ea possessione sunt, aut ‹non› inscriptum ut adsolet, agit de eo, in qua sit positus ratione, seu ipse trifininium faciat siue ab alio lineam procedentem excipiat: dumque uicinus possessor huic extiterit ambiguitati contrarius, magna inter utrosque controuersia agitatur. Solent enim hae[c] controuersiae de conportionalibus nasci terminibus, nam si de eorum latere linea quasi ex artificis manu composita uideatur exire atque in unius termini angulum inpingere qui in limite est positus, in istis, ut ait Frontinus, uelud instantium argumentorum oportunitas controuersialis aptatur. hoc enim plerumque potest in limitibus inueniri. nam si ueteranus, filiis suis unam possessionem diuidens in tres aut quattuor portiones, terminos uoluit interesse, potuit quiddam tale contingere, ut ex multis quicumque respiceret angulum illius termini, qui in maximo est limite constitutus. hos siquidem terminos, qui intra possessionum fines inueniuntur, conportionales appellauit antiquitas. "Qui si secundum pristini temporis possessionem non conueniunt, diuersas attiguis possessoribus controuersias generabunt. sed alius forte de loco, alius de fine litigat". uidendum hoc diligenti cura. et circuiri agrum ante omnia oportet, de quo intentio uertitur. et redintegrato suis fundo limitibus per maximorum limitum rationem, tum de conportionalium terminorum positionem, quos uice tabellarum antiqui intercidendis portiunculis inter filios suos defigebant, integra ab artifice ratio proferatur. De rigore atque de fine licet similem posuerit controuersiam unamque eis condicionem esse firmauerit, tamen credo inter eas aliquid posse differri. rigor enim naturalis est. qualiscumque enim rigor interuenit constituentibus limites, rarioribus locis terminos posuerunt. et seruari iubetur rigor, si inuentus fuerit de triginta pedum latitudine, ut ne ab utroque possessore tangatur quod si plus de XXX pedibus patuerit, iam collis est. quod exigit ut superior possessor in planum usque descendat et sibi defendat omnem deuexum locum. hoc enim lex propter malignitatem inferioris possessoris instituit, ne aut arando aut fodiendo superioris possessoris terras inuaderet. Termini quoque quibusdam locis positi sunt, ab uno ad unum dirigantur, per pedes ad CCCXX et supra usque ad CCCCLXXX et infra hoc si licet. nam Tiburtini distant a se in pedibus a CCXL et supra usque ad DCLX et infra. quod si spissiores non sunt, riparum et rigorum cursus seruabunt; harum tamen quae per multa milia pedum recturas separationesue agrorum ab initio suo usque ad occasum custodiunt. et ne eas ripas aut rigores sequendos obseruarent quae intra corpus agri nascuntur et in suo latere decidunt, lex limitum eas praedamnauit. ne id aliquando sequamini, quod maior potestas limitum recturarumue eursus non confirmat. sed si conuentionis causa ea partes inter se conseruanda censuerunt, non recturae imputandum, sed concurrenti definitioni fides est adhibenda. De fine enim lex Manilia quinque aut sex pedum latitudinem praescribit, quoniam hanc latitudinem uel iter ad culturas accidens occupat uel circumactus aratri. quod usu capi non potest: iter enim non, qua ad culturas peruenitur, capitur usu[s] sed id quod in usu biennio fuit. finis enim multis documentis seruabitur, terminibus, et arboribus notatis, et fossis, et uiis, et riuis, et uepribus, et saepe normalibus, et ut comperi, aliquibus locis inter arua marginibus quibusdam tamquam puluinis, saepe etiam limitibus, item petris notatis. quae in finibus sunt, pro terminibus habebitis. Si arboribus notatis fines obseruabuntur, uidendum quae partes arborum notatae sint. notae enim in propriis arboribus a foras ponuntur, ut arbores liberas in parte a nota relinquat. si communes sunt arbores mediae notantur et ad utrumque pertinent. Nam si fossa erit finalis, uidendum utrum unius an utriusque sit partis, et si in extremo fine facta; itemque utrum publica an uicinalis. Si iugis montium, quae ex eo nomine accipiuntur, quod continuatione ipsa iugantur. Haec autem omnia genera finitionum putato in uno agro posse sine dubio repperiri. De loco si agitur, quae res hanc habet quaestionem, ut nec ad formam nec ad ullum scripturae reuertatur exemplum, nisi tantum hunc locum hinc dico esse, et alter e contrario similiter quaeret, ex fere culturae comparationem accipit. id est si silua, cuius sit aetatis par caesurae et aetas arborum, ut solent relinqui quas ante missas uocant, et siluarum quoque aetates an sint pares. si uineae, similes erunt in comparatione; an ordines aequidistantes, an pari constitutione, et an simile genus uitium constabit. tamen rem magis esse iuris quam nostri operis, quoniam fere usu capiuntur loca quae biennio possessa fuerint. respiciendum erit ne, quem admodum solemus uidere quibusdam regionibus particulas quasdam in mediis aliorum agris, numquid simile huic interueniat. quod in agro diuiso accidere non potest, quoniam continuae possessiones et assignantur et redduntur. et his forte incidit ut tale quid committeretur, ut locus pro loco, ut continua sit possessio. ita, ut dixi, in assignatis fieri non potest. solent quidam complurium fundorum suorum domini duos aut tres agros uni uelle contribuere, terminos qui finiebant singulos agros relinquere praeterea cui contributi sunt. uicini non contenti suis finibus tollunt terminos, quibus possessio eorum finitur, et eo, qui inter fundos unius domini sunt sibi defendunt. ita et haec despicienda erunt. De modo quaestiones fere in agris diuisis et assignatis nascuntur, item quaestoriis et uectigalibus subiectis, quoniam seilicet in aere scripturae modus conprehensus est. quod semper erit ad formam respiciendum. et hoc si duobus possessoribus conueniat. alioquin ex modo illo, qui aere scriptura continetur, forma liquebit, etiam si dominus aliquid uendidisset. namque hoc comperi in Samnio, ut agri quos diuus Vespasianus ueteranis assignauerat, eos ab ipsi, quibus assignati erant iam possideri. quidam enim emerunt aliqua loca adieceruntque suis finibus et ipsud, uel uia finiente uel flumine uel alio quolibet genere: sed nec uendentes ex acceptis suis aut ementes adicientesque ad acceptas suas certum modum taxauerunt, sed ut quisque modus aliqua, ut dixi, aut uia aut flumine aut aliquo genere finiri potuit, ita uendiderunt emeruntque. ergo ad aes commodi reuocari potest, si duobus, inter quos controuersia est, conuenerit. in eis autem, qui uectigalibus subiecti sunt, proximus quisque possessioni suae iunxit. nam soliti erant antiqui in conductiones et in emptiones modum conprehendere atque ita cauere: FVNDVM ILLVM, IVGERA TOT, IN SINGVLIS IVGERIBVS. tantum itaque si in ea regione agitur, ubi haec erit consuetudo, aut cautiones scilicet aut emptiones intuendae erunt. inter quos disputabitur acta utriusque mensura: si nihil ad cautionem conueniat, ne utrius possessio modum cautione conprehensum impleat, magna erit rei confusio, quaerendumque tunc quomodo in uniuersa regione magis opinione quam mensura modum complecti soliti sint. "De proprietate controuersia est plerumque ut in Campania cultorum agrorum siluae absunt in montibus ultra quartum aut quintum forte uicinum". nam ubi mons fuit proximus asper seu sterelis, super quo fundi constitui nequiuerunt aut forte aquae inopia habitatio hominibus prorsus negata est, siluae tamen dum essent glandiferae, ne earum fructus perirent, diuiso monte particulatim datae sunt proprietates quaedam fundis in locis planis et uberibus constitutis, qui paruis finibus stringebantur. nam et in Suessano culti sunt, qui habent in ntonte Marico plagas siluarum determinatas, quarum proprietates "ad quos fundos pertinere debeant, discutiatur". nam et formae antiquae declarant ita esse. respiciendum erit et illud, sicut dixi superius, quem admodum solemus uidere quibusdam regionibus particulas in mediis aliorum agris. hoc argumentum prudentiae est quam professionis. uidendum quoque quoniam "est et pascuorum proprietas pertinens ad fundos, sed in commune; propter quod ea conpascua multis locis communia appellantur, quibusdam prouinciis pro indiuisa". haec fere pascua certis personis data sunt depascenda, sed in communi: quae multi per potentiam inuaserunt et colunt. de eorum proprietate ius ordinarium solet moueri, atque interuentu mensurarum demonstratur ut sit assignatus ager. "Nam per emptiones uel hereditates huius generis controuersiae fiunt". quaedam loca feruntur ad personas publicas attinere. nam personae publicae etiam coloniae appellantur. quae habent assignata in alienis finibus quaedam loca, quae solemus praefecturas appellare. harum praefecturarum proprietates manifeste ad colonos pertinent, non ad eos quorum fines sunt diminuti. solent et priuilegia quaedam habere beneficia principum, quod longe et semotis locis saltos quosdam reditus causa acciperunt. quae proprietas ad eos quibus data est indubitate pertinet. sunt et aliae proprietates quae municipiis a principibus sunt concessae. "De possessione fit controuersia quotiens de totius fundi statum per interdictum, hoc est iure ordinario, litigatur". hoc non est disciplinae nostrae iudicium sed apud praesidem prouinciae agitur, et ex lege restituitur possessio cui poterit adtineri. in his secundum locum habet disciplina nostra, sicut lex ait: nisi de possessionis statu quaestio fuerit terminata, non licet mensori praeire ad loca. De alluuione obseruatio est, si haec in occupatoriis agitur agris. quidquid uis aquae abstulerit, repetitionem nemo habet, quae res necessitatem ripae muniendae iniungit, ita tamen ut sine alterius damno quicquam fiat. si uero in diuisa et assignata regione tractabitur, nihil amittet possessor, quoniam formis per centurias certus cuique modus ascriptus est. circa Padum autem cum ageretur, quod flumen torrens et aliquando tam uiolentum decurrit, ut alueum mutet et multorum late agros trans ripa‹m›, ut ita dicam, transferat, saepe etiam insulas efficit. at Cassius Longinus, uir prudentissimus, iuris auctor, hoc statuit, ut quicquid aqua lambiendo abstulerit, id possessor amittat, quoniam scilicet ripam suam sine alterius damno tueri debet; si uero maiore ui decurrens alueum mutasset, suum quisque modum agnosceret, quia non possessoris neglegentia sed tempestatis uiolentia abreptum apparet; si uero insulam fecisset, a cuius agro fecisset, id possideret; aut si ex communi quisque suum reciperet. Scio enim quibusdam regionibus, cum assignarentur agri, adscriptunt aliquid per centurias flumini. hoc autem prouidit auctor diuidendorum agrorum, ut quotiens tempestas fluuium concitasset, non per regionem excedens alueum uagaretur, sed sine iniuria cuiusquam deflueret. hos tamen agros, id est hunc omnem modum, qui flumini adscriptus est, R. P. quibusdam uendidit. Haec quaestiones maxime in Gallia to‹ga›ta mouentur, quae multis contexta fluminibus inmodicas Alpium niues in mare transmittit et subitarum regelationum repentinas inundationes patitur. aliquibus locis impetrauerunt possessores a praeside prouinciae ut aliquam latitudinent flumini daret. nam et in Italia Pisaurum flumini latitudo est assignata eatenus quo usque alluebat. "De iure territorii controuersia est", cum quidam priuatorum aut "pomerium eius urbis" "priuatis operibus" inuerecunde uult peruadere aut auare de locis publicis, hoc est "ad ipsam urbem pertinentibus", quidam priuatorum usurpare temptauerit. pomerium autem urbis est quod ante muros spatium sub certa mensura demensum est. sed et aliquibus urbibus et intra muros simili modo est statutum propter custodiam fundamentorum. "quod a priuatis operibus optineri non oportebit. hic locus est qui a publico nullo iure poterit amoueri. habet autem condiciones duas, unam urbani soli, alteram agrestis; urbani soli, quod tutela rei urbanae assignatum est, agrestis, quod publicis operibus datum est aut destinatum". in tutela rei urbanae assignatae sunt siluae, de quibus ligna in reparatione publicorum moenium traherentur. hoc genus agri tutelatum dicitur. nam aliquarum urbium "maxima pars finium coloniae est adtributa". coloniae sunt quae ex eo nomine accipiuntur, quod Romani in eisdem ciuitatibus colonos miserunt. illarum ergo urbium maxima finium pars data est coloniis, quae in remotiora loca et longe a mari positae uidebantur, ut numerus ciuium, quem multiplicare diuus Augustus conabatur, haberet spatia, in quae subsistere potuisset. nam et "in Piceno fertur inter montium Praecutianorum quandum partem oppidi Asculanorum fine circum dari. sed hoc conciliabulum fuisse et postea fertur in municipii ius relatum. nam omnia antiqua municipia habent suum priuilegium". ut Tudertini qui apud principes egerunt ut Fanestres incolae, si essent alienigenae, intra territorium inxolerent, honoribus fungi in colonia non deberent. sed Fanestres hoc postea impetrauerunt, ut eis liceret et fungi honoribus territorii. aeque iuris controuersia agitatur, quotiens propter exigenda tributa de possessione litigatur; cum dicat una pars in sui eam fine territorii constituta‹m›, et altera e contrario similiter quaeret. haec autem controuersia territorialibus est finienda terminibus. nam inuenimus saepe in publicis instrumentis significanter inscripta territoria ita ut EX COLLICVLO QVI APPELLATVR ILLE, AD FLVMEN ILLVD, ET PER FLVMEN ILLVD AD RIVVM ILLVM aut VIAM ILLAM, ET PER VIAM ILLAM AD INFIMA MONTIS ILLIVS, QVI LOCVS APPELLATVR ILLE, ET INDE PER IVGVM MONTIS ILLIVS IN SVMMVM, ET PER SVMMVM MONTIS PER DIVERGIA AQVAE AD LOCVM QVI APPELLATVR ILLE, ET INDE DEORSVM VERSVS AD LOCVM ILLVM, ET INDE AD COMPETVM ILLIVS, ET INDE PER MONVMENTVM ILLIVS AD locum unde primum coepit scriptura esse. saepe enim quorundam aut monumenta aut fossae aut quorundam sacellorum aut fontium, unde riui fluminaque incipiunt, obseruantur fines territoriorum. "Si autem rationem appellationis huius tractemus, territorium est quidquid hostis terrendi causa constitutum est." "De locis publicis siue populi Romani sine coloniarum municipiorumue controuersia est, quotiens ea loca, quae neque assignata neque uendita fuerint", "ab obtenebuntur, ut subseciua concessa". multis enim locis comperimus loca publica repperiri, "ut ex proximo in Sabinis in monte Mutela", qui nunc a priuatis operibus obtinetur. nam et regione Reatina itidem sunt loca P. R. Loca autem quae sint publica uideamus. sunt siluae de quibus lignorum copia in lauacra publica ministranda caeduntur. sunt et loca publica quae in pascuis sunt relicta quibuscumque ad urbem uenientibus peregrinis. sunt in suburbanis loca publica inopum destinata funeribus, quae loca culinas appellant: sunt et loca noxiorum poenis destinata. ex his locis, cum sint suburbana, sine ulla religionis reuerentia solent priuati aliquid usurpare atque hortis suis applicare. sunt autem loca publica coloniarum, ubi prius fuere "conciliabula", et "postea sunt in municipii ius relata". sunt et alia loca publica quae praefecturae appellantur. nam et "pomeria" urbium, de quibus iam superius suo loco disputauimus, publica loca esse noscuntur. multis modis loca publica dici possunt, sed dum diuersis condicionibus constringuntur, non possunt nisi sua suis locis incedere. nam et ubi "uis aquae" "aluei" Tiberis "populi Romani" tantum modo "insulam" fecit, locus est publicus. "siluae" etiam sunt iuxta hoc alueo suis circum datae terminibus, quae casalia non utuntur. "De locis relictis et extra clusis controuersia est in agris assignatis. relicta autem ea loca sunt quae siue iniquitate locorum assignari nequiuerunt, siue ex uoluntate conditoris, hoc est mensoris, relicta limites minime acceperunt". dicuntur et ea relicta loca quae uis aquae obtinuit. haec loca et insoluta uocantur et "iuris subseciuorum" esse noscuntur. "Extra clusa loca sunt aeque iuris subsecinorum, quae ultra limites et ultra finitima linea erunt. finitima autem linea aut mensuralis est, aut aliqua obseruatione aut terminorum ordine seruatur". ergo fines coloniae inclusi sunt montibus. propterea haec loca, quod assignata non sint, relicta appellantur; et extra clusa, quod extra ordinationes sint et tamen fine cludantur. haec plerumque proximi possessores inuadunt et oportunitate loci irritati agrum obtinent. cum his controuersiae a rebus solent moueri. "De locis sacris et religiosis controuersiae plurimae""iure ordinario finiuntur". si enim loca sacra aedificabantur, quam maxime apud antiquos in confinio constituebantur, ubi trium uel quattuor possessionum terminatio conueniret. et unus quis possessor donabat certum modum sacro illi ex agro suo, et quantum donasset scripto faciebat, ut per diem sollemnitatis eorum priuatorum agri nullam molestiam inculcantis populi sustinerent. sed et siquid spatiosius cedebatur, sacerdotibus templi illius proficiebat. in Italia autem multi crescente religione sacratissima Christiana lucos profanos siue templorum loca occupauerunt et serunt. sed hoc ideo existimaui dicendum, ut magisterium suum si uult mensor ostendere, modum concessum fano illi demonstret. "Locorum autem religiosorum" similis est condicio. et his namque "secundum cautionem modus restituebatur" antiquitus. nam sanctum est plerumque ut incorruptum, et a sanciendo sanctum dicitur; religiosum a religando mentes, ne male agant homines. sacrum autem proprie dei est. [religiosum enim vel a relinquendo.] profanum autem quod, dum sanctum fuisset, postea in usu hominum factum, hoc est extra fano, extra sanctuario, profanum dictum est. "Moesilea uero habent iuris sui hortorum modum circum iacentem uel praescriptum agri finem". nam lucos frequenter in trifinia et quadrifinia inuenimus, sicut in suburbanis et circa publica itinera constitutum esse perspicimus. "De aquae pluuiae transitu controuersia est, in qua si collectus pluuialis ‹a›quae transuersum secans finem alterius fundi influit", si aqua ex pluuia collecta riuum fecerit per longinquitatem temporum, et ut solet uideri, ripam ex utraque parte mediam "secans" erexerit, et hoc intra "fines alterius"; dumque riuus ille limite includitur, possessor uicini agri calumniose sibi uelit fines ad riuum usque defendere, non mediocris exinde controuersiae genus exoritur. sed hoc "mensoris" est peritia finiendum. "De itineribus controuersia est, quae in arcifiniis agris iure ordinario finitur, in assignatis mensurarum ratione". "sed multi limites exigente ratione per diuia et confragosa loca eunt qua iter fieri non potest, et sunt in usu agrorum in eis locis, ubi proximus possessor est, cuius forte silua limitem detinet, et transitum inuerecunde denegat, cum itineri limitem aut locum limiti debeat". Nam plerumque uia, dum cum limite currit, etiam si uicinalis est aut lignaria aut priuata, finem praestat. regammante uero uia uel limite, dum a se utri‹m›que discesserint, desi‹ni›t uia finem praestare ‹et› erit controuersia: sed inspectio artifici‹s› eam finiet. Satis, ut puto, dilucide genera controuersiarum uel primum agri qualitatem exposui. nam et simplicius enarrare condiciones earum existimaui, quo facilius ad intellectum peruenirent. nunc quem ammodum singula pertractari debeant persequendum est, uel quod sint status earum, id est iniectiuus expositiuus subiectiuum reciperatiuus assumptiuus initialis materialis effectiuus. sunt enim VIII. ex his omne genus controuersiarum exoritur. iniectinus ergo status est generalis: nam siue de possessione siue de fine controuersia nascatur, per hoc repetitio iusta iniustaque inicitur. expositiuus est status controuersiae, quotiens finitimorum argumentorum caret demonstrationem et partium magis exiget narrationem, per quem exponendum sit, quo sint genere terminandae, aut persuadendum iudici, etiam si loci natura finitimam exhibeat similitudinem. subiectiuus status est controuersiae, cum relinquitur status generalis et alio quolibet statu controuersia defenditur. reciperatiuus est status, quotiens non a trifinia aut quadrifinia sed ex quolibet alio finis loco incipientis termini recturam dirigit, et per incessum definitionis loca quaedam alteri fundo adquirit aut solum auferet et eius loco redditur. Assumptiuus primae controuersiae status est, qui est de positione terminorum, in rigorem aut in finem transcendit. Initialis controuersiae status de rigore pertinens ad materiam transcendit in controuersiam, quae est loco tertio de fine, status materialis non condicionem mutat neque materia efficit. Materialis status est ex quo omnes controuersiae incipiunt, de loco dum taxat. nam transcendentiam non habet de hoc effectiuus, sed dum consummatus fuerit nascitur. nam effectiuus est cum de loco litigatur et idoneas partes ad litigium aduocationes instituunt. Respicio etenim quantum sit quod mensoris prouidentiae iniungatur; sed nec minus aduocatis. quorum ars licet diuersa sit, prudentiam tamen et simplicitatem eandem habere debent et qui iudicaturi sunt et qui aduocationes sunt praestaturi. iudicando autem mensor bonus uir et iustus agere debet, nulla ambitione aut sordibus moueri, seruare opinionem et arte et moribus. omnis illi artificii ueritas custodienda est, exclusis illis similitudinibus quae falsae pro ueris subiciuntur. quidam enim per imperitiam, quidam per inprudentiam peccant. totum autem hoc iudicandi officium hominem bonum iustum sobrium castum modestum et artificem egregium exigit. hoc autem possessores aequo animo ferre non possunt: nam cum his ueritas exposita fuerit, aduersus sinceritatem artis facere cogunt. multa sunt enim in professione quae generaliter pro ueris offerantur, multa quae specialiter, quaedam quae argumentaliter. quaedam coniecturaliter etiam mentiri artifices coguntur.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Cosmographia (Iulius Honorius), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ COSMOGRAPHIA IVLII CAESARIS [§ 1] Iulio Caesare et Marco Antoni[n]o consulibus omnis orbis peragratus est per sapientissimos et electos uiros quattuor: Nicodemo orientis, Didymo occidentalis, Theudoto septemtrionalis, Polyclito meridiani. [§ 2] A consulibus supra scriptis usque in consulatum Augusti III et Crassi annis XXI mensibus quinque diebus nouem oriens dimensa est. Et a consulibus supra scriptis usque in consulatum Augusti VII et Agrippae III annis XXVI mensibus III diebus XVII occidui pars dimensa est. A consulibus supra scriptis usque in consulatum Augusti X annis XXVIIII mensibus VIII septemtrionalis pars dimensa est. A consulibus supra scriptis usque in consulatum Saturnini et Cinnae annis XXXII mense I diebus XX meridiana pars dimensa est. INCIPIT EXPOSITIO [§ 3] Omnis orbis habet maria XXVIII insulas LXXIIII montes XXXV prouincias LXX oppida CCLXIIII fluuios LII gentes CXXVIIII. [§ 4] Oriens habet maria VIII insulas VIII montes VII prouincias VII oppida LXX flumina XVII gentes XXXXVI. [§ 5] Occidens pars habet maria VIII insulas IVII montes VIIII prouincias XXIIII oppida LXXVII fluuios XIIII gentes XXVIIII. [§ 6] Septemtrionalis pars habet maria X insulas XXXII montes XII prouincias XVI oppida LXI fluuios XVI gentes XXVIIII. [§ 7] Meridiana pars habet maria II insulas XVI montes VI prouincias XXIII oppida XXXXVI flumina V gentes XXIIII. EXPLICIT EXPOSITIO EXCERPTA EIVS SPHAERAE VEL CONTINENTIA [§ 1] Propter aliquos anfractus ne intellectum forte legentis perturbet et uitio nobis acrostichis esset, hic excerpendam esse credidimus. [§ 2] Ergo oceanus orientalis haec maria habet: mare Caspium mare Persicum mare Tiberiadem mare Asphaltites, hoc est mare Mortuum mare Rubrum mare Arabicum, quem sinum Arabicum dicunt mare Carpathium. [§ 3] Insulae orientalis oceani quae sunt: Hippopodes insula Iannessi insula Solis Perusta insula Taprobane insula Silenfantine insula Teron insula Carpathon insula Cypros insula Rhodos insula Cythera insula Creta insula. [§ 4] Montes oceani orientalis qui sunt: Caucasus mons Caumestes mons Nysa mons Bodia mons Libanus mons Cassius mons Armenius mons Amanus mons. [§ 5] Prouinciae oceani orientalis quae sunt: India prouincia Adonis Phoenice prouincia Mesopotamia prouincia Syria Palaestina prouincia Commagene prouincia Syria Apamea prouincia Media prouincia Assyria prouincia. [§ 6] Oppida oceani orientalis quae sunt: Seres magnum oppidum Theriodes oppidum Sigotani oppidum Palibothra oppidum Alexandropolis oppidum Sallenites oppidum Colice oppidum Patale oppidum Patalete oppidum Tarchi oppidum Talloni oppidum Coprates oppidum Carmaniae oppidum Ortaciae oppidum Euergetae oppidum Pasargadae oppidum Ariduli oppidum Tarchi oppidum Scythae Thuni oppidum Dahae oppidum Salfamies oppidum Babylonia oppidum Chaldaei oppidum Eudaemon oppidum Nabataei oppidum Sabaei oppidum Macae oppidum Persepolis oppidum Andis oppidum Augae oppidum Susiani oppidum Persis oppidum Elymaei oppidum Paropanodae oppidum Adiabena oppidum Carrha oppidum Alexandria oppidum Nisibi oppidum Arbaei oppidum Commagene oppidum Dolicha oppidum Palmyra ‹oppidum› Damascos oppidum Iordanes oppidum Heliupolis oppidum Apamia oppidum Antiochia oppidum Daphne oppidum Laudicia oppidum Byblos oppidum Berytos oppidum Sidona oppidum Tyros oppidum Ptolomais oppidum Caesarea Palaestina oppidum Ascalona oppidum Gaza oppidum Ostracine oppidum Scythopolis oppidum Philadelphia oppidum Cyrupolis oppidum Arabia ‹oppidum› Pelusium ‹oppidum› Moptis ‹oppidum› Nampamon ‹oppidum› Niphatem ‹oppidum› Marmarites ‹oppidum› Sebaste ‹oppidum› Amphipolim ‹oppidum› Piraeum ‹oppidum› Eleusinum ‹oppidum› Coptis ‹oppidum› Mitylene ‹oppidum› Lampsaco ‹oppidum›. [§ 7] Fluminum ortus et egestio oceani orientalis. Theriodes fluuius nascitur ex campis ‹Scythicis›. Tribus locis natus unus efficitur. Egerit in mare Caspium. Currit per milia DCCCXLII. Oxos fluuius nascitur de monte Caumestes. In quinque fluminibus brachia facit. Ea transeunt per montem Caucasum et appellantur Saleantes; fundunt in flumen magnum qui appellatur Ganges. Hic eos suscipiens egeritur in oceanum orientalem sub insula Solis appellata Perusta. Circuit milia DCCXXVII. [§ 8] Sygogan fluuius nascitur de monte Caucaso. Ex se duo effecti in coronam occupant montem supra dictum Caumesten. Sane ex una parte eius montis, ex quo supra diximus quinque flumina procedunt, quae dicta sunt Saleantes, per eos torrens transiens ita ut nec eorum aqua nec eius misceri uideatur. Omnes iter suum agentes reuertuntur ad suum; id est: ad eandem coronam, unde sparsus se geminauerat, iterum ad unum reuertitur. Effundit in mare Caspium. Sed ante ‹ex› eo exit fluuius, qui per Caucasum montem inrumpens exit et accipit nomen Ganges. Cui adiungitur alius, cuius capita quinque, quos reliquerat Sygaton fluuius, ex alia parte montis Caucasi nascuntur. Huic etiam se ad unum iungens effectus unus de octo ‒occurrit ei Ganges‒ ubiubi confirmatur in unum. Item se duo iungentes effecti in unum qui fuerant octo, facti decem transeunt ad oppida Patale et Patalete, et hi decem unum efficiunt fluuium. Et sic egeritur in mare oceanum orientalem ad insulam Silenfantinam. Ergo de decem fluminibus adimpletur Ganges fluuius, qui in superioribus partibus omnes Sygaton uocitantur, quoniam de una nympha meant. Currit per milia decies quadringenta quinquaginta tria milia sexcentos triginta unum passus. [§ 9] Fluuius Hydaspes Indiae prouinciae nascitur in campis Indorum tribus crinibus. Hic se ex omnibus adunans unus efficitur, inlustrans omnem regionem supra dictam, infundens se in oceanum orientalem. Qui currit milia DCCCXIIII. Fluuius Coprates nascitur in campis Indiae. Inlustrans Indos infundit se in oceanum orientalem sub insula Teron. Currit milia DCXII. Armuzia fluuius nascitur in Aethiopia in campis supra scriptis Aethiopiae. Inlustrans Adonis et Mesopotamiam prouincias influit in sinum Persicum. Currit milia DCCXXIIII. Fluuius Carmanta nascitur in campis Commagenae regionis. Influit in sinum Persicum. Currit milia DCLXXIII. Fluuius Cortaciae prouinciae Mediae nascitur in campis Arabicis. Effluit in sinum Persicum. Currit milia DCCCCXVII. Fluuius Susas Mediae prouinciae nascitur bicornius. Efficit unus. Effluit in sinum Persicum. Currit milia DIIII. [§ 10] Fluuius Chrysorroas nascitur in campis Assyriis de monte Caucaso. Vicinatur ei Tigris fluuius. Etiam ipse Tigris de monte Caucaso quasi uidetur natus, cum aestiuis temporibus sub humo sit currens, ut uiriditas eum indicet desuper Aethiopiam posse uideri, quoniam superius de obscuritate promitur. Nam ambo, includentes Corduenam oppidum ad unum redacti, magnam faciunt coronam, ut oppida includant Ctesiphon et Seleuciam. Currunt ad Auge oppidum, quod est in sinu Persico. Circuit milia DCCCLXXII. Fluuius Alibotra nascitur in monte Liseo. Diffundit in orientalem oceanum. Currit milia CCCCXVI. Flumina tria Ichthyophagi dicta ex campis Indiae nati ad oceanum festinantes in eum fluunt. Circueunt milia CCII. [§ 11] Fluuius Axius nascitur de monte Armeno transiens per montem Caucasum ad Mesopotamiam. In ea prouincia ei alius adiungitur fluuius, qui uidetur ex ipso monte Caucaso nasci, cui uocabulum Pactolus est. Efficiuntur unum per Parthos transeuntes. Eius cursus congregat aquam eius. Facis lacus octo. Ibi nomen accipit Eufrates. Exinde se diffundit in sinum Persicum. Currit milia DCCCLXII. Fluuius Chrysorroas nascitur in campis Syriae inlustrans Syriam, Antiochiam et Palaestinam et ceteras Syriae ciuitates. Diffundit se in mare Aegaeum, ubi est insula Cypros. Currit milia DCCCXXX. [§ 12] Fluuius Eleuther nascitur in campis Syriae. Diffundit se in mare Aegaeum, ubi est insula Cypros. Currit milia DCXXX. Adonis fluuius nascitur prope Tiberiadem lacum. Diffundit in mare Adriaticum contra insulam Cretam. Currit milia DCCCLXIIII. Iordanes fluuius nascitur sub Libano monte. Circuiens eum pergit in lacum Tiberiadem. De quo exiens suo cursu excurrit ad Scythopolin, quam secans mediam et ab ea exiens fundit in mare Mortuum. Currit milia DCCXXXII. [§ 13] Quae gentes sint in prouinciis oceani orientalis: Scythae Anthropophagi | Scythae Thuni Sigotani | Derbiccae Pasicae | Parosmi Anartacae | Geloni Chorasmii | Massagetae Bactriani | Paropanisidae Traumeda | Hypergenes Pambothi | Arachosia Arachoti | Ariani Oraccae | Anydros Arabii | Sittacene Armuzia | Ichthyophagi Parthi | Idumaei Hieromices | Chatti. Chauci Cherusci | Vsipii Quadi | Vaccaei Vardaei | Frisiones Canninefates | Allobroges Alaudes | Ruteni Teutoni | Cimbri Antequini | Cenomanni Aedui [§ 14] ORIENTALIS OCEANI CONTINENTIA EXPLICIT. INCIPIT CONTINENTIA OCEANI OCCIDENTALIS. [§ 15] Oceanus occidentalis haec maria habet. Mare freti Gaditani mare quod Orcades appellant mare mades mare Thyle mare quod Columnas Herculis appellant mare Tyrrenum mare Britannicum mare Adriaticum. [§ 16] Oceani occidentalis insulae quae et quantae sint. Hibero insula Meuania insula Britannia insula Ebusos insula Balearis maior insula Balearis minor insula Corsica insula Orcades insulae sunt nouem Illyricum Noricum Lingonici Histrici Matrona Coaetiae Marciana Iuliae Emin Gaulo. [§ 17] Montes quos habet oceanus occidentalis. Mons Pyrenaeus mons Alpium mons Appenninus montes II: Britanniae uallum mons Haemus mons Rhodope Albanus Marsus. [§ 18] Prouincias quas habeat oceanus occidentalis. Hispania prouincia Baetica prouincia Lusitania prouincia Gallicia prouincia Aquitania prouincia Britannia prouincia Germania prouincia Belgica prouincia Gallia Bracata ‹prouincia› Gallia Comata ‹prouincia› Gallia Togata ‹prouincia› Gallia Cisalpina ‹prouincia› Gallia Transalpina ‹prouincia› Pannoniae prouinciae tres Italia prouincia Etruria prouincia Vmbria prouincia Liburnia prouincia Delmatia prouincia Illyricum prouincia Moesia prouincia Noricum prouincia Venetia prouincia Aemilia ‹prouincia›. [§ 19] Quae oppida in prouinciis suis habeat oceanus occidentalis. Calpos oppidum Calpis oppidum Hispalis ‹oppidum› Gades ‹oppidum› Corduba oppidum Vettones oppidum Toletum oppidum Bracara oppidum Lucus Augusti oppidum Asturica oppidum Vaccaei oppidum Celtiberia oppidum Caesarea Augusta oppidum Tarraco oppidum Gesoriacum oppidum Ambiani oppidum Tungri oppidum Agrippini oppidum Treueri oppidum Senones oppidum Augustodunum oppidum Augusta Treuerorum ‹oppidum› Augusta Nemetum ‹oppidum› Augusta Vindelicum ‹oppidum› Augusta Praetoria ‹oppidum› Augusta Taurinorum ‹oppidum› Lugdunum oppidum Mogontiacum oppidum Vienna oppidum Arelate oppidum Massilia oppidum Taurini oppidum Aquileia oppidum Emona oppidum Altinum oppidum Patauis oppidum Verona oppidum Brixia oppidum Vicentia ‹oppidum› Concordia ‹oppidum› Ticinum ‹oppidum› Mantua ‹oppidum› Tortona ‹oppidum› Cremona ‹oppidum› Vercellis ‹oppidum› Mediolanum oppidum Laude ‹oppidum› Placentia oppidum Mutina oppidum Bononia oppidum Rauenna oppidum Fauentia oppidum Ariminum oppidum Pisaurum oppidum Iadera oppidum Salona oppidum Brecantium oppidum Naissos oppidum Viminacium oppidum Peuce oppidum Singidunum oppidum Sirmium oppidum Mursa oppidum Siscia oppidum Aquincum oppidum Brigetione oppidum Carnunto oppidum Sauaria oppidum Petauione oppidum Bona Mansio ‹oppidum› Argentaria ‹oppidum› Sauromatae ‹oppidum› Nemauso ‹oppidum› Lingones ‹oppidum› Durocortorum ‹oppidum› Samarobriua ‹oppidum› Santones ‹oppidum› Menapium ‹oppidum›. [§ 20] Oceani occidentalis fluminum ortus et occasus. Fluuius Baetis nascitur in campis Hispaniae. Cui occurrit Singillius fluuius qui oritur de radice montis Saluri, et mergit se in eum, et faciunt unum meatum, salua reliqua flumina quae in Baetis alueo fluunt. Occidit uero in oceano occidentali. Currit milia CCCCX. Fluuius Tagus nascitur in campis Hispaniae. Cui occurrunt flumina minora multa. Occidit in oceano occidentali. Currit milia CCCCII. Fluuius Durius nascitur in Carpitania, exiens de monte Caia iuxta Pyrenaeum, currit per campos Hispaniae inlustrans paramum. Deinde disrumpens loca montuosa, diuidens Galliciam et Lusitaniam, ducens aquas multas ualde, occidit in oceano occidentali. Currit milia CCCCXCV. [§ 21] Fluuius Minio nascitur prope Pyrenaeum. In rutunditate uertitur, ut Brigantium oppidum maritimum includat, et sic se in oceanum occidentalem recipit. Currit milia CCLXII. Fluuius Hiberus nascitur sub Asturibus montis Pyrenaei uicinus. Inlustrans Hispanias infundit se in mari iuxta Tarracona. Currit milia CCIIII. [§ 22] Fluuius Rhodanus nascitur in medio campo Galliarum. Occurrit ei Bicornis a Patauione ueniens relicta cauda ortus sui quod Araris nuncupatur. Omnes simul, hoc est unum facientes, in mare ‹se› mittunt, egerentes Arelatem [mergunt]. Sed hic quem Bicornem diximus, ante coniunctionem Rhodani uel commixtionem in supernis nomen aliud accipit praeter Bicornem: hic Bicornis, hic Rhenus, hic Araris appellatur. Ita ergo fit ut hic fluuius tribus nominibus nuncupetur, cum sit unus et dimidius, quod Araris, ut supra diximus, nuncupatur. Ducit autem a mari Patauionis usque ad mare Tyrrenum contra insulas Baleares. Eius autem medietas qua inruit, habet aquileum pertortuosum Lugdunum. Vbi et nascitur ubi autem inruit, utrum in oceano occidentis an in mari Tyrreno, non potest in praesenti uideri, quia ab aqua ad aquam uidetur currere. Currit milia DCCCLII. [§ 23] Fluuius Garumna nascitur in Aquitaniae campis. Influit in oceanum occidentalem. Currit milia CCVIIII. Fluuius Geobonna nascitur in Galliarum campis. Influit in oceanum occidentalem. Currit milia CCCII. Fluuius qui Bicornis dicitur iunctus nascitur in campo Germaniae. Inlustrans eam influit ad Patauiam. Currit milia CCXXXII. [§ 24] Fluuius Danuuius (hic Phison) nascitur ex Alpibus. Procedens geminatur, hoc est, efficiuntur duo, id est Danuuius et Draus. Intra se includunt Pannoniarum ciuitates quattuor, id est Aquincum, Brigetionem, Carnuntum et Sauariam. Et redeunt ad unum qui fuerant duo facti, et per non parua solus procurrens efficitur in oblongam rutunditatem, quae rutunditas oppidum Peuce includit. Ex ipso fluminali circulo septem crines fluminum procedunt infundentes se in Pontum. Ergo Danuuius exiens de Alpibus; in proximo de eo Draus fluuius exit, sed unus infunditur per crines supra dictos in Pontum. Currit milia DCCCCXXXIII. Fluuius Margus nascitur in campo Viminacio Moesiae. Alluens excurrensque infundit se in Danuuium supra dictum. Currit milia DCCI. Fluuius Tiberis nascitur ex monte Appennino. Occidit in Tyrreno mari. Currit milia CCCC. [§ 25] Fluuius Sauus nascitur aput Noricum de monte Alpium. Currens per campos se in modicam rutunditatem concludit in modum uisionis amygdalae. Intus includit Sisciam. Iterum se ad unum redigens transit per Sirmium oppidum et Singidunum coloniam, et iungit se Danuuio ad locum Mursae oppidi. Et omnes simul per crines supra dictos in Pontum ingrediuntur et uocantur Hister. Apparet autem ‹quod› Danuuius et Draus et Margus simul in Pontum exundant. Currit milia decies DCCCLXXXVII. Fluuius Strymon nascitur in campis Dardaniae. Influit in mare Aegaeum. Currit milia DCCCCVII. [§ 26] Quas gentes oceanus occidentalis habeat. Tolosates gens Nouempopuli gens Narbonenses gens Morini gens Franci gens Alani gens Amsiuari gens Langiones gens Suebi gens Langobardi gens Iuthungi gens Burgundiones gens Armilausini gens Marcomanni gens manni gens Heruli gens Quadi gens Sarmatae gens Basternae gens Carpi gens Gothi gens Duli gens Gippedi gens. [§ 27] OCEANI OCCIDENTALIS CONTINENTIA EXPLICIT. INCIPIT OCEANI SEPTENTRIONALIS CONTINENTIA. [§ 28] Oceanus septentrionalis quae maria habeat. Mare Myrtilum mare Maeotis mare Bosphorum mare Cimmerium mare Pontum mare Bosphorus Thracius mare Propontis mare Hellespontum mare Aegaeum mare Caspium mare Ionium. [§ 29] Oceani septentrionalis insulae quae et quantae sint. Cyclades insulae. Sunt XXIIII. Cum eis sunt insulae duae Euboea et Delos Hippopodes insula Rhodos insula Cypros insula Cypros alia insula. [§ 30] Montes quos habeat oceanus septentrionalis. Hyperborei Ripaei mons Hypanis mons Caucasus ex alia parte mons Haemus mons Taurus mons item Caucasus mons Amanus mons Germania minor mons Bodua mons Rhodope mons Aetna Caumestes Cragus montes sunt. [§ 31] Oceanus septentrionalis quas prouincias habeat. Macedonia prouincia Epirus prouincia Thracia prouincia Achaia prouincia Lydia prouincia Asia prouincia Lycia prouincia Phrygia prouincia Pamphylia prouincia Galatia prouincia Bithynia prouincia Paphlagonia prouincia Cappadocia prouincia Cilicia prouincia Armenia maior prouincia Armenia minor prouincia. [§ 32] Quae oppida in prouinciis suis habeat oceanus septentrionalis. Heraclea oppidum Serdica oppidum Pella oppidum Thessalonice oppidum Perinthos oppidum Byzantium oppidum: haec Anthusa Constantinopolis dicitur Chalcedon oppidum Nicomedia oppidum Amisos oppidum Comani oppidum Tarsos oppidum Pompeiopolis ‹oppidum› Olympos ‹oppidum› Cibyra oppidum Artaxata oppidum Tigranocerta oppidum Sindi Taurica oppidum Side oppidum Cnidos oppidum Haternassos oppidum Myndos oppidum Ephesos oppidum Cercyra oppidum Colophon oppidum Smyrna oppidum Philadelphia ‹oppidum› Pergamum oppidum Callipolis oppidum Coelia oppidum Sestos oppidum Abydos oppidum Lampsacum oppidum Pario oppidum Cyzicus oppidum Ilium oppidum Troas oppidum Antandron oppidum Nicaea oppidum Larissa oppidum Phocis oppidum Cirrha oppidum Delphis oppidum Buthroton oppidum Acroceraunia oppidum Dyrrhachium oppidum Athenae oppidum Corinthos oppidum Epidauros oppidum Sicyon oppidum Patrae ‹oppidum› Tegeas oppidum Maleos oppidum Canzaca oppidum Philopolis ‹oppidum› Chrysopolis ‹oppidum› Hierapolis oppidum. [§ 33] Oceani septentrionalis fluminum ortus et egestio. Fluuius Tanais nascitur de monte Hyperborei Ripaei. Influit in paludibus Maeotiis. Currit milia DCLIIII. Fluuius Borysthenes nascitur de monte Hyperborei Ripaei. Influit in Ponticum mare. Currit milia CCX. Fluuius Maeotae nascitur de monte Hypanis. Influit in mare Maeotis. Currit milia CCIIII. [§ 34] Fluuius Nais nascitur de Tauro monte. Influit in mare Ponticum. Currit milia CCCV. Fluuius Themysos nascitur de monte Caucaso. Influit se in Pontum. Currit milia CCX. Fluuius Phasis nascitur in campo sub monte Caucaso. Egerit in mare Ponticum. Currit milia DCCCV. Fluuius Chorestes nascitur de monte Tauro. Influit in mare Tyrrenum, ubi insula Rhodos. Currit milia DCXX. [§ 35] Fluuius Eurotas nascitur in campis Phrygiae. Influit in mare Tyrrenum. Currit milia DCCXXV. Fluuius Thimnis nascitur de monte Tauro. Influit in mare Tyrrenum ad insulas Cycladas. Currit milia CCCCXXII. Fluuius Cnydus nascitur de monte Tauro. Influit in mare Tyrrenum ad Cycladas. Currit milia CCCLXV. Fluuius Pyramus nascitur de monte Tauro. Infunditur in mare Adriaticum contra insulam Cypros. Currit milia CCCXXII. [§ 36] Fluuius Sperchius nascitur de monte Ida Macedoniae prouinciae. Influit in mare Aegaeum. Currit milia DCII. Fluuius Achelous nascitur in campis Epiri. Infunditur in mare Ionium. Currit milia DCCXC. Fluuius Alpheus nascitur in campis Achaiae. Influit in mare Tyrrenum. Currit milia CCCCLXX. Fluuius Ryndacus nascitur in campis Phrygiae. Influit in mare Hellespontum. Currit milia CCCC. [§ 37] Fluuius Hermus nascitur in campis Asiae. Influit in mare Cycladum. Currit milia DCVIIII. Fluuius Maeandros nascitur in campis Asiaticis. Bicornis currit, quasi sint duo. Redigunt se ad unum, et influit in mare Cycladum. Currit milia DCCCXCVII. Fluuius Sarus nascitur in campis Pamphyliae. Per anfractus tortuosos influit in mare insulae Rhodos. Currit milia CCCCXXII. Fluuius Asdrubelena nascitur de monte Bodua. Influit in mare Caspium, inrumpens montem Caucasum. Currit milia CCCXV. [§ 38] Gentes oceani septentrionalis quae sint. Scythae gens Borysthenes ‹gens› Nomades gens Sauromatae gens Cercetae gens Heniochi gens Colchi gens Phasis gens barbari albi ignobiles gens Thermonos gens Ryndacos gens Xanthii gens Mossynoeci gens Leucosyri gens Arimaspi gens Futtui gens Dahae gens Scythae Anthropophagi gens Derbiccae gens Pasicae gens Seres gens Theriodes gens Anartacae gens Chorasmii gens Massagetae gens Bactriani gens Paropanisidae gens Traumeda gens Sigotani gens. [§ 39] OCEANI SEPTENTRIONALIS CONTINENTIA EXPLICIT. INCIPIT OCEANI MERIDIANI CONTINENTIA. [§ 40] Quae maria ‹oceanus meridianus› habeat. Mare Carpathium mare Tyrrenum. [§ 41] Oceani meridiani quae sunt insulae. Sicilia insula | Pontiae insula Carpathos insula | Pandatoria insula Sardinia insula | Corsica insula Galata insula | Capraria insula Fortunatae insulae | Igilio insula Cossura insula | Aenaria insula Syrtis maior insula | Luci Caprea insula Syrtis minor insula | Catabathmon insula Melita insula | Girbe insula [§ 42] Oceani meridiani montes qui sint. Mons Pyramides mons Beronice mons Panchaeus mons Feratus mons Atlas mons Gurbessa. [§ 43] Oceani meridiani quae prouinciae sint. Aegyptus prouincia Aethiopia prouincia Aethiopes prouincia Africa prouincia Gaetulia prouincia Byzacium prouincia Zeugis prouincia Numidia prouincia Libya prouincia Pentapolis prouincia Tripolis prouincia Mauritania Caesariensis prouincia Mauritania Sitifensis prouincia. [§ 44] Oceani meridiani oppida quae sint. Arabia Nitriotes oppidum Fossa Traiani oppidum Thebe oppidum Thebais oppidum Beronice oppidum Ammon ‹oppidum› Ptolomais oppidum Cyrene oppidum Philaenon arae oppidum Leptis magna oppidum Oea oppidum Sabrata oppidum Tacapas oppidum Thenas oppidum Thusdrum oppidum Tapsus oppidum Leptis minor oppidum Hadrumetum oppidum Neapolis oppidum Clipea oppidum Karthago oppidum Vtica oppidum Hippone Zaryto oppidum Tabraca oppidum Hippone Regio oppidum Rusiccade oppidum Culli oppidum Saldis oppidum Quinquegentiani oppidum Rusuccuru oppidum Tipasa oppidum Caesarea oppidum Cartennas oppidum Portus Magnus oppidum Hesperides oppidum Vallis oppidum Lares oppidum Sicca oppidum Obba oppidum Sululis ‹oppidum› Assuris ‹oppidum› Zama Regia oppidum Sufetulae oppidum Sufes oppidum Cilio oppidum Teleptis oppidum Capsa oppidum Theueste oppidum Admedera oppidum Madauris oppidum Tubursicunumidorum oppidum Calama oppidum Constantina oppidum Mileu oppidum Tamugade oppidum Lambese oppidum Lamasba oppidum Lamuiridi oppidum Sitifi oppidum Macri oppidum Zabi oppidum Tubusubtu oppidum Bida oppidum. [§ 45] Oceani meridiani fluminum ortus et egestio. Nilus fluuius nascitur in Aethiopia. Currit usque ad lacum Foloen. Inde exit et cadit per cataractas. Astapus uenit de monte Panchaeo, ex quo monte ad illum excurrit fluuius alius Astaboris; non leui cum magnitudine miscentes se: Nilus ibi congeminatur atque concurrens per anguillationem, coronam faciens contortuosam, ergo repetens sui iter impetus, demittens illam coronulam, quae Meroe appellatur, ascendit non in paruum gradum girum iterum faciens. Geminatus includit Philas usque ad reparatum iter exiens de loco memorato, qui Blemyes uocatur ‹et› cataractae, iterum in circuitu circulum conponens, quod Oxyrynchum Heracleum appellatur, et iam hinc exiens Aegypto festinus. [§ 46] Bracchium de eo fluminale procedit procliue, quod pergit usque Rubri maris ripas, id est sinum Arabicum, ubi consumitur et hic memoratus fluuius ‘fossa Traiani’ appellatur. Nam et oppidum, ibi quod est, hoc nomine nuncupatur. Ergo ad Pyramides Nilus ueniens per diuersa se camporum dispergit spatia, quo Aegyptiorum inrigare possit terras, tendens ad Pelusium, Chrysorroas et Alexandriam oppida. His omnibus peractis per octo fluminum magna bracchia procurrens se inuergit mari Carpathio, ubi et inest insula Carpathos. Currit ‹milia› sex milia DCLXXXVIII. [§ 47] Fluuius Nilotis nascitur in Athlantico campo; qui currens lacum efficit, qui Nilotis appellatur, sine aliquo exitu. Currit milia CL. Fluuius Bagrada nascitur in Tubursicunumidorum. Pergens per Zeugi inlustrans regionem egerit in mari Tyrreno. Dispersis crinibus Vticae oppido diffunditur. Currit milia CCCXVIII. Fluuius Cartennas nascitur in campo Mauro, inde inlustrans litori maritimo Caesariensi mari inuergit. Currit milia DCCCCXXII. Fluuius Malua nascitur sub insulas Fortunatas. Circuiens externam partem Mauritaniae, intercludens inter Barbares et Bacuates uergit in mari quod appellatur Columnae Herculis. Currit quattuor milia DCCCCXX. Fluuius Hesperides nascitur ‹ad› Lix oppidum in campo ‹[...]›. In circini rutunditate uoluitur. Influit in oceani ripas meridiani. Currit milia DCCCCXX. [§ 48] Oceanus meridianus quas gentes habeat. Hierasycamini gens Nabatae gens Ifansenses ‹gens› Bostraei gens Marmaridae gens Nasamones gens Garamantes gens Theriodes gens Curbissenses gens Beitani gens Begguenses gens Feratenses gens Barzufulitani gens Fluminenses gens Quinquegentiani gens Bures gens Mazices gens Musunei gens Vaniures ‹gens› Artennites gens Barbares gens Salamaggenites gens Bacuates gens Massyli gens Abenna gens. [§ 49] QVATTVOR OCEANORVM CONTINENTIA EXPLICIT INCIPIVNT EXCEPTORVM HAEC. Oceanus orientalis maria habet VII insulas XI montes VIII prouincias VII oppida LXI flumina XVII gentes XXVII. Oceanus occidentalis maria habet VIIII insulas VII montes VI prouincias XX oppida LIII flumina XII gentes XXIII. Oceanus septentrionalis maria habet VII insulas XXIIII montes XII prouincias XVI oppida XLVIII flumina XX gentes XXI. Oceanus meridianus maria habet II insulas VIIII montes IIII prouincias XII oppida LVI flumina VI gentes XVIIII. [§ 50] [Et ut haec ratio ad conpe‹n›dia ista deducta in nullum errorem cadat sicut a magistro dictum est hic liber exceptorum ab sphera ne separetur sequuntur enim compe‹n›dia quae infra scribta uidebis. Quattuor, ut iterum dicam, oceanorum ratio non praetermittenda. Sunt enim per orbem totum terrae cosmographiae maria XXV, insulae LI, montes famosi XXX, prouinciae LV, oppida CCXVIIII, flumina LV, gentes XC.] [§ 51] [Haec omnia in describtione recta orthografiae transtulit publice rei consulens Iulius Honorius magister peritus atque sine aliqua duuitatione doctissimus: illo nolente ac subterfugiente nostra paruitas protulit, diuulgauit et publicae scientiae obtulit.] Appendix [§ 45] Fluuius Nilus, qui et Geon, de secretis promitur, sed in exordio in Aethiopia uidetur; et facit lacum magnum, id est stagnum, qui currit in circulo milia passuum CLIII; exiens ab eo loco peruenit ad cataractas ulteriores. Conficit milia passuum CCCCLXXIIII: inlustrans montem Panchaeum milia passuum CLXXXIII, et a monte Panchaeo usque ad caput fluminis Astroboris, unde nascitur et cum quo miscetur, milia passuum CCL. Cum magna magnitudine et mugitu miscentur et congeminatur, sed discolores currunt in unum per magnam anguilationem, et unam coronam faciunt, et ea corona includit omnem regionem Acarnaniae, et a corona usque ad Acarnaniam milia CCCLXXXII. Inibi coronae podismum in circuitu, et suo cursu descendunt ad Hyrcaniam et Scythiae regiones, et sunt ab Acarnania usque ad Hyrcaniam et Scythiam milia DXXV, et ab Scythia usque ad Meroen et Samson milia CLXX. Ascendunt simul non in paruum gradum et separantur ab inuicem Nilus fluuius a fluuio Astrobori defendentes colorem corporis sui inuicem, id est Astroboris fluuius tenuem habens nebulam et corpore gelido meat, Nilus uero arenosum colorem gustu suaui tepidum materia, et pergit contra meridianam plagam. Hic Astroboris a Nilo elongans efficit circulum inmensum, quod circulum includit magnitudinem terrarum, in qua est ciuitas metropolis, quae Meroe appellatur, a diuisione Nili uel a separatione fluuii Astroboris. Vsque ad Meroen oppidum milia CCLX. Et ad Meroen oppidum means item facit lacum angulis tribus. Huc usque milia LXXX. Currens contra oppidum Sebastopolim milia CXXX, inde currens ad Blemyas magnum oppidum currit milia CLXXXIII, ubi sunt cataractae. It quasi circulum coniungens, sed non coniungit, in uicem litterae C. In cuius litore sita sunt oppida uicina septem, quibus metropolis Oxyrynchum Heracleum. A Blemyis usque Oxyrynchum Heracleum milia CCCX. Hinc exiens Aegypto festinans in brachio Nili incidit ‒sunt milia CCXC‒ quod 'ceras' Nili uocitatur. Secat hunc brachium per magnam inundationem per milia XII, et currens meat in mare Rubrum ad oppidum, cui uocabulum est Ouilia, et Castra Moyseia. A brachio Nili usque Ouilia et Castra Moyseia milia CCCXL. Nam a separatione Nili et Astroboris fluuii superius dicti solus fluuius Nilus suo cursu meauit ab Hyrcania usque Chrysorroas per prouincias diuersas milia passuum DCCCXXV. Exhinc iam mitis per brachia diuisus meat inlustrans omnem Arabiam et Nampamonem prouinciam. Currit per milia DXX. Nullum ostendit diuerticulum, sed iter suum contentus pergit per Aegyptum. Deinde inlustrans Traianopolim ‹currit› milia LXXX; inde pyramides quae 'horrea Ioseph' dicuntur et palatium regis Thetharcis, id est Pharaonis, sunt milia CCXII; inde Carpathos milia L. Exhinc per diuersa camporum spatia ‹et› per octo brachia exiens effluit. Totam Aegyptiorum terram inrigat tendens Alexandriae, Chrysorroas et Pelusium oppida, et uergit partim Adriatico mari et partim mari Carpathio, ubi est insula Carpathos magna. [§ 46] Habet ramum de se exiens ab Aethiopia hic Nilus, quod meat ab Aegypto usque ad terminum Libyae (id est Africae), ubi est templum Neptuni inter Pentapolim et Tripolim, ubi est statua Libyae Epaphi filiae in similitudinem Africae, tenens frugem et calcans modium et manu sinistra ebur elefantinum. Haec Libya Epaphi filia a Neptuno conpressa ‹est› et post ibi senex humata regia dignitate. De eo flumine superius dicto capiuntur corcodrilli paruae magnitudinis, quos plerumque ad pigmentarios uidemus, ut certo sciant mortales, Nilus fluuium ad Aethiopiam Aegyptum Libyam Africam meare. Fluuius per diuersa spatia prouinciae meat et exitum nusquam habet; sed aestiuis temporibus magnam habet uirtutem, sed paruus uidetur quoniam a capite lenis meat. Qui Nilus fluuius currit ‹milia› sex milia DCLXXXVIII. [§ 47] Fluuius Nilotis nascitur in Athlantico campo; procurrens lacum efficit, qui Nilotis appellatur, sine aliquo exitu. Currit milia CL. Fluuius Bagrada nascitur ‹in› Tubursicunumidorum. Inlustrans eam prouinciam pergit per campos Bullensium Regiorum, libat Zeugi, inlustrat oppidum Vticense, infunditur in mare Tyrrenum. Currit milia CCCXVIII. Fluuius Cartennas nascitur in campo Martio. Inde lustrat litore maritimo Caesariensem et Sabrate et Lepti magna. Inuergit in supernis partibus Nabataeorum. Currit in mare oceanum per milia DCCCCXXII. Fluuius Malua nascitur sub insulas Fortunatas. Circuiens includit omnem partem Mauritaniae Caesariensis, intercludens per anguilationem tortuosam et amplectitur gentes Africanas quinque, id est Nasamones, Baccuates, Garamantas, Bures et Bacuenses. Torrens inuenit heremum ubi efficitur bicornius et includit duo oppida regionis Pentapolitanae, quae fuere Sodoma et Gomorra. Inuenies ibi Columnas Herculeas, ubi oppidum Bethulia uicinum montis Sinai. Ex uno in unum redigitur, qui fuerunt duo, et per heremum superiorem peruenit ad Hesperides, ubi hominum genus nullum. Egerit in mare oceani meridiani. Currit quattuor milia DCCCCXX. Fluuius Hesperides qui et Lixus, nascitur in campo ‹[...]›. In circini rutunditate uoluitur. Influit in oceani ripas partis meridianae. Currit milia DCCCCXX.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Curae boum ex corpore Gargili Martialis (Gargilius Martialis), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Curae boum Ad boum morbum salem tritum per cornu cum vino in potionem dabis. Boves morbus ne noceat, dato tres micas salis, terna lauri folia et totidem porri sectivi, ulpici et, alii ternas spicas, turis grandis grana terna, herbae Sabinae herbas ternas, rutae cauliculos ternos, sambuci […], carbones ternos. Haec omnia sub divo caeli per triduum ex eadem potione dato, adiecto scilicet vino. Quod ita partieris, ut aequas potiones per triduum accipiat. Sane is, qui dabit, sublime stet et vaso ligneo infundat in os, deiciat in gutture. Boves si aegrotare coeperint, dato continuo ovum gallinacium, quod crudum integro facito ut devoret: postero die caput ulpici alii […]. Bos si aegrotat, cotidie ei dato unam heminam vini et exerce bene vivere medium. Si aegrotat, herbam centauream contritam ex vino infunde per cornum. Bos si aegrotat, muriam salsamenti optimam et malum terrae, aquae sext., aceti, sil, rutam conterito et labris perfricato; vel radicem herbae personaciae conterito et primo die dato unc. I vini sext. I et aquae. Bos si aegrotat, iunci radicem decoques et per cornum dabis. Ad tussim boum. Bos si tussiet aut si suspirabit, terrae malum, ovum crudum et adipem suillum et vinum vetus (adipem tamen prius liquefacito et dato) bibat; vel marrubium cum vino datur. Si bos collum subtorserit, ebulo contrito perunguitur saepe vel medulla taurina, prius tamen axungia perfricato. Si in collo nervi laboraverint, sumito corticem novam de subero, comburito ut carbones fiant, et terito ex vino veteri et axungia bene inter se commixto et perfricato. Si collo pili saepius defluunt, ulmi vernaculi radicem ex vino decoquito ad tertias et eo, cum opus non faciet, saepius perunguito vel adipe ursina vel medulla taurina, prius tamen axungia perfricato. Ad intestinorum dolorem. Si bovi intestina dolebunt, sumito vini sext. III et olei hemin. et permixtum per cornum et curat remediabitur. Item aliud: salis pugnum et cepae capita X pariter conterito et in offae modum reficito, eam in anum bovis inicito et fac eum arare continuo folli et sanus erit. Ad scabiem boum. Scabies bobis neves, et erbam si satrum tundes, et ex eo pecus lavabis. Bobus et ceterus pecoribus scabiem ut discutias, intibum silvaticum conteris et perunguis. Bos aut asinum si eosdem morbos inciderint, sumito scillam aut ramni radicem, id est spinam albam quam tenerrimam, et in aquam infundito, quam per dies XIV bibat; unde expurgabuntur et sanitas consequitur. Ad sanguisugam. Hirudinem si bos devoraverit, cimicem conteres et ad nares eius admovebis: statim eicies. Ad fastidium. Bos si non rumigat, salicis folia aut corticem eius viridissimam contundito, et in eo sext. vini addito et olei partem quartam, in se bene misceto et per cornum bovi infundito. Intestinum enim movit ut pedere non cesset; enovit sanabitur. Potio iumentorum. Iumenta sic potionabis: stercus leporinum et cepam siccam cum vino conterito et per cornu dato. Iumentum ruscones si habebit, alium cum axungia conteris et dabis; aegri des remedium feniculi cum cepa conteris et potionabis. Iumenta si crocinabuntur, marrubium et axungiam conteris et in vino dabis. Ad glandulas iumentorum: luna XIV mane, antequam manus laves, iumento omnia impedimenta tollis, et manus sinistrae digito medicinali de glandula adprehendis et haec dicis: "senti precante: nec lapis lanam feri nec lumbricos oculos habet nec mula parit: utriculum cossia herpiosum arbor fuit manu humana haec ipsa concisa est, carbo factus est et si tuber, si panus evala subula neceris nec radices agas". Hoc semel dices. Si iumentum stercus gallinacium comederit, brassicam agrestem terito cum oleo et aceto, dato bibat per cornum. Ad abundantiam sanguinis genestam viridem conterito et eam in vino sive in aqua permixtam dato per cornum. Ad infirmitatem iumentorum. Iumentum si male habuerit, cineris lixivae cyatos VIII, olei cyatos VI consubige et in se et dat bibat per cornum, et currat ne minus horam aut […]. Seniores ut bene valeant: opopanacis unc. I conteris, ex vino dabis potionem. Ad scabiem iumentorum: Arabis bituminis po. III, sulfuris po. II, picis liquidae po. VI, picem, mentam, oleum mitte in ollam integram, sine quiescat. Dein superinfricato, qui et trita erunt, et quae soleta adice bitumen, sulfur nigro et ita infunde, sed diligenter coques, ne ferveat, sed leni igni vel carbonibus calefacito et removes ab igne et colas ac resolutum prius aceto admiscebis. Hoc medicamento perunguis iumenta alternis diebus ne plus bis aut quater. Ad pituitas anisi unc. III, benetoris dabis cum vino permixtos cyatos VI ad cornum. Ex quo medicamento etiam per sinistram narem duas dragmas infundis. Item aliud: stercoris scrofini pulverem contritum diligenterque cribratum studiose servabis, ut si quando iumento pituita molesta erit, ex confecto pulvere cum vino veteri quantum videtur posse sufficere, per cornum deicias, et sanabitur statim. Ad stranguriam. Si quod iumentum cuiuslibet generis stranguriam patitur, de sinistra manica tunicae peduculum eximis eumque in aurem equi sinistram conicies, continuo sanabis. Sed cum hoc facies, peduculum omnino non nomines. Ad morsum muris aranei. Si quod iumentum mus caecus morderit, acetum acrum bene cum orbita infundito et consubigis et sic tollis, et inde acu ferrea morsum bene compungito et supra dicta terra confricato. Hoc per triduum facito, et cornu cervino suffumigato. Ad vermes necandos scillae sucum instillato et pice liquida tangito. Ad pedes attritos. Boves si pedes adtriverint, priusquam in viam mittas, pice liquida cornua perunguito. Famicem si boves habuerint, sale et aceto diligenter eluito, posa aeris flos contritum commixtum cum axungia vel alumine solo vel galla cum alumine.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De aspiratione (Pseudo-Phocas), ed. GL vol. 5,439,10-441.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [de accentibus] omnia nomina Graeca in capite suo φ litteram habentia uel in medio loco cum p et aspiratione adiuncta scribuntur apud Latinos, ut Phoebus ephebus. omnia nomina Graeca similiter υ litteram in principio suo habentia scribuntur, ut ὑάκινθος hyacinthus, ὕδρα hydra, Ἵπανις Hypanis. omnia nomina Graeca in prima syllaba ρ litteram habentia uocali post ipsam ρ sequente aspirantur, ut Ῥῆνος Rhenus, exceptis duobus, Remus et Romulus. omnia nomina Latina quae ir syllabam in principio suo habent praeposita aspiratione scribi significamus, ut hirsutus hircus Hirpinus. omnia nomina Graeca ab eo quod est ἵππος Graece dicta aspirationem praepositam similiter habent in scriptura, ut Ἱππόλυτος Hippolytus, Ἱπποτάδης Hippotades. si hoc in medio nominis loco fuerit, ista syllaba tum caret aspiratione, ut Φίλιππος Philippus, Ἀρίστιππος Aristippus. omne pronomen articulare praeposita aspiratione scribi notamus, ut hic et haec et hoc, excepto uocatiuo. si autem composita fuerint, dasian amittunt, ut istic istac istuc. similiter et omne aduerbium ex articulari pronomine deductum aspiratur, ut hic huc hinc hac; in compositione haec dasian amittunt, ut illic illac illuc; solum uero adhuc et abhinc simplicium suorum scripturam seruauerunt, id est dasian habent in compositione. omnia nomina Graeca uel Latina e uocalem productam in principio suo habentia praeposita aspiratione scribuntur, Graecum, ut Ἡρακλῆς Heracles, Latinum, ut heres {heri, unde hesternus dictum est}. omnia nomina Graeca initiata syllaba ις et τ littera statim subsecuta dasia praeposita proferuntur, ut Hister historia. Latina similiter haec proferuntur ut histrio: designatum est pronomen iste. omnia nomina Graeca uel Latina quorum er syllaba principium obtinet, sequente statim μ aut ν aut κ littera cum aspiratione scribi praeposita notamus, ut Ἑρμῆς Hermes, Ἕρνος Hernus, Ἡρακλῆς Hercules. omnia similiter o incohata et duas consonantes rr post ipsam uocalem habentia praeposita aspiratione erunt pronuntianda, ut horror. omnia nomina Graeca e uocalem breuem in prima syllaba obseruantia statim l littera ueniente aspirantur, ut Helenus Helymus; excipitur unum Elis Elidis, quod nomen est urbis, et Elissa et elephas similiter. omnia quae es uel is uel os habentia fuerint syllabas et postea p litteram subsecutam ea cum aspiratione praeposita scribuntur, ut Hesperus hispidus hospes. omnia Graeca nomina, si a littera i fuerint incipientia et e uocali subsecuta, praeposita aspiratione scribas, ut hieros et Latina similiter, ut hiems: designatum est iecur, ideo quod i consonantis uim explet in isto nomine. omnia quae o uocalem in suo initio habebunt et postea m semiuocalem aspirationem praepositam cupiunt in scriptura, ut homo: designatum est omen. omnia quae post o n semiuocalem habent similiter aspirantur, ut Honorius honos: designatum est onus. omnia quae post a uocalem in principio nominis locatam r unam consonantem habentia fuerint ea aspirantur, ut harena haruspex; excipiuntur ara arista, et Graeca Arion Aratus. omnia quae post or t mutam habent dasian praepositam cupiunt, ut Hortensius hortor; designatum est ortus: h discretionis causa omittit propter hortus. omnia nomina Graeca post e uocalem c mutam habentia aspirantur, ut Hector. omnia nomina Latina post i uocalem b mutam habentia aspiratione praeposita proferuntur, ut hibernus Hiberus; designatum est ibi aduerbium. omnia quae a uerbo habeo deriuantur, ea cum aspiratione praeposita scribentur, ut habitus; similiter et composita prohibeo. omnia quae post er syllabam b mutam sequentem habent, ea cum aspiratione antecedente proferuntur, ut herba. de psila, id est inaspiratione. omnia nomina quae post i uocalem l litteram habent dasian negant, ut Ilium ilex; excipiuntur hilarus et Hilerda. omnia quae post or syllabam d mutam habent ignorant aspirationem ut ordo; designatum est hordeum. omnia quae post i a fuerint habentia carent aspiratione ut Ianus; designatum est hiatus. omnia similiter post i consonantem u uocalem habentia psilen amauerunt, ut Iuno; nam hiulcus, ab eo quod est hiatus, de quo supra dictum est, deducitur. omnia quae au diphthongon in prima syllaba habebunt dasian respuerunt ut audax; designatum est haud, unde hauscio compositum simplicis habebit scripturam; nam aspiratur aduerbium haud; discretionis causa dasian habet praepositam, ut non coniunctio fuerit, ueluti legimus aut portum tenetVergilius, Aen. 1,400. omnia quae in prima syllaba eu diphthongon locatam habebunt carent aspiratione, ut Euandrus; excipitur interiectio heu et heus compositum. omnia quae post a uocalem m habent psilen solum in scriptura habere solent, ut amicus; excipitur hamus et nomen proprium Hambo.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De aspiratione (Pseudo-Phocas), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ De constructione uel syntaxi Omnia nomina Graeca in capite suo uel in medio loco φ litteram habentia vel in medio loco cum p et aspiratione adiuncta scribuntur apud Latinos, ut Phoebus ephebus. Omnia nomina Graeca similiter υ litteram in principio suo habentia praeposita aspiratione scribuntur, ut ὑάκινθος hyacinthus, ὕδρα hydra,Ἵπανις Hypanis. Οmnia nomina Graeca in prima syllaba ρ litteram habentia uocali post ipsam ρ sequente aspirantur, ut Ῥῆνος Rhenus, exceptis duobus, Remus et Romulus. Οmnia nomina Latina quae ir syllabam in principio suo habent praeposita aspiratione scribi significamus, ut hirsutus hircus Hirpinus. Οmnia nomina Graeca ab eo quod est ἵππος graece dicta aspirationem praepositam similiter habent in scriptura, ut Ἱππόλυτος Hippolytus, Ἱπποτάδης Hippotades. Si hoc in medio nominis loco fuerit, ista syllaba tum caret aspiratione, ut Φίλιππος Philippus, Ἀρίστιππος Aristippus. Omne pronomen articulare praeposita aspiratione scribi notamus, ut hic et haec et hoc, excepto uocatiuo. Si autem conposita fuerint, dasian amittunt, ut istic istac istuc. Similiter et omne aduerbium ex articulari pronomine deductum aspiratur, ut hic huc hinc hac; in conpositione haec dasian amittunt, ut illic illac illuc; solum uero adhuc et abhinc simplicium suorum scripturam seruauerunt, id est dasian habent in conpositione. Omnia nomina Graeca uel Latina e uocalem productam in principio suo habentia praeposita aspiratione scribentur, graecum, ut Ἡρακλῆς Heracles, Latinum, ut heres [heri, unde hesternus dictum est]. Οmnia nomina Graeca initiata syllaba ις et τ littera statim subsecuta dasia praeposita proferuntur, ut Hister historia. Latina similiter haec proferuntur, ut histrio: designatum est pronomen iste. Omnia nomina Graeca uel Latina quorum er syllaba principium obtinet sequente statim μ aut ν aut κ littera cum aspiratione scribi praeposita notamus, ut Ἑρμῆς Hermes, Ἕρνος Hernus, Ἡρακλῆς Hercules. Οmnia similiter o incohata et duas consonantes rr post ipsam uocalem habentia praeposita aspiratione erunt pronuntianda, ut horror. Omnia nomina Graeca e uocalem breuem in prima syllaba obseruantia statim l littera ueniente aspirantur, ut Helenus Helymus: excipitur unum Elis Elidis, quod nomen est urbis; et Elissa et elephas similiter. Omnia quae es uel is uel os habentia fuerint syllabas et postea p litteram subsecutam, ea cum aspiratione praeposita scribentur, ut Hesperus hispidus hospes. Omnia Graeca nomina, si a littera i fuerint incipientia et e uocalis subsecuta, praeposita aspiratione scribas, ut hieros et Latina similiter, ut hiems: designatum est iecur, ideo quod i consonantis uim explet in isto nomine. Omnia quae o uocalem in suo initio habebunt et postea m semiuocalem aspirationem praepositam cupiunt in scriptura, ut homo: designatum est omen. Omnia quae post o n semiuocalem habent similiter aspirantur, ut Honorius honos: designatum est onus. Omnia quae post a uocalem in principio nominis locatam r unam consonantem habentia fuerint ea aspirantur, ut harena haruspex: excipiuntur ara arista, et Graeca Arion Aratus. Omnia quae post or t mutam habent dasian praepositam cupiunt, ut Hortensius hortor: designatum est ortus: h discretionis causa omittit propter hortus. Omnia nomina Graeca post e uocalem c mutam habentia aspirantur, ut Hector. Omnia nomina Latina post i uocalem b mutam habentia aspiratione praeposita proferuntur, ut hibernus Hiberus: designatum est ibi aduerbium. Omnia quae a uerbo habeo deriuantur, ea cum aspiratione praeposita scribentur, ut habitus; similiter et composita, prohibeo. Omnia quae post er syllabam b mutam sequentem habent, ea cum aspiratione antecedente proferuntur, ut herba. De psila, id est inaspiratione. Omnia nomina quae post i uocalem l litteram habent dasian negant, ut Ilium ilex: excipiuntur hilarus et Hilerda. Omnia quae post or syllabam d mutam habent ignorant aspirationem, ut ordo: designatum est hordeum. Omnia quae post i a fuerint habentia carent aspiratione, ut Ianus: designatum est hiatus. Omnia similiter post i consonantem u uocalem habentia psilen amauerunt, ut Iuno: nam hiulcus ab eo quod est hiatus, de quo supra dictum est, deducitur. Omnia quae au diphthongon in prima syllaba habebunt dasian respuerunt, ut audax: designatum est haud, unde hauscio compositum simplicis habebit scripturam; nam aspiratur aduerbium haud; discretionis causa dasian habet praepositam, ut non coniunctio fuerit, ueluti legimus «aut portum tenet». Omnia quae in prima syllaba eu diphthongon locatam habebunt carent aspiratione, ut Euandrus; excipitur interiectio heu et heus conpositum. Omnia quae post a uocalem m habent psilen solum in scriptura habere solent, ut amicus: excipitur hamus et nomen proprium Hambo.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De comoedia uel de fabula (Evanthius), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [§ 1] Initium tragoediae et comoediae a rebus diuinis est incohatum, quibus pro fructibus uota soluentes operabantur antiqui. Namque, incensis iam altaribus et admoto hirco, id genus carminis, quod sacer chorus reddebat Libero patri, ‘tragoedia’ dicebatur uel ἀπὸ τοῦ τράγου καὶ τῆς ᾠδῆς, hoc est ab hirco hoste uinearum et a cantilena — cuius ipsius rei etiam apud Vergilium plena fit mentio —, uel quod hirco donabatur eius carminis poeta, uel quod uter eius musti plenus sollemne praemium cantatoribus fuerat, uel quod ora sua faecibus perlinebant scaenici ante usum personarum ab Aeschylo repertum: faeces enim Graece dicuntur τρύγες. Et his quidem causis tragoediae nomen inuentum est. At uero nondum coactis in urbem Atheniensibus, cum Apollini Νομίῳ uel Ἀγυιαίῳ, id est pastorum uicorumue praesidi deo, instructis aris in honorem diuinae rei circum Atticae uicos uillas pagos et compita festiuum carmen sollemniter cantaretur, ἀπὸ τῶν κωμῶν καὶ τῆς ᾠδῆς comoedia uocitata est, ut opinor, a pagis et cantilena composito nomine, uel ἀπὸ τοῦ κωμάζειν καὶ ἄδειν, quod est comessatum ire cantantes; quod appotis sollemni die uel amatorie lasciuientibus [choris comicis] non absurdum est. Itaque, ut rerum, ita etiam temporum reperto ordine, tragoedia prior prolata esse cognoscitur. Nam ut ab incultu ac feris moribus paulatim peruentum est ad mansuetudinem urbesque sunt conditae et uita mitior atque otiosa processit, ita res tragicae longe ante comicas inuentae. Quamuis igitur retro prisca uoluentibus reperiatur Thespis tragoediae primus inuentor et comoediae ueteris pater Eupolis cum Cratino Aristophaneque esse credatur, Homerus tamen, qui fere omnis poeticae largissimus fons est, etiam his carminibus exempla praebuit et uelut quandam suorum operum legem praescripsit: qui Iliadem ad instar tragoediae, Odyssiam ad imaginem comoediae fecisse monstratur. Nam post illius tale tantumque documentum ab ingeniosissimis imitatoribus et digesta sunt in ordinem et diuisa sunt ea, quae etiam tum temere scribebantur, adhuc impolita atque in ipsis rudimentis, haud quaquam, ut postea facta sunt, decora atque leuia. Postquam demonstrandae originis causa de utriusque generis initio diximus, quod necesse est iam dicamus, adeo ut ea, quae proprie de tragoedia dicenda sunt, titulo propositi nunc operis instantes, in alia tempora differamus et de his fabulis iam loquamur, quas Terentius imitatus est. [§ 2] Comoedia fere uetus, ut ipsa quoque olim tragoedia, simplex carmen, quemadmodum iam diximus, fuit, quod chorus circa aras fumantes nunc spatiatus nunc consistens nunc reuoluens gyros cum tibicine concinebat. Sed pirmo una persona est subducta cantatoribus, quae respondens alternis id est choro locupletauit uariauitque rem musicam; tum altera, tum tertia, et ad postremum crescente numero per auctores diuersos personae, pallae, cothurni, socci et ceteri ornatus atque insignia scaenicorum reperta, et ad hoc unicuique suus habitus; et ad ultimum qui primarum partium, qui secundarum partium tertiarumque, quarti loci atque quinti actores essent, distributum et diuisa quinquepartito actu est tota fabula. Quae tamen in ipsis ortus sui uelut quibusdam cunabulis et uixdum incipiens ἀρχαία κωμῳδία es ἐπ’ὀνόματος dicta est: ἀρχαία, idcirco, quia nobis pro nuper cognitis uetus est, ἐπ’ὀνόματος autem, quia inest in ea uelut historica fides uerae narrationis et denominatio ciuium, de quibus libere describebatur. Etenim per priscos poetas non, ut nunc, penitus ficta argumenta, sed res gestae a ciuibus palam cum eorum saepe, qui gesserant, nomine decantabantur, idque ipsum suo tempore moribus multum profuit ciuitatis, cum unus quisque caueret culpam, ne spectaculo ceteris extitisset et domestico probro. Sed cum poetae licentius abuti stilo et passim laedere ex libidine coepissent plures bonos, ne quisquam in alterum carmen infame componeret lata lege siluerunt. Et hinc deinde aliud genus fabulae, id est satyra, sumpsit exordium, quae a satyris, quos in iocis semper ac petulantes deos scilus esse, uocitata est, etsi ‹alii› aliunde nomen praue putant habere. Haec satyra igitur eiusmodi fuit, ut in ea quamuis duro et uelut agresti ioco de uitiis ciuium, tamen sine ullo proprii nominis titulo, carmen esset. Quod item genus comoediae multis obfuit poetis, cum in suspicionem potentibus ciuium uenissent illorum facta descripsisse in peius ac deformasse genus stilo carminis. Quod primus Lucilius nouo conscripsit modo, ut poesin inde fecisset, id est unius carminis plurimos libros. Hoc igitur quod supra diximus malo coacti omittere satyram aliud genus carminis, νέαν κωμῳδίαν, hoc est nouam comoediam, reppererunt poetae, quae argumento communi magis et generaliter ad omnes homines, qui mediocribus fortunis agunt, pertineret et minus amaritudinis spectatoribus et eadem opera multum delectationis afferret, concinna argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, grata salibus, apta metro. Vt igitur superiores illae suis quaeque celebrantur auctoribus, ita haec νέα κωμῳδία cum multorum ante ac postea, tum praecipue Menandri Terentiique est. De qua cum multa dicenda sint, sat erit tamen uelut admonendi lectoris causa quod de arte comica in ueterum chartis retinetur exponere. [§ 3] Comoedia uetus, ut ab initio chorus fuit paulatimque personarum numero in quinque actus processit, ita paulatim uelut attrito atque extenuato choro ad nouam comoediam sic peruenit, ut in ea non modo non inducatur chorus, sed ne locus quidem ullus iam relinquatur choro. Nam postquam otioso tempore fastidiosior spectator effectus tum, cum ad cantatores ab actoribus fabula transibat, consurgere et abire coepisset, admonuit ‹id› poetas, ut primo quidem choros tollerent locum eis relinquentes — ut Menander fecit hac de causa, non ut alii existimant, alia —; postremo ne locum quidem reliquerunt — quod Latini fecerunt comici, unde apud illos dirimere actus quinquepartitos difficile est —. Tum etiam Graeci prologos non habent more nostrorum, quos Latini habent. Deinde θεοὺς ἀπὸ μηχανῆς, id est deos argumentis narrandis machinatos, ceteri Latini ad instar Graecorum habent, Terentius non habet. Ad hoc προτατικὰ πρόσωπα, id est personas extra argumentum accersitas, non facile ceteri habent, quibus Terentius saepe utitur, ut per harum inductiones facilius pateat argumentum. Veteres etsi ipsi quoque in metris neglegentius egerunt, iambici uersus dumtaxat in secundo et quarto loco, tamen a Terentio uincuntur resolutione huius metri quantum potest comminuti ad imaginem prosae orationis. Tum personarum leges circa habitum, aetatem, officium, partes agendi nemo diligentius a Terentio custodiuit. Quin etiam solus ausus est, cum in fictis argumentis fidem ueritatis assequeretur, etiam contra praescripta comica meretrices interdum non malas introducere, quibus tamen et causa cur bonae sint, et uoluptas per ipsum, non defit. Haec cum artificiosissima Terentius fecerit, tum illud est admirandum, quod et morem retinuit, ut comoediam scriberet, et temperauit affectum, ne in tragoediam transiliret. Quod cum aliis rebus minime obtentum et a Plauto et ab Afranio et appio et multis fere magnis comicis inuenimus. Illud quoque inter Terentianas uirtutes mirabile, quod eius fabulae eo sunt temperamento, ut neque extumescant ad tragicam celsitudinem neque abiciantur ad mimicam uilitatem. Adde quod nihil abstrusum ab eo ponitur aut quod ab historicis requirendum sit, quod saepius Plautus facit et eo est obscurior multis locis. Adde quod argumenti ac stili ita attente memor est, ut nusquam non aut cauerit aut curauerit quae obesse potuerunt, tum quod media primis atque postremis ita nexuit, ut nihil additum alteri, sed et aptum ex se totum et uno corpore uideatur esse compositum. Illud quoque mirabile in eo, primo quod non ita miscet quattuor personas, ut obscura sit earum distinctio, et item quod nihil ad populum facit actorem uelut extra comoediam loqui, quod uitium Plauti frequentissimum. Illud etiam inter cetera eius laude dignum uidetur, quod locupletiora argumenta ex duplicibus negotiis delegerit ad scribendum. Nam excepta Hecyra, in qua unius Pamphili amor est, ceterae quinque binos adulescentes habent. [§ 4] Illud uero tenendum est post νέαν κωμῳδίαν Latinos multa fabularum genera protulisse, ut togatas ab scaenicis atque argumentis Latinis, praetextatas a dignitate personarum tragicarum ex Latina historia, Atellanas a ciuitate Campaniae ubi actitatae sunt primae, Rhintonicas ab auctoris nomine, tabernarias ab humilitate argumenti ac stili, mimos a diuturna imitatione uilium rerum ac leuium personarum. Inter tragoediam autem et comoediam cum multa tum inprimis hoc distat, quod in comoedia mediocres fortunae hominum, parui impetus pericula laetique sunt exitus actionum, at in tragoedia omnia contra: ingentes personae, magni timores, exitus funesti habentur; et illic prima turbulenta, tranquilla ultima, in tragoedia contrario ordine res aguntur; tum quod in tragoedia fugienda uita, in comoedia capessenda exprimitur; postremo quod omnis comoedia de fictis est argumentis, tragoedia saepe de historica fide petitur. Latinae fabulae primo a Liuio Andronico scriptae sunt adeo ut ad has res etiam tum recentes idem poeta et actor suarum fabularum fuisset. Comoediae autem motoriae sunt aut statariae aut mixtae. Motoriae turbulentae, statariae quietiores, mixtae ex utroque actu consistentes. Comoedia per quattuor partes diuiditur: prologum, protasin, epitasin, catastrophen. Est prologus uelut praefatio quaedam fabulae, in quo solo licet praeter argumentum aliquid ad populum uel ex poetae uel ex ipsius fabulae uel actoris commodo loqui; protasis primus actus initiumque dramatis; epitasis incrementum processusque turbarum ac totius, ut ita dixerim, nodus erroris; catastrophe conuersio rerum ad iucundos exitus, patefacta cunctis cognitione gestorum.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De condicionibus agrorum (Siculus Flaccus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [cap. 1] Condiciones agrorum per totam Italiam diuersas esse plerisque etiam remotis a professione nostra hominibus notum est; quod etiam in prouinciis frequenter inuenimus. Accidit autem ut ex similibus causis similes haberent condiciones. Ciuitates enim quarum condiciones aliae sunt coloniae dicuntur, municipia, quaedam praefecturae: habent uocabulorum differentias; quare ergo non liceat earum diuersas esse condiciones? Regiones autem dicimus intra quarum fines singularum coloniarum aut municipiorum magistratibus iuris dicendi coercendique est libera potestas. Ergo haec uocabula non sine causa acciderunt. Quidam enim populi pertinaciter aduersus Romanos bella gesserunt, quidam experti uirtutem eorum seruauerunt pacem, quidam cognita fide et iustitia eorum se eis adiunxerunt et frequenter aduersus hostes eorum arma tulerunt. Leges itaque pro suo quisque merito acceperunt: neque enim erat iustum ut his qui totiens admisso periurio rupere pacem ac bellum intulere Romanis, idem praestari quod fidelibus populis. Primum ergo referendum est appellationes ut fierent coloniae ‹aut municipia› aut praefecturae. Municipia quidam putant a munitionibus dicta; alii a munificentia, eo quod munificae essent ciuitates. Coloniae autem inde dictae sunt, quod Romani in ea municipia miserint colonos, uel ad ipsos priores municipiorum populos coercendos, uel ad hostium incursus repellendos. Colonias autem omnes maritimas appellauerunt, uel quod mari in his deduceretur, uel, quod pluribus placet, maritimas appellari existimant ideo quod Italia ab Alpibus in mare porrigatur ac tribus lateribus exteras gentes intueatur. A Sicilia usque ad Galliam omne litus Africae est contrarium; rursus a Leucopetra pars quae ad mare attingit Macedoniae ad aliquam Epiri partem spectat; Hadriaticum uero litus Illyricum contra se habet. In his ergo litoribus Romani colonos miserunt, ut supra diximus, qui oras Italiae tuerentur. Aliae deinde causae creuerunt ‹[…]›. Gracchus colonos dare municipiis uel ad supplendum ciuium numerum, uel, ut supra dictum est, ad coercendos tumultus qui subinde mouebantur. Praeterea legem tulit ne quis in Italia amplius quam ducenta iugera possideret: intellegebat enim contrarium esse morem maiorem modum possidere quam qui ab ipso possidente coli possit. Vt uero Romani omnium gentium potiti sunt, agros ex hoste captos in uictorem populum partiti sunt. Alios uero agros uendiderunt, ut Sabinorum ager qui dicitur quaestorius: eum limitibus actis diuiserunt, et denis quibusque actibus laterculis quinquagena iugera incluserunt, atque ita per quaestores populi Romani uendiderunt. Postquam ergo maiores regiones ex hoste captae uacare coeperunt, alios agros diuiserunt adsignauerunt; alii ita remanserunt, ut tamen populi Romani territoria essent, ut est in Piceno, in regione Reatina; in quibus regionibus montes Romani appellantur. Nam sunt populi Romani territoria quorum uectigal ad aerarium pertinet. De municipiis itaque tractandum est. Prima origo oppidorum quae ciuitates dictae sunt municipia ex causa supra dicta nominata sunt. Accidit autem ut uniuersarum gentium populi saepe mutarent sedem in Italia et in prouinciis, ut Phryges in Latio, ut Diomedes cum Graiis in Apulia, ut Macedones in Libye, Tyrrheni qui dicuntur Etrurii Galliae, in Asiae finibus socii Gallorum insedere et multas constituere ciuitates. Atque in eas partiti sunt permensumque quod uniuersis suffecturum uidebatur solum. Territis fugatisque inde ciuibus, territoria dixerunt. Singuli deinde terram nec tantum occupauerunt quod colere potuissent, sed quantum in spem colendi reseruauere. Itaque hi agri a quibusdam soluti appellantur. Soluti autem non sunt quorum fines deprehendi possunt et finiuntur. Hi autem arcifinales dicuntur. [cap. 2] Condiciones autem agrorum uariae sunt ac diuersae, quae aut casibus bellorum aut utilitatibus populi Romani aut ab iniustitia, ut dicunt, inaequales sunt. Occupatorii autem dicuntur agri quos quidam arcifinales uocant, quibus agris uictor populus occupando nomen dedit. Bellis enim gestis uictores populi terras omnes ex quibus uictos eiecerunt publicauere, atque uniuersaliter territorium dixerunt intra quos fines iuris dicendi ius esset. Deinde ut quisque uirtute colendi quid occupauit, arcendo uicinum arcifinale dixit. Horum ergo agrorum nullum est aes, nulla forma, quae publicae fidei possessoribus testimonium reddat, quoniam non ex mensuris actis unusquisque modum accepit, sed quod aut excoluit aut in spem colendi occupauit. Quidam uero possessionum suarum priuatim formas fecerunt, quae nec ipsos uicinis nec sibi uicinos obligant, quoniam res est uoluntaria. Hi tamen finiuntur terminis et arboribus notatis et ante missis et superciliis, uepribus, uiis et riuis et fossis. In quibusdam uero regionibus palos pro terminis obseruant, alii iliceos, alii oleagineos, alii uero iuniperos. Alii congeries lapidum pro terminis obseruant et scorpiones appellant, quidam in speciem maceriarum congerunt lapides et attinas appellant obseruantque pro terminis. Haec tamen omnia genera finitionum non solum in diuersis pluribusue regionibus, uerum etiam in uno agro inueniri possunt. Nam ubi supercilia naturalia finem praestant, deficientibus eis necesse est aut terminum aut arbores aut aliquid ex supra dictis generibus obseruari. Quidquid autem horum fuerit, ex conuenienti ad conuenientem rectus finis obseruari debebit. Maxime autem intuendae erunt consuetudines regionum, et ex uicinis exempla sumenda. In quibusdam enim regionibus alii terminos siliceos ponunt, alii diuersarum materiarum; quidam uero curant inuehere qualescumque peregrinos lapides, ut manifestum sit ex industria terminos finales positos; quidam etiam politos, alii uero inscriptos, alii etiam numeris enotatos ponunt, alii tantummodo in coxis uel minimis, alii in longioribus spatiis, complures alii etiam aequalibus interuallis. In quibusdam uero regionibus in uersuris omnibus binos posuerunt ita ut suos quisque rigores intueretur. Ergo, ut supra dixi, consuetudines regionum maxime intuendae sunt. Inspiciendum erit et illud, quoniam sepulchra in extremis finibus facere soliti sunt et cippos ponere, ne aliquando cippi pro terminis errorem faciant; nam in locis saxuosis et in sterilibus etiam in mediis possessionibus sepulchra faciunt. Omnia ergo, ut supra diximus, diligenti cura exquirenda erunt, ut et secundum consuetudinem regionum et fidem terminorum finis constet. Aliquando etiam petras occurrentes in finibus notatas inuenimus, et quasdam, si perseueret rigor, notas habentes, in uersuris uero gammas spectantes suos rigores. Aliquas etiam decussatas inuenimus. Quibusdam autem placet et uidetur utique sub omnibus terminis signum inueniri oportere. Quod ipsud uoluntarium est. Si enim essent certae leges aut consuetudines aut obseruationes, semper simile signum sub omnibus terminis inueniretur; nunc, quoniam uoluntarium est, aliquibus terminis nihil subditum est, aliquibus uero aut cineres aut carbones aut testea aut uitrea fracta aut asses subiectos aut calcem aut gypsum inuenimus. Quae res tamen, ut supra diximus, uoluntaria est. Carbo autem aut cinis quare inueniatur una certa ratio est, quae apud antiquos est quidem obseruata, postea uero neglecta; unde aut diuersa aut nulla signa inueniuntur. Cum enim terminos disponerent, ipsos quidem lapides in solidam terram rectos collocabant proxime ea loca in quibus fossis factis posituri eos erant, et unguento uelaminibusque et coronis eos ornabant. In fossis autem in quibus eos posituri erant, sacrificio facto hostiaque immolata atque incensa facibus ardentibus, in fossa cooperti sanguinem instillabant eoque tura et fruges iactabant. Fauos quoque et uinum aliaque quibus consuetudo est Termini sacrum fieri in fossis adiciebant. Consumptisque igne omnibus dapibus, super calentes reliquias lapides collocabant atque ita diligenti cura confirmabant. Adiectis etiam quibusdam saxorum fragminibus circumcalcabant quo firmius starent. Tale ergo sacrificium domini inter quos fines dirimebantur faciebant. Nam et si in trifinium, id est in eum locum quem tres possessores attingebant, si termini ponerentur, omnes tres sacrum faciebant; quotque alii in confinio domini erant, omnes ex conuenientia terminos ponebant et sacrum faciebant; terminos autem conuenientia possessorum confirmabat. Nam in quibusdam regionibus iubemur uertices amphorarum defixos inuersos obseruare pro terminis. Ergo conuenientia, ut supra diximus, possessorum terminos consecrat. Qui, ut ante dixeramus, omnibus angulis coxisque positi esse debent. In quibusdam uero regionibus saepe per longum spatium et inter multos possessores rigores dumique finem faciunt, ut aliquando tantummodo per singulorum possessorum spatia, id est a capite usque ad caput, positi inueniuntur termini, hoc est a fine incipiente usque ad finem deficientem, unde alterius possessionis finis incipiat obseruari. Quidam uero in mediis spatiis plures interpositos habent. Quorum si quisquam per longum spatium moueatur, inter longum tractum et inter plures possessores rigor durare debet; qui si non est, totae regioni errorem quendam incuti nec ei tantum intra cuius fines motus est calumniam intro duci, sed ultro citroque confundi fines necesse est. Illa omnia quae supra diximus, quae ad terminos lapideos pertinent, siue signa subdita requirantur, siue notae aut litterae aut numeri, quam maxime secundum consuetudinem regionum omnia intuenda sunt; tamen et nouitates hae quae manu fiunt fidem habere debent, cum intellegitur ea industria conuenientiaque possessorum fieri. Si uero pali lignei pro terminis dispositi sunt, aut congeries lapidum aceruatim congestae sint, quos scorpiones appellant, aut in effigiem maceriarum, quae attinae appellantur, aut uertices amphorarum defixi, aut petrae naturales notatae, aliudue quod loco termini obseruari uidebitur, ex consuetudine regionis et ex uicinis exempla sumenda sunt. Supercilia de quibus mentionem habui si finem facient, intuendum erit in quantum spatium deuexitas supercilii extendatur, ne mons supercilium sit; intra paucos enim pedes supercilia uocabula accipiunt. Quae tamen usque in planitiam ex superiori uergunt ad superiores possessores pertinent. Quidquid enim inferior possessor in solo suo agit, damno superioris fit. Siue aret siue fodiat, detrahit pendentes ex superiori terras. Si uero congerat aut adiciat quid, ad superiora non ascendit. Ita haec causa efficit ut superioribus possessoribus usque in planitiam supercilia cedantur. Si arbores finales obseruabuntur, uidendum erit quae sint arborum genera. Nam quidam in finibus naturales qualescumque arbores intactas finales obseruant; quidam cunctis excisis arborum generibus unum tantum genus in finibus relinquunt, quo manifestius appareant finales. Alii diuersas hoc animo serunt, ut materiae differentia argumento sit; quidam ex conuentione in ipsis finibus communes serunt. Aliqui priuatim intra suum solum in extremis finibus ponunt et, ut supra diximus, diuersa arborum genera: alicubi enim pinos inuenimus, alicubi cypressos, alibi fraxinos aut ulmos aut populos quaeque alia ipsis possessoribus placuerunt. Et si inter culta ‹in› finibus aut prope fines, disponuntur spissius et disconuenientes ordinibus arbustorum, si tamen arbusta sint. Quae si communes sunt, semper utrimque intactas quidam seruant, quidam durantibus stirpibus earum summas frondes ac uirgulta communiter caedunt. Si propriae alterius partis sint, ut domino libuit aut caedit aut remittit; ex quibus tamen saepe et materiam deiciunt et alias substituunt. Hoc etiam in communibus arboribus saepe accidit: si enim utrisque possessoribus conueniat ut finales arbores deiciant aut ut pretio taxent aut alterna sibi sorte habeant substituantque in deiectarum locum alias, aut si nihil placuerit substitui, differentiae qualitatum indicio erunt. Si uero notatae arbores in regionibus finales obseruabuntur, intuendae sunt notae. Si enim communes sint mediae, utrimque notatae per totas esse debebunt. Si partium frondes spectant in alios fines, plagis, id est latis cicatricibus, signatae inueniri debent, ut intellegantur eorum esse dominorum in quas partes integrae et intactae reseruabuntur. Signantur autem utrimque, id est ex utraque possessione, intra pedes quinos, ut legis Mamiliae commemorationem habeant. In uersuris quae notatae sunt, aut decusses in eis inueniuntur aut gammae, ut manifestum sit uersuras suis signis obseruari debere. Quidam satis putant omissas intactasque pati crescere, si magnitudine ceteras superent. De qua argumentum capere quaestui ducimus: ‹si› ceterae dissimiles sunt, uidetur aliquod his testimonium per eas praestari. Praeterea siue in cultis siue in siluosis et in incultis locis agatur, respiciendum erit utrum hae quae finales uidebuntur arbores habeant in alterutra parte similes an ‹utrimque. Quae› utrimque tales habeant una re ‹finales› uidebuntur, si notatae sint. Si uero altera pars habet, quo loco deficient, ibi fines uidebuntur esse: hae autem ipsae eius partis uidebuntur esse in qua similes eis erunt. Si neutra parte illis aliae similes et illae solae uideantur, finales communesque esse uidebuntur. Si autem, ut saepe fit, unus possessor diuersum utrisque partibus genus arborum per omnem finium suorum ambitum posuerit, ut inter alios agros quoque confines sibi, non solum inter eum cum quo controuersia erit, finem faciat, diligenti cura uidendum erit ne proprias alterius arbores partis communes suspicemur. Quidam tamen quotiens circa extremos fines suos alicuius generis arbores disponunt quae significanter differentes ab ceteris possint extremos fines demonstrare, incidunt per errorem intra uicinorum fines. De qua re diligentius aspiciendum erit, ut possessores suos fines teneant, ne alienos lacessiant. Viae autem si finem faciunt, attendendum erit quales uiae et quomodo. Nam et saepe incidunt in finibus, et saepe trans uiam aliquas possessores particulas habent. Quaedam ergo uiae aliquando fines transeunt possessionum. Quarum tamen non omnium una eademque est condicio. Nam sunt uiae publicae, quae publice muniuntur et auctorum nomina obtinent. Nam et curatores accipiunt, et per redemptores muniuntur. Nam et in quarundam tutelam a possessoribus per tempora summa certa exigitur. Vicinales autem, de publicis quae deuertuntur in agros et saepe ipsae ad alteras publicas perueniunt, aliter muniuntur, per pagos, id est per magistros pagorum, qui operas a possessoribus ad eas tuendas exigere soliti sunt. Aut, ut comperimus, unicuique possessori per singulos agros certa spatia adsignantur, quae suis impensis tueantur. Etiam titulos finitis spatiis positos habent qui indicent cuius agri quis dominus quod spatium tueatur. Ad omnes autem agros semper iter liberum est. Nam aliquando deficientibus uicinalibus uiis per agros alienos iter praestatur. Quidam etiam conueniunt specialiter uti seruitutem praestent his agris ad quos necesse habent transmittere per suum. Nam et his uerbis comprehenditur: "Ita ut optimus maximusque est". Nam et aquarum ductus solent per alienos agros iure transmittere. Itaque, ut diximus, uiae saepe necessario per alienos agros transeunt; quae non uniuerso populo itinera praestari uidentur, sed eis ad quorum agros per eas uias peruenire necesse est. Hae ergo de uicinalibus solent nasci. Nam et communes uiae ex uicinalibus nascuntur; quae aliquando inter binos possessores in extremis finibus pari utrimque modo sumpto communique impensa iter praestant. Priuatae itaque uiae ad finitiones agrorum non pertinent, sed ad itinera eis praestanda; quae sub exceptione nominari in emptionibus agrorum solent. Ergo uiae publicae et uicinales et communes in finibus incidunt; non enim finium causa diriguntur, sed itinerum. Ita tam fas est finem facere quam et transire uiam. Vepres si finem facient, uidendum quales, et an tantummodo in extremis finibus sint, quoniam per neglegentiam colentium et in mediis agris solent esse uepres, et an manu satae sint. Nam etsi regio quaedam uirgulta non habeat quae tutelam uineis aut hortis praestent, adferuntur ex peregrinis regionibus et seruntur. Et arbores in uepribus solent ante missae inueniri. Si fossis fines obseruabuntur, inspiciendum utique in omnibus regionum quae sit consuetudo, et uidendum quales fossae, ne, si quis agrorum siccandorum causa fossas fecerit, finales esse uideantur. Nam et intellegi potest aliquando ex ipsarum fossarum positione utrum propriae an finales sint, quoniam transuersae quaedam aut obliquae a finibus recedunt. Ita, ut supra dictum est, ex ipsorum locorum necessitate et ex ipsorum positione colligi debebit quae sint finales. Aliae tamen quae finales sunt, cum uidentur esse communes, inspiciendum erit an ita sit. Nam quidam in extremis finibus in solo suo faciunt fossas et ex superioribus uicinisque agris defluentes aquas excipiunt, ne inferiores terrae laborent. Ita, quod in solo suo quis fecerit, non statim communes sed circa fines esse uidebuntur. Respiciendum ‹hoc› quoque erit: nam et in aliis lateribus similiter fines obseruabuntur. Sed et proprias qui faciunt ad expediendas aquas, aliquid soli sui extra fossam solent relinquere. Aliquando etiam terminos extra fossam positos inuenimus qui et ipsas fossas et soli relicti partes decernant cuius domini sint. Quidam uero etiam arbores ante missas finales extra fossas habent, et in controuersiam saepe deducuntur, quod credatur fossas finem facere debere. Propter quod, sicut in aliis generibus finitionum, sic et in hoc quoque consuetudines regionum intuendae erunt. Etenim dum terminis aut arboribus fines obseruari consuetudo sit, non oportere fossas quae prope fines erunt finales obseruari. Si uero substructionibus et maceriis finientur agri, uidere quales substructiones et maceriae, quoniam quidam congestionibus lapidum, ripis, substructionibus terras ne dilabantur excipiunt. Ita, si ad tutelam terrarum extruantur, uidendum an et finitiones praestare debeant. Nam quidam transuersas et obliquas macerias ripis, substructionibus factas uolunt uideri finales. Quod ex ipsa facie aliquando intellegitur, si proprias quis faciat in terris suis ad sustinendos seruandosque agros suos, non posse eos esse finales; nam quaedam, quae fines praestant, maiori opere extructae inueniuntur quam eae quae priuatae sunt. Nihilominus et in hoc genere finitionum consuetudines regionum intuendae erunt. Sed et ex ipsorum locorum ‹qualitate› aliquando aliquid colligi potest. Si enim non expetent terrae quarum sustinendarum causa uideatur maceria esse facta, poterit finalis uideri. Sed in planis locis si saxuosus sit ager, repurgatur, et ex congestione maceriae fiunt. Ita et ex ipsius loci qualitate aliquid colligi potest. Si enim non sit ager saxuosus, cuius repurgandi causa congestio in speciem maceriae facta uideatur, poterit uideri finalis. Ergo, ut saepe diximus, quaedam ex consuetudine regionum, quaedam ex natura loci colligi possunt. Nam et de fossis idem sentimus. Si enim non sit necessitas agri siccandi nec in uicinis fossae inueniantur, possunt uideri finales, non interuenientibus querellis quibus ambigatur secundum regionum consuetudinem esse finales. Sed si in regione non sit consuetudo fossis finem obseruari, ea ergo quae quasi nouum exemplum afferre uidebuntur intuendum utrum ex necessitate loci agros siccent an finem praestent. Maceriae quoque, et quae ex congestione lapidum fiunt et quae manu instruuntur, non semper aut terrarum excipiendarum causa aut repurgandi agri aut finem praestandi fiunt. Aliquando enim per magnum spatium aut uiuaria aut pomaria aut uineas aut oliueta aut arbusta maceriis supra dictis includunt et ab incursionibus bestiarum defendunt. Ita diligenter omnia exquiri debebunt, ne qua ratione fallamur. Riuis si fines obseruabuntur, qui non semper singulorum agrorum extremitates ambire possunt, sed per aliquod spatium lateribus quibusdam possessionum finem praestare, intuendum erit an sit consuetudo ultro citroque riuorum aliquas partes agrorum possideri ab his qui trans riuum contrarios agros habebunt. Quidam enim riui ab origine, id est a capite, donec in mari defluant, fines possessionibus praestant, quidam uero ultro citroque transmittunt possessores. Quod ipsud requirendum erit an in consuetudine regionum sit. Comperimus enim quibusdam locis per omnem tractum riui finalis aliquas particulas agrorum ab eis qui econtrarios trans riuum habent agros emptas iunctasque eis agris qui riuo finirentur. Quod ipsud non debet nocere exemplo, quoniam emptae particulae aliis agris iungantur. Ita transeundi riui non debet haec condicio confundere possessores. Quod etiam in fossarum condicione euenire potest, itemque uiarum. Riuus autem quotiens finem facit, appellatur "riuo recto". Qui si alicuius terras minutatim ex alia parte abstrahat et alii contrario relinquat, quod uocant abluuionem et alluuionem, repetitio finium haud datur: inducit enim necessitatem riparum tuendarum. Quod iuste uidetur prospectum, ut terrae possessoribus saluae sint, etiam publicae utilitatis causa. Quod ‹si› ui tempestatum riui torrentes subito alueum cursumque mutent, iustum, ut nostra fert opinio, erit ut aluei ueteris fines suos quisque obtineat. In aliquibus regionibus ita fines inter possessores ordinati sunt, ut rigores durent per longum tractum; incidentesque in uiis aut riuis aut in substructionibus aut rigoribus aliisque finitionum generibus deficient supra dicti rigores: inde in quo inciderint genere fines obseruabuntur, donec et illud ipsud genus aliquo incidat quo finiantur agri. Ergo et rigores et uiae et riui et substructiones alii aliis incidentibus inter se inuicem succedunt. Nam et in ipsis generibus sicubi coxae sunt, terminos inuenimus frequenter; sed et petras naturales quae in finibus incidunt saepe notatas inuenimus. Omnia autem finitionum genera quae in occupatoriis agris uidentur inueniri posse in quaestoriis et diuisis et adsignatis agris frequenter inueniuntur, quoniam emendo uendendoque aut cambiando mutandoque similia finitionum genera inueniri possunt. Sed et unius agri extremitas potest multis finiri generibus, cum ex uno latere finiatur terminis, ex alio arboribus, ‹ex› alio supercilio, ex alio riuo, quaeque alia obseruabilia in finibus sunt. Ita non uno genere, quasi lege data, fines obseruabuntur. Quae etiam in omnibus agrorum condicionibus euenire possunt. Illud uero inuenimus aliquibus locis, ut inter arua uicini arguantur confundere fines eoque usque aratrum perducere ut in finibus solidum marginem non relinquant quo discerni possint fines. Sed et in uineis aliisque culturarum generibus simile quid inueniatur. Si enim duo possessores extremis finibus uineas habent, cum fodiunt, finem solidum relinquunt; nam et signa defodiunt. Praeterea et in multis regionibus comperimus quosdam possessores non continuas habere terras, sed particulas quasdam in diuersis locis, interuenientibus complurium possessionibus; propter quod etiam complures uicinales uiae sint, ut unusquisque possit ad particulas suas iure peruenire. Sed et de uiarum condicionibus locuti sumus. Quorundam agri seruitutem possessoribus ad particulas suas eundi redeundique praestant. Quorundam etiam uicinorum aliquas siluas quasi publicas, immo proprias quasi uicinorum, esse comperimus, nec quemquam in eis caedendi pascendique ius habere nisi uicinos quorum sint; ad quas itinera saepe, ut supra diximus, per alienos agros dantur. III DE QVAESTORIIS AGRIS Quaestorii dicuntur agri quos ex hoste captos populus Romanus per quaestores uendidit. Hi autem limitibus institutis laterculis quinquagenum iugerum effectis uenierunt. Quem modum decem actus in quadratum per limites demensi efficiunt; unde etiam limites decimani sunt dicti. Horum uero agrorum paene iam obliterata sunt signa: nam aliquibus locis etiam lapides qui in denis actibus emensis positi erant interciderunt, et limites ipsi, id est rigores, non parentibus lapidibus difficile inueniuntur. Paene iam itaque fit ut ‹ad› occupatoriam condicionem recidant. In quibus alia similia in finibus obseruabuntur. Limites autem ab liminibus uocabula acceperunt, quoniam limina introitus exitusque locis praestant, limites agris similiter introitus exitusque. Qui in agris diuisis et adsignatis semper peruii esse debebunt tam itineribus quam et mensuris agendis. Cum ergo omnes limites a mensura denum actuum decimani dicti sint, hi qui orientem occidentemque intuentur quique meridianum et septentrionem tenent, unum uocabulum illis erat: decimani nuncupabantur matutini et uespertini et meridiani et septentrionales. Alii uero ob regionum positionem et naturam appellauerunt maritimos et montanos. Postea uero cum agri diuiderentur et adsignarentur, decimani quidem uocabulum permansit, ut hi qui orientem occidentemque intuentur decimani dicerentur; hi uero qui meridianum et septentrionem, quoniam cardinem mundi tenerent, cardines sunt appellati. Et omnes limites dirimunt agros centuriasque designant. Qui, ut supra diximus, in agris diuisis et adsignatis semper peruii esse debebunt et itineribus et mensuris agendis. Centuriis, quarum mentionem nunc facimus, uocabulum datum est ex eo ‹quod› cum antiqui agrum ex hoste captum uictori populo per bina iugera partiti sunt, centenis hominibus ducentena iugera dederunt; et ex hoc facto centuria iuste appellata est. Ergo in quaestoriis agris adhuc in regionibus quibusdam manentibus lapidibus quibus limites inueniri possunt, aliqua uestigia reseruantur. Sed, ut supra diximus, emendo uendendoque aliquas particulas ita confuderunt possessores, ut ad occupatoriorum condicionem reciderint. Tamen, ut supra diximus, in aliquibus et lapides et rigores aliqui inueniuntur et fines praestant. IV DE DIVISIS ET ADSIGNATIS Diuisi et adsignati agri ‹non› unius sunt condicionis. Nam et diuiduntur sine adsignatione et redduntur sine diuisione. Diuiduntur ergo agri limitibus institutis per centurias, adsignantur uiritim nominibus. Ergo agrorum diuisorum qui institutis limitibus diuisi sunt formae uarias appellationes accipiunt. Quidam ‹in› arboreis tabulis, alii in aenis, alii in membranis scripserunt. Et quamuis una res sit forma, alii dicunt perticam, alii centuriationem, alii metationem, alii limitationem, alii cancellationem, alii typon, quod, ut supra diximus, una res est, forma. Quidam formas quarum mentio habita est in aere scalpserunt, id est in aereis tabulis scripserunt. Hi tamen quidquid instituerunt curandum erit ut fide aestimetur, ne quis uoluntario finem proferat; illa tantum fides uideatur, quae aereis tabulis manifestata est. Quod si quis contra dicat, sanctuarium Caesaris respici solet; omnium enim agrorum et diuisorum et adsignatorum formas, sed et diuisionum et ‹adsignationum› commentarios, et principatus in sanctuario habet. Qualescumque enim formae fuerint, si ambigatur de earum fide, ad sanctuarium principis reuertendum erit. Causam autem diuidendorum agrorum bella fecerunt. Captus enim ager ex hoste uictori militi ueteranoque adsignatus hostibus pulsis aequalis in modo manipuli datus est. Nec tamen omnibus personis uictis ablati sunt agri; nam quorundam dignitas aut gratia aut amicitia uictorem ducem mouit ut eis concederet agros suos. Itaque, limitibus actis, cum centuriae exigerentur, eorum quorum nomina continerent agri notabantur, quantum in quaque centuria haberent. Inscriptiones itaque in centuriis sunt tales: "dextra aut sinistra decimanum totum, ultra citraue cardinem totum adsignatum illi tantum"; inde suscriptum est nomen cui concessum est inscriptione tali: "redditum illi tantum". Praeterea scriptum est et "redditum et commutatum pro suo". Quod ideo fit, quoniam particulas quasdam agrorum in diuersis locis habentes duo quibus agri reddebantur, ut continuam possessionem haberent, modum pro modo secundum bonitatem taxabant; et in locum eius quod in diuerso erat, maiorem partem accepit itaque, sicut supra diximus, qui hanc inscriptionem accepit, id est "redditum commutatum pro suo". Inscriptiones ergo diligenti cura intuendae erunt, ut sciamus quantum dati adsignati sit, quantum redditi et quantum commutati, qua computatione facta quanto minus fuerit quam centuriae modus esse debet subseciuum uocatur. Subseciuorum uero genera sunt duo. Vnum est quod a subsecante linea mensurae quadratum excedet. Alterum est autem quod subsecante adsignationis linea etiam in mediis centuriis relinquetur. Euenit hoc autem ideo, quoniam militi ueteranoque cultura adsignatur: si quid enim amari et incerti soli est, id adsignatione non datur. Inscriptiones in centuriis frequenter inuenimus tales: "datum adsignatum" singulis personis certum modum, aliquando uero compluribus unum modum. De qua re diligenter inquirendum erit utrum aequaliter modus ille pluribus adscriptus diuidi debeat an aliquibus personis et alicui plus debeatur. Non enim omnibus aequaliter datus, sed et secundum ‹gradum› militiae et modus est datus. Manipulus ergo singulas acceptas accipient, aliqui gradus singulas et dimidias, aliqui binas. Pluribus ergo, ut supra diximus, personis ‹non› aequaliter adsignatur modus. Sed nec singulis acceptis modi per omnes regiones aequalitas est; nam secundum bonitatem agrorum computatione facta acceptas partiti sunt: melioris itaque agri minorem modum acceperunt. Ergo adscriptiones in centuriis, ut coeperamus, explicandae sunt. Diximus enim "datum adsignatum" compluribus aliquando unum modum adscribi; sed et "redditum suum" aliquando pluribus personis unus modus adscribitur. Quae an aliquando aliter partiri debeant, inde colligere poterimus, ut respiciamus professiones: si enim quibus agri sui reddantur, iussi professi sunt quantum modum quoque loco possiderent. Praeterea inuenimus suscriptiones tales, ‹ut› "datum adsignatum" adscriptum sit, subiectum "redditum suum" uni aut duobus pluribusue personis, et modus nullus adscriptus; quod, ‹ut› nostra fert opinio, quod datum adsignatum computatum sit: reliquum quidquid erit ex centuria, eius eorumue erit quorum nomina sine modo inueniuntur. Aliquando integras plenasque centurias binas pluresue continuas uni nomini redditas inuenimus; ex quo intellegitur "redditum suum" lati fundi: ‹hi› per continuationem seruantur centuriis. Inscribuntur quaedam "excepta", quae aut sibi reseruauit auctor diuisionis et adsignationis aut alii concessit. Inscribuntur et "compascua", quod est genus quasi subseciuorum siue loca quae proximi quique uicini, id est qui ea contingunt, pascunt. Illud uero ‹obseruandum, quod semper sanxerunt› auctores diuisionis adsignationisque ‹qui› leges quasdam colonis describunt, ut qui agri delubris sepulchrisue publicisque solis, itinera, uiae, actus, ambitus ductusque aquarum, quae publicis utilitatibus seruierint ad id usque tempus quo agri diuisiones fierent, in eadem condicione essent qua ante fuerant; nec quicquam utilitatibus publicis derogauerunt. In quibusdam regionibus fluminum modus adsignationi cessit, in quibusdam uero tamquam subseciuus relictus est, aliis autem exceptus inscriptumque "flumini illi tantum". Vt in Pisaurensi comperimus "datum adsignatumque" ut "ueterano", deinde "redditum suum ueteri possessori", "flumini Pisauro tantum, in quo alueus"; deinceps et ultra ripas utrimque aliquando adscriptum modum per omnes centurias per quas id flumen decurret. Quod factum auctor diuisionis adsignationisque iustissime prospexit: subitis enim uiolentisque imbribus excedens ripas defluet quoad etiam ultra modum sibi adscriptum egrediatur uicinorumque uexet terras. Cum ergo possessores hoc incommodum patiantur adsiduitate tempestatum contentoque flumine alueo ripisque suis aequum uideatur iniuriam passos subsequi terras usque ad alueum fluminis, has tamen terras Pisaurenses publice uendiderunt, quas credendum est proximos quosque contingentes eas emisse uicinos. Limitum quoque modus in quibusdam regionibus per amplum spatium exceptus est, in quibusdam uero modo adsignationis cessit. Ergo centuriae limitibus clausae qui a limitationibus excipiuntur a praescripta lege latitudine actae incipiant mensurae oportet centuriarum; in his quibus non excipiuntur, ab linea mensurali per limitem omnis modus in mensuram centuriae cadit. Qui tamen, ut supra diximus, semper itineribus ‹et› mensuris agendis peruii oportet ut sint. Spatium autem intra quod sortis solum uersari debeat quasi dignationes dat: decimano uero et cardini maximis maximus latitudinis modus praescribi debet, deinde quintam quamque centuriam includenti per decimanos cardinesque; ‹qui› cum uiginti et quinque centurias includant, saltus appellatur. Quibusdam regionibus, cum in ipsis incidant uillis, portas domini uillarum faciunt ianuasque imponunt et seruos huic negotio ad transmittendum populum applicant, quoniam utilissimum iter populo seruari debeat. Datur autem uia a possessoribus, ut limites occurrent; hac tamen condicione, ut si uillae in limitibus positae sint, id est limites in quibus incidunt, reddant per agros suos iter populo, dum non deterius quam per uillas transeant. Sed quaedam ita positae sunt ut quantumcumque de limite deflectere uelint, incommodum iter patiantur: ita necessario per ipsas transeunt uillas. Limitem autem non puto quemquam occupare debere colendo, ut per agrum iter reddere mallet: alioquin deflexus illi qui de limite detorquentur multo maiorem occupant modum. Centuriae autem non per omnes regiones ducenta iugera obtinent: in quibusdam ducentena dena inuenimus, in quibusdam ducentena quadragena. Ita diligenti cura et haec erunt respicienda, quoniam et limitum non aequale spatium inter lapides sit oportet, si amplius quam ducentena iugera centuriae habent. Vt puta si habet centuria iugera CCXL, sint oportet per decimanum aut cardinem ab lapide ad lapidem actus XXIIII, et per alterum limitem actus XX: tot enim actus quorum numeri per decimanum ac per cardinem dati inter se multiplicati facient CCCCLXXX. Itaque diligenter id scrutandum, quanta per decimanum et quanta per cardinem spatia inter lapides obseruari debeant. Comperimus in quibusdam perticis, cum centuriae ducenta iugera haberent, non uiginti actus aequaliter per limites inter lapides datos: in Beneuentano actus uiginti quinque per decimanos et actus sedecim per cardines; qua mensura iugera ducenta quidem includuntur, centuriae quadratae non exprimuntur. Illud praeterea comperimus, deficiente numero militum ueteranorum agro qui territorio eius loci continetur in quo ueterani milites deducebantur, sumptos agros ex uicinis territoriis diuisisse et adsignasse; horum etiam agrorum qui ex uicinis populis sumpti sunt proprias factas esse formas; id est suis limitibus quaeque regio diuisa est, et non ab uno puncto omnes limites acti sunt, sed, ut supra dictum est, suam quaeque regio formam habet. Quae singulae praefecturae appellantur ideo quoniam singularum regionum diuisioni alios praefecerunt, uel ex eo quod in diuersis regionibus magistratus coloniarum iuris dictionem mittere soliti sunt. Ac tamen omnes quae earum coloniarum ciues acceperunt eius perticae appellabuntur: ergo praefectura illa dicitur cuius territorio ager sumptus fuerit, pertica illa, tamquam colonia, ubi ciuis deductus fuerit. Nec tamen semper uniuersa territoria, quotiens ager coloniae defecit, uicinis auferuntur, sed solum quod adsignare necesse fuit; quod ipsum legis praescriptio declarat. Aliquando uero in limitationibus ‹si› ager etiam ex uicinis territoriis sumptus non suffecisset et auctor diuisionis adsignationisque quosdam ciues coloniis dare uelit ‹et› agros eis adsignare, uoluntatem suam edicit commentariis aut in formis extra limitationem: "monte illo, pago illo, illi iugera tot", aut "illi agrum illum, qui fuit illius". Hoc ergo genus fuit adsignationis sine diuisione; quoniam, ut supra dictum est, agri diuiduntur limitibus structis per centurias, adsignantur uiritim nominibus. Sunt uero diuisi nec adsignati, ut etiam in aliquibus regionibus comperimus; quibus, ut supra diximus, redditi sunt agri iussi professi sunt quantum quoque loco possiderent. Aliquibus uero ita contigit, ut iussi aestimatione facta profiterentur; quibus secundum aestimationem pecunia data est pulsique agris suis sunt ueteranusque uictor eo deductus est. Illud uero quod saepe respicimus, quod similitudines culturarum comparemus, potest quidem fieri ut similis conuenientisque culturae etsi ‹sit› una facies, plures tamen domini. Nam cum pulsi essent populi ‹captique› potestati qui locupletiorum fuissent lati fundi, qui unius ager fuisset, pluribus personis hic diuisus et adsignatus est. Ita quamuis ille habuerit culturae faciem quem plures domini acceperunt, erit quidem inter plures similis facies; tamen quisque suum secundum acceptas habere debebit. Item contrario euenit ut quod pluribus adsignatum est ad unum perueniat dominum, et quamuis dissimiles sint culturae, ut etiam finitiones appareant quae erant inter eos, id est quibus adsignati erant agri, tamen, ut saepe inuenimus, uni foco territoria complurium acceptarum attribuantur. Nihil ergo nocere debebunt uarietates et dissimilitudines culturarum; ex quibus, ut nostra fert opinio, nascuntur saepe controuersiae; et aes respicitur, id est quas quique acceptas defendant, quibusque personis redditum aut commutatum sit pro suo. Saepe etiam unius eiusdemque nominis duo domini acceptam sibi defendunt. Quae res quamuis sit confusa, tamen modus minor in possessione maiorem modum sequitur. Aliquando autem monumenta eorum quibus adsignati sunt agri aut uocabula uillarum agrorumque quamuis iusta uidentur, tamen, ut supra et saepe commemorauimus, potuerunt aliquando aliqui aliquem numerum, id est aliquantas particulas, emisse aut uendidisse. Euenit aliquando, ut in Nolano comperimus, idem, quom diuisio non ab uno puncto concessit, sed ex diuersis limitibus qui oblique inter se concurrunt. Ergo uidendum est qua significantia linearum regio dinosci possit, ut intellegi possit "dextra" aut "sinistra decimanum dexteriorem" aut "dextra" aut "sinistra decimanum sinisteriorem". Praeterea dicitur et "aes miscellum". Ita euenit ut qui a diuo Iulio deducti erant temporibus Augusti militiam repetissent; consumptisque bellis uictores terras suas repetierunt; in locum tamen defunctorum alii agros acceperunt. Ex quo fit ut his centuriis inueniantur et eorum nomina qui deducti erant, et eorum qui postea in locum successerunt. Quod tamen hac suspicione nos inuenimus sic ‹esse›. Cum data adsignata nos computaremus et excederent centuriae modum, reuersi ad originem primam adsignationis inuenimus postea adiecta esse nomina in hac condicione qua supra opinati sumus. Subseciuorum mentio repetenda est. Auctores enim diuisionis adsignationisque aliquando subseciua rebus publicis coloniarum concesserunt, aliquando in condicione illorum remanserunt. Quae quidam, id est coloni, sibi donata uendiderunt, aliqui uectigalibus proximis quibusque adscripserunt, alii per singula lustra locare soliti per mancipes reditus percipiunt, alii in plures annos. Quae ex monumentis publicis cognosci possunt. Collegia sacerdotum itemque Virgines habent agros et territoria quaedam etiam determinata et quaedam aliquibus sacris dedicata, in eis etiam lucos, in quibusdam etiam aedes templaque. Quos agros quasue territoriorum formas aliquotiens comperimus extremis finibus comprehensas sine ulla mensurali linea, modum tamen inesse scriptum. Praeterea cum ex aliis territoriis ager sumptus est, et subseciua et uacuae centuriae quae in adsignationem non ceciderant redditae sunt eis ex quorum territorio agri sumpti erant. Quae et ipsi aut uendiderunt aut uectigalibus subiecta habuerunt, sicut et aliarum rerum publicarum comperimus, ut supra commemorauimus. Non enim omnis ager centuriatus in adsignationem cecidit, sed et multa uacua relicta sunt. Quorum ea condicio est quae subseciuorum. De quibus Domitianus finem statuit, id est possessoribus ea concessit. Subseciuorum diximus hanc condicionem esse factam, quod siluae et loca aspera in adsignationem non uenerunt. Comperimus uero in aliquibus regionibus et pascua et siluas adsignatas esse, adscriptumque in formis ita: "illi siluas et pascua, iugera tot". Territoria inter ciuitates, id est inter municipia et colonias et praefecturas, alia fluminibus finiuntur, alia summis montium iugis ac diuergiis aquarum, alia etiam lapidibus positis praesignibus, qui a priuatorum terminorum forma differunt; alia etiam inter binas colonias limitibus perpetuis diriguntur. De quibus, id est territoriis, si quando quaestio mouetur, respiciuntur leges ciuitatibus datae, id est coloniis municipiisque et praefecturis. Nam inuenimus saepe in publicis instrumentis significanter descripta territoria: uocabulis enim aliquorum locorum comprehensis incipiunt ambire territoria. Illud uero quod compertum est, pluribus municipiis ita fines datos ut, cum pulsi essent populi et deducerentur coloni in unam aliquam electam ciuitatem, multis, ut supra et saepe commemorauimus, erepta sunt territoria, et diuisi sunt complurium municipiorum agri, et una limitatione comprehensa sunt: facta est pertica omnis, id est omnium territoriorum, coloniae eius in quae coloni deducti sunt. Ergo fit ut plura territoria confusa unam faciem limitationis accipiant. Aliquibus uero auctores diuisionis reliquerunt aliquid agri, ‹id› est quibus abstulerunt, quatenus haberent iuris dictionem: aliquos intra muros cohibuerunt. Itaque, ut frequenter iam nimis diximus, leges datae coloniis municipiisque intuendae erunt; nam et compluribus locis certos dederunt fines intra quos iuris dictionem habere deberent. Cum non potuerit uniuersus ager in adsignationem cadere propter aut asperitatem locorum aut praerupta montium, quamuis excederent fines lege datos, tamen, quoniam uacabant, concessi sunt his quorum finibus sumpti erant, nec tamen iuris dictio concessa est. Saepe etiam rei publicae ager donatus est. Si quando tamen, ut supra diximus, quaestio de his moueatur, leges coloniarum ac municipiorum respiciendae erunt. Sed et pagi saepe significanter finiuntur: de quibus non puto quaestionem futuram quorum territoriorum ipsi pagi sint, sed quatenus territoria. Quod tamen intellegi potest uel ex hoc, magistri pagorum quod pagos lustrare soliti sunt, uti trahamus quatenus lustrarent. Si uero de ipsis pagis quaestionem quis moueat, amplae rei negotium mouebitur. Respiciendum tamen, ut saepe diximus, ‹a› quibus ex utrimque locantur. Nam et quotiens militi praetoriano aliiue cui comitatui annona publica praestanda est, si ligna aut stramenta deportanda, quaerendum quae ciuitates quibus pagis huius modi munera praebere solitae sint. Praeterea et regiones solent etiam diuersa sacra facere: ita uidendum erit qualiter pagi sacra faciant. Gracchanorum et Syllanorum limitationum mentio habenda est. In quibusdam etiam regionibus, ut opinamur, isdem lapidibus limitibusque manentibus post adsignationes posteriores, duces facti sunt. Quibusdam autem, limitibus institutis, alii lapides sunt positi, etiam eis manentibus quos Gracchani aut Syllani posuerunt. De qua re diligenter intuendum erit ut eos lapides eosque limites comprehendamus qui postremo per auctores diuisionis positi sunt. Praeterea cum auctores adsignationis diuisionisque, non sufficientibus agris coloniarum, aliquos ex uicinis territoriis sumpsissent, eos adsignauerunt quidem futuris ciuibus coloniarum, sed iuris dictio eis agris qui adsignati sunt penes eos remansit ex quorum territorio sumpti erant. Quod ipsud diligenter intuendum erit et leges respiciendae.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De die natali liber ad Q. Caerellium (Censorinus), publ. DigilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [cap. 1] Munera ex auro vel quae [ex] argento nitent, caelato opere quam materia cariora, ceteraque hoc genus blandimenta fortunae inhiat is, qui vulgo dives vocatur; te autem, Quinte Caerelli, virtutis non minus quam pecuniarum divitem, id est vere divitem, ista non capiunt, non quod eorum possessionem vel etiam usum a te omnino abieceris, sed quod sapientium disciplina formatus satis liquido conperisti huius modi sita in lubrico bona malave per se non esse, sed τῶν μέσων, hoc est bonorum malorumque media censeri. “Haec”, ut comicus ait Terentius, “perinde sunt, ut illius est animus, qui ea possidet: qui uti scit, ei bona; illi, qui non utitur recte, mala.” Igitur quoniam quisque non quanto plura possidet, sed quanto pauciora optat, tanto est locupletior, opes tibi in animo maximae, et eae quidem, quae non modo bona generis humani praecedant, sed quae ad deorum immortalium aeternitatem penitus accedant. Quod enim Xenophon Socraticus dicit: “nihil egere est deorum, quam minime autem proximum a deis.” Quare cum dona pretiosa neque tibi per animi virtutem desint nec mihi per rei tenuitatem supersint, quodcumque hoc libri est meis opibus conparatum natalicii titulo tibi misi. In quo non, ut plerisque mos est, aut ex ethica parte philosophiae praecepta ad beate vivendum, quae tibi scriberem, mutuatus sum, aut ex artibus rhetorum locos laudibus tuis celebrandis persecutus - ad id enim virtutum omnium fastigium ascendisti, ut cuncta ista, quae vel sapienter monentur vel facunde praedicantur, vita moribusque superaveris -, sed ex philologis commentariis quasdam quaestiunculas delegi, quae congestae possint aliquantum volumen efficere, idque a me docendi studio vel ostentandi voto non fieri praedico, ne in me, ut vetus adagium est, iure dicatur: sus Minervam. ‹Iam› vero cum tuo collatu scirem me plura didicisse, ne beneficiis tuis viderer ingratus, nostrorum veterum sanctissimorum hominum exempla sum secutus. Illi enim quod alimenta patriam lucem se denique ipsos dono deorum habebant, ex omnibus aliquid deis sacrabant, magis adeo ut se gratos adprobarent quam quod deos hoc arbitrarentur indigere. Itaque cum perceperant fruges, ante quam vescerentur, deis libare instituerunt, et cum agros adque urbes deorum munere possiderent, partem quandam templis sacellisque, ubi eos colerent, dicaverunt; quidam etiam pro cetera corporis bona valetudine crinem deo sacrum pascebant. Ita ego, a quo plura in litteris percepi, tibi haec exigua reddo libamina. [cap. 2] Nunc quoniam liber de die natali inscribitur, a votis auspicia sumantur. Itaque “hunc diem”, quod ait Persius, “numera meliore lapillo”, idque quam saepissime facias exopto et, quod idem subiungit, “funde merum Genio”. Hic forsitan quis quaerat, quid causae sit, ut merum fundendum Genio, non hostia faciendum putaverit. Quod scilicet, ut Varro testatur in eo libro, cui titulus est Atticus et est de numeris, id moris institutique maiores nostri tenuerunt, ut, cum die natali munus annale Genio solverent, manum a caede ac sanguine abstinerent, ne die, qua ipsi lucem accepissent, alii demerent. Denique Deli ad Apollinis Genitoris aram, ut Timaeus auctor est, nemo hostiam caedit. Illud etiam in hoc die observandum, quod Genio factum neminem oportet ante gustare quam eum, qui fecerit. Sed et hoc a quibusdam saepe quaesitum solvendum videtur, qui‹s› sit Genius, curve eum potissimum suo quisque natali veneremur. [cap. 3] Genius est deus, cuius in tutela ut quisque natus est vivit. Hic sive quod ut genamur curat, sive quod una genitur nobiscum, sive etiam quod nos genitos suscipit ac tutatur, certe a genendo Genius appellatur. Eundem esse Genium et Larem multi veteres memoriae prodiderunt, in quis etiam Granius Flaccus in libro, quem ad Caesarem de indigitamentis scriptum reliquit. Hunc in nos maximam, quin immo omnem habere potestatem creditum est. Nonnulli binos Genios in his dumtaxat domibus, quae essent maritae, colendos putaverunt. Euclides autem Socraticus duplicem omnibus omnino nobis Genium dicit adpositum, quam rem apud Lucilium in libro saturarum XVI licet cognoscere. Genio igitur potissimum per omnem aetatem quotannis sacrificamus, quamquam non solum hic sed et alii sunt praeterea dei conplures hominum vitam pro sua quisque portione adminiculantes, quos volentem cognoscere indigitamentorum libri satis edocebunt. Sed omnes hi semel in uno quoque homine numinum suorum effectum repraesentant, quocirca non per omne vitae spatium annuis religionibus arcessuntur. Genius autem ita nobis adsiduus observator adpositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris acceptos ad extremum vitae diem comitetur. Sed cum singuli homines suos tantummodo proprios colant natales, ego tamen duplici quotannis officio huiusce religionis adstringor; nam cum ex te tuaque amicitia honorem dignitatem decus adque praesidium, cuncta denique vitae praemia recipiam, nefas arbitror, si diem tuum, qui te mihi in hanc lucem edidit, meo illo proprio neclegentius celebravero. Ille enim mihi vitam, hic vitae fructum adque ornamentum pepererunt. [cap. 4] Quoniam aetas a die natali initium sumit suntque ante hunc diem multa, quae ad hominum pertinent originem, non alienum videtur de iis prius dicere, quae sunt natura priora. Igitur quae veteribus de origine humana fuerint opiniones, ex his quaedam breviter exponam. Prima et generalis quaestio inter antiquos sapientiae studiosos versata est, quod, cum constet homines singulos ex parentum seminibus procreatos successione prolis multa saecula propagare, alii semper homines fuisse nec umquam nisi ex hominibus natos adque eorum generi caput exordiumque nullum extitisse arbitrati sunt, alii vero fuisse tempus, cum homines non essent, et his ortum aliquem principiumque natura tributum. Sed prior illa sententia, qua semper humanum genus fuisse creditur, auctores habet Pythagoran Samium et Ocellum Lucanum et Archytan Tarentinum omnesque adeo Pythagoricos; sed et Plato Atheniensis et Xenocrates et Dicaearchus Messenius itemque antiquae Academiae philosophi non aliud videntur opinati. Aristoteles quoque Stagirites et Theophrastus multique praeterea non ignobiles peripatetici idem scripserunt eiusque rei exemplum dicunt, quo negant omnino posse reperiri, avesne ante an ova generata sint, cum et ovum sine ave et avis sine ovo gigni non possit. Itaque et omnium, quae in sempiterno isto mundo semper fuerunt futuraque sunt, aiunt principium fuisse nullum, sed orbem esse quendam generantium nascentiumque, in quo unius cuiusque geniti initium simul et finis esse videatur. Qui autem homines aliquos primigenios divinitus naturave factos crederent, multi fuerunt, sed aliter adque aliter haec existimatione versarunt. Nam ut mittam, quod fabulares poetarum historiae ferunt, homines primos aut Promethei molli luto esse formatos aut Deucalionos Pyrrhaeque duris lapidibus enatos, quidam ex ipsis sapientiae professoribus nescio an magis monstruosas, certe non minus incredibiles rationum suarum proferunt opiniones. Anaximander Milesius videri sibi ex aqua terraque calefactis exortos esse sive pisces seu piscibus simillima animalia; in his homines concrevisse fetusque ad pubertatem intus retentos, tunc demum ruptis illis viros mulieresque, qui iam se alere possent, processisse. Empedocles autem egregio suo carmine, quod eiusmodi esse praedicat Lucretius, “ut vix humana videatur stirpe creatus”, tale quiddam confirmat: primo membra singula ex terra quasi praegnate passim edita, deinde coisse et effecisse solidi hominis materiam igni simul et umori permixtam. Cetera quid necesse est persequi, quae non capiant similitudinem veritatis? Haec eadem opinio etiam in Parmenide Veliensi fuit pauculis exceptis ab Empedocle dissensis. Democrito vero Abderitae ex aqua limoque primum visum esse homines procreatos. Nec longe secus Epicurus. Is enim credidit limo calefacto uteros nescio quos radicibus terrae cohaerentes primum increvisse et infantibus ex se editis ingenitum lactis umorem natura ministrante praebuisse; quos ita educatos et adultos genus hominum propagasse. Zenon Citieus, stoicae sectae conditor, principium humano generi ex novo mundo constitutum putavit primosque homines ex solo adminiculo divini ignis, id est dei providentia, genitos. Denique etiam vulgo creditum est, ut plerique genealogoe auctores sunt, quarundam gentium, quae ex adventicia stirpe non sint, principes terrigenas esse, ut in Attica et Arcadia Thessaliaque, eosque autochthonas vocitari. In Italia Nymphas indigenasque Faunos nemora quaedam tenuisse non difficile rudis antiquorum credulitas recepit. Nunc vero eo licentiae poeticae processit libido, ut vix auditu ferenda confingant post hominum memoriam progeneratis iam gentibus et urbibus conditis homines e terra diversis modis editos, ut in Attica fertur regione Erichthonius ex Vulcani semine humo exortus, et in Colchide vel Boeotia consitis anguis dentibus armati spartoe, e quibus mutua caede inter se necatis pauci superasse traduntur, qui in conditu Thebarum Cadmo fuerint adiumento; nec non in agro Tarquiniensi puer dicitur divinitus exaratus nomine Tages, qui disciplinam cecinerit extispicii, quam lucumones tum Etruriae potentes exscripserunt. [cap. 5] Hactenus de prima hominum origine. Ceterum quod ad praesentes nostros pertinet natales eorumque initia, quam potero conpendio dicam. Igitur semen unde exeat, inter sapientiae professores non constat. Parmenides enim tum ex dextris tum e laevis partibus id ire putavit. Hipponi vero [et] Metapontino, sive, ut Aristoxenus auctor est, Samio ex medullis profluere semen videtur, idque eo probari, quod post admissionem pecudum si quis mares interimat, medullas utpote exhaustas non reperiat. Sed hanc opinionem nonnulli refellunt, ut Anaxagoras, Democritus et Alcmaeon Crotoniates; hi enim post gregum contentionem non medullis modo, verum et adipe multaque carne mares exhauriri respondent. Illud quoque ambiguam facit inter auctores opinionem, utrumne ex patris tantummodo semine partus nascatur, ut Diogenes et Hippon stoicique scripserunt, an etiam ex matris, quod Anaxagorae et Alcmaeoni nec non Parmenidi Empedoclique et Epicuro visum est. De conformatione autem partus nihilo minus definite se scire Alcmaeon confessus est, ratus neminem posse perspicere, quid primum in infante formetur. [cap. 6] Empedocles, quem in hoc Aristoteles secutus est, ante omnia cor iudicavit increscere, quod hominis vitam maxime contineat; Hippon vero caput, in quo est animi principale; Democritus alvum cum capite, quae plurumum habent ex inani; Anaxagoras cerebrum, unde omnes sunt sensus. Diogenes Apolloniates ex umore primum carnem fieri existimavit, tum ex carne ossa nervosque et ceteras partes enasci. At stoici una totum infantem figurari dixerunt, ut una nascitur aliturque. Sunt qui id opinentur ipsa fieri natura, ut Aristoteles adque Epicurus; sunt qui potentia spiritus semen comitantis, ut stoici ferme universi; sunt qui aetherium calorem inesse arbitrentur, qui membra disponat, Anaxagoran secuti. Vtcumque tamen formatus infans quemadmodum in matris utero alatur. Duplex opinio est. Anaxagorae enim ceterisque conpluribus per umbilicum cibus administrari videtur. At Diogenes et Hippon existimarunt esse in alvo prominens quiddam, quod infans ore adprehendat ‹et› ex eo alimentum ita trahat ut, cum editus est, ex matris uberibus. Ceterum ut mares feminaeve nascantur, quid causae esset, varie ab isdem philosophis proditum est. Nam ex quo parente seminis amplius fuit, eius sexum repraesentari dixit Alcmaeon. Ex seminibus autem tenuioribus feminas, ex densioribus mares fieri Hippon adfirmat. Vtrius vero parentis principium sedem prius occupaverit, eius reddi naturam Democritus rettulit. At inter se certare feminae et maris, et penes utrum victoria sit, eius habitum referri auctor est Parmenides. Ex dextris partibus profuso semine mares gigni, at e laevis feminas Anaxagoras Empedoclesque consentiunt, quorum opiniones, ut de hac specie congruae, ita de similitudine liberorum dispariles; super qua re Empedocles disputata ratione talia profert: si par calor in parentum seminibus fuit, patri similem marem procreari; si frigus, feminam matri similem. Quodsi ‹semen› patris calidius erit et frigidius matris, puerum fore, qui matris vultus repraesentet; at si calidius matris, patris autem fuerit frigidius, puellam futuram, quae patris reddat similitudinem. Anaxagoras autem eius parentis faciem referre liberos iudicavit, qui seminis amplius contulisset. Ceterum Parmenidis sententia est. cum dexterae partes semina dederint, tunc filios esse patri, consimiles, cum laevae, tunc matri. Sequitur de geminis, qui ut aliquando nascantur, modo seminis fieri Hippon ratus ‹est›: id enim cum amplius est quam uni satis fuit, bifariam deduci. Id ipsum ferme Empedocles videtur sensisse; nam causas quidem, cur divideretur, non posuit, partiri tantummodo ait, et si utrumque sedes aeque calidas occupaverit, utrumque marem nasci, si frigidas aeque, utramque feminam; si vero alterum calidiorem, alterum frigidiorem, dispari sexu partum futurum. [cap. 7] Superest dicere de temporibus, quibus partus soleant esse ad nascendum maturi. Qui locus eo mihi cura maiore tractandus est, quod quaedam necesse est de astrologia musicaque et arithmetica attingere. Iam primum quoto post conceptionem mense infantes edi soleant, frequenter agitatum inter veteres nondum convenit. Hippon Metapontinus a septimo ad decimum mensem nasci posse aestimavit. Nam septimo partum iam esse maturum eo, quod in omnibus numerus septenarius plurimum possit, siquidem septem formemur mensibus, additisque alteris recti consistere incipiamus, et post septimum mensem dentes nobis innascantur, idemque post septimum cadant annum, quarto decimo autem pubescere soleamus. Sed hanc a septem mensibus incipientem maturitatem usque ad decem perductam, ideo quod in aliis omnibus haec eadem natura est, ut septem mensibus annisve tres aut menses aut anni ad consummationem accedant. Nam dentes septem mensum infanti nasci et maxime decimo perfici mense, septimo anno primos eorum excidere, decimo ultimos; post quartum decimum annum nonnullos, sed omnes intra septimum decimum annum pubescere. Huic opinioni in parte aliqua repugnant alii, in parte consentiunt. Nam septimo mense parere mulierem posse plurimi adfirmant, ut Theano Pythagorica, Aristoteles peripateticus, Diocles, Euenor, Straton, Empedocles, Epigenes multique praeterea, quorum omnium consensus Euryphonem Cnidium non deterret id ipsum intrepide pernegantem. Contra eum ferme omnes Epicharmum secuti octavo mense nasci negaverunt. Diocles tamen Carystius et Aristoteles Stagirites aliter senserunt. Nono autem et decimo mense cum Chaldaei plurimi et idem supra mihi nominatus Aristoteles edi posse partum putaverint, neque Epigenes Byzantius nono fieri posse contendit, nec Hippocrates Cous decimo. Ceterum undecimum mensem Aristoteles solus recipit, ceteri universi inprobarunt. [cap. 8] Sed nunc Chaldaeorum ratio breviter tractanda est explicandumque, cur septimo mense et nono et decimo tantummodo posse homines nasci arbitrentur. Ante omnia igitur dicunt actum vitamque nostram stellis tam vagis quam statis esse subiectam, earumque vario multiplicique cursu genus humanum gubernari, sed ipsarum motus schemataque et effectus a sole crebro inmutari. Nam ut aliae occasum, nonnullae stationem faciant nosque omnes hac sua disparili temperatura adficiant, solis fieri potentia. Itaque eum, qui stellas ipsas, quibus movemur, permovet, animam nobis dare, qua regamur, potentissimumque in nos esse moderarique, quando post conceptionem veniamus in lucem. Sed hoc per tres facere conspectus. Quid autem sit conspectus et quot eius genera, ut liquido perspici possit, pauca praedicam. Circulus est, ut ferunt, signifer, quem Graeci vocant ζωδιακόν, in quo sol et luna ceteraeque stellae vagae feruntur. Hic in duodecim partes totidem signis redditas aequabiliter divisus est. Eum sol annuo spatio metitur; ita in unoquoque signo ferme unum mensem moratur. Sed signum quodlibet cum ceteris singulis habet mutuum conspectum, non tamen uniformem cum omnibus; nam validiores alii, infirmiores alii habentur. Igitur quo tempore partus concipitur, sol in aliquo signo sit necesse est ‹et› in aliqua eius particula, quem locum conceptionis proprie appellant. Sunt autem hae particulae in unoquoque signo tricenae, totius vero zodiaci numero CCCLX. Has Graeci μοίρας cognominarunt eo videlicet, quod deas fatales nuncupant Moeras, et eae particulae nobis velut fata sunt; nam qua potissimum oriente nascamur plurimum refert. Sol ergo cum in proximum signum transcendit, locum illum conceptionis aut inbecillo videt conspectu aut etiam nec conspicit; nam plures proximantia sibimet zodia invicem se videre omnino negaverunt. At cum in tertio est signo, hoc est uno medio interposito, tunc primum illum locum, unde profectus est, videre dicitur, sed valde obliquo et invalido lumine. Qui conspectus vocatur κατὰ ἑξάγωνον, quia sextam partem circuli subtendit. Nam ‹cum, ut› a primo zodio ad tertium, sic a tertio ad quintum, inde porro ad septimum ac deinceps alternae lineae emittantur, hexagoni aequilateralis forma in eodem circulo scribetur. Hunc quidam conspectum non usquequaque receperunt, quod minimum ad maturitatem partus videbatur conferre. Cum vero in quartum signum pervenit et media duo sunt, videt κατὰ τετράγωνον, quoniam linea illa, qua visus pertendit, quartam partem orbis abscidit. Cum in quinto autem est tribus interiacentibus mediis, κατὰ τρίγωνον aspicit; nam tertiam signiferi partem visus ille metitur. Quae duae visiones tetragoni et trigoni perquam efficaces incrementum partus multum adminiculant. Ceterum a loco sexto conspectus omni caret efficientia; eius enim linea nullius polygoni efficit latus. At a septimo zodio, quod est contrarium, plenissimus potentissimusque conspectus quosdam iam maturos infantes educit, qui septemmestres appellantur, quia septimo mense nascuntur. At si intra hoc spatium maturescere uterus non potuerit, octavo mense non editur - ab octavo enim signo, ut a sexto, inefficax visus - sed vel nono mense vel decimo: sol enim a nono zodio particulam conceptionis rursum conspicit κατὰ τρίγωνον et a decimo κατὰ τετράγωνον, qui conspectus, ut supra iam dictum est, perquam sunt efficaces. Ceterum undecimo non putant nasci, quia languido iam radio infirmum lumen κατὰ ἑξάγωνον mittatur; multo minus duodecimo, unde conspectus pro nullo habetur. Itaque secundum hanc rationem ἑπτάμηνοι nascuntur κατὰ διάμετρον, ἐννεάμηνοι autem κατὰ τρίγωνον, δεκάμηνοι vero κατὰ τετράγωνον. [cap. 9] Hac Chaldaeorum sententia explicata transeo ad opinionem Pythagoricam Varroni tractatam in libro, qui vocatur Tubero et intus subscribitur de origine humana. Quae quidem ratio praecipue recipienda ad veritatem proxime videtur accedere. Alii enim plerique, cum omnes partus non uno tempore fiant maturi, una tamen eademque tempora omnibus conformandis dederunt; ut Diogenes Apolloniates, qui masculis corpus ait quattuor mensibus formari et feminis quinque, vel Hippon, qui diebus LX infantem scribit formari, et quarto mense carnem fieri concretam, quinto ungues capillumve nasci, septimo iam hominem esse perfectum. Pythagoras autem, quod erat credibilius, dixit partus esse genera duo, alterum septem mensum, alterum decem, sed priorem aliis dierum numeris conformari, aliis posteriorem. Eos vero numeros, qui in uno quoque partu aliquid adferunt mutations, dum aut semen in sanguinem aut sanguis in carnem aut caro in hominis figuram convertitur, inter se conlatos rationem habere eam, quam voces habent, quae in musice σύμφωνοι vocantur. [cap. 10] Sed haec quo sint intellectu apertiora, prius aliqua de musicae regulis huic loco necessaria dicentur, eo quidem magis, quod ea dicam, quae ipsis musicis ignota sunt. Nam sonos scienter tractavere et congruenti ordine ‹ordinem› reddidere illorum, ipsis autem sonis motuum modum mensuramque invenere geometrae magis quam musici. Igitur musica est scientia bene modulandi. Haec autem est in voce, sed vox alias gravior mittitur, alias acutior. Singulae tamen voces simplices et utcumque emissae φθόγγοι vocantur. Discrimen vero, quo alter φθόγγος acutior est, alter gravior, appellatur διάστημα. Inter infimam summamque vocem multa esse possunt in ordine positaque diastemata alia aliis maiora minorave, ut est illud, quod τόνον appellant, vel hoc minus ἡμιτόνιον, vel duorum triumve ac deinceps aliquot tonorum intervallum. Sed non promisce voces omnes cum aliis ut libet iunctae concordabiles in cantu reddunt effectus. Vt litterae nostrae, si inter se passim iungantur et non congruenter, saepe nec verbis nec syllabis copulandis concordabunt, sic in musica, quaedam certa sunt intervalla, quae symphonias possint efficere. Est autem symphonia duarum vocum disparium inter se iunctarum dulcis concentus. Symphoniae simplices ac primae sunt tres, quibus reliquae constant: una duorum tonorum et hemitonii habens διάστημα, quae vocatur διὰ τεσσάρων; alia trium et hemitonii, quam vocant διὰ πέντε; tertia est διὰ πασῶν, cuius diastema continet duas priores. Est enim vel sex tonorum, ut Aristoxenus musicique adseverant, vel quinque et duorum hemitoniorum, ut Pythagoras geometraeque demonstrantes duo hemitonia tonum conplere non posse; quare etiam huius modi intervallum Plato abusive ἡμιτόνιον, proprie autem διάλειμμα appellat. Nunc vero, ut liquido appareat, quemadmodum voces nec sub oculos nec sub tactum cadentes habere possint mensuras, admirabile Pythagorae referam commentum, qui secreta naturae reserando repperit phthongos musicorum convenire ad rationem numerorum. Nam chordas aeque crassas parique longitudine diversis ponderibus tetendit, quibus saepe pulsis nec phthongis ad ullam symphonian concordantibus pondera mutabat, et identidem frequenter expertus postremo deprehendit tunc duas chordas concinere id quod est διὰ τεσσάρων, cum earum pondera inter se conlata rationem haberent, quam tria ad quattuor, quem phthongon arithmetici Graeci ἐπίτριτον vocant, Latini supertertium. At eam symphoniam, quae διὰ πέντε dicitur, ibi invenit, ubi ponderum discrimen in sescupla erat portione, quam duo faciunt ad tria conlata, quod ἡμιόλιον appellant. Cum autem altera chorda duplo maiore pondere quam altera tenderetur et esset διπλασίων λόγος, διὰ πασῶν sonabat. Hoc et in tibiis si conveniret temptavit, nec aliud invenit. Nam quattuor tibias pari cavo paravit, inpares longitudine: primam verbi causa longam digitos sex, secundam tertia parte addita, id est digitorum VIII, tertiam digitorum VIIII, sescuplo longiorem quam primam, quartam vero XII digitorum, quae primam longitudine duplicaret. His itaque inflatis et binarum facta conlocatione omnium musicorum auribus adprobavit primam et secundam reddere eam convenientiam, quam reddit διὰ τεσσάρων symphonia, ibique esse portionem supertertiam; inter primam vero ac tertiam tibiam, ubi sescupla portio est, resonare διὰ πέντε; primae autem quartaeque intervallum, quod habet duplam portionem, διάστημα facere διὰ πασῶν. Sed inter tibiarum chordarumque naturam hoc interest, quod tibiae incremento longitudinis fiunt graviores, chordae autem augmento additi ponderis acutiores. Vtrubique tamen eadem portio est. [cap. 11] His expositis forsitan quidem obscure, sed quam potui lucidissime, redeo ad propositum, ut doceam, quid Pythagoras de numero dierum ad partus pertinentium senserit. Primum, ut supra memoravi generaliter, duos esse partus omnino dixit, alterum minorem, quem vocant septemmestrem, qui decimetducentesimo die post conceptionem exeat ab utero, alterum maiorem decemmestrem, qui edatur die ducentesimo septuagensimo quarto. Quorum prior ac minor senario maxime continetur numero. Nam quod ex semine conceptum est, sex, ut ait, primis diebus umor est lacteus, deinde proximis octo sanguineus: qui octo cum ad primos sex accesserunt, faciunt primam symphonian διὰ τεσσάρων. Tertio gradu novem dies accedunt iam carnem facientes. Hi cum sex illis primis conlati sescuplam faciunt rationem et secundam symphonian διὰ πέντε. Tum deinceps sequentibus duodecim diebus fit corpus iam formatum. Horum quoque ad eosdem sex conlatio tertiam διὰ πασῶν reddit symphonian duplici rationi subiectam. Hi quattuor numeri VI VIII VIIII XII coniuncti faciunt dies XXXV. Nec inmerito senarius fundamentum gignendi est. Nam eum τέλειον Graeci, nos autem perfectum vocamus, quod eius partes tres, sexta et tertia et dimidia, id est unus et duo et tres, eundem ipsum perficiunt. Sed ut initia seminis et lacteum illud conceptionis fundamentum primitus hoc numero absolvitur, sic hoc initium formati hominis et velut alterum maturescendi fundamentum, quod est quinque et triginta dierum, sexies ductum, cum ad diem ducentesimum decimum pervenit, maturum procreatur. Alter autem ille partus, qui maior est, maiori numero continetur, septenario scilicet, quo tota vita humana finitur, ut et Solon scribit et Iudaei in dierum omnium numeris secuntur Etruscorumque libri rituales videntur indicare. Hippocrates quoque aliique medici in corporum valitudinibus non aliud ostendunt; nam septimum quemque diem κρίσιμον observant. Itaque ut alterius partus origo in sex est diebus, post quos semen in sanguinem vertitur, ita huius in septem, et ut ibi quinque et triginta diebus infans membratur, ita hic pro portione diebus fere quadraginta. Quare in Graecia dies habent quadragensimos insignes. Namque praegnans ante diem quadragensimum non prodit in fanum, et post partum quadraginta diebus pleraeque fetae graviores sunt nec sanguinem interdum continent, et parvoli infirmi per hos [fer] e‹t› morbidi sine risu nec sine periculo sunt. Ob quam causam, cum is dies praeteriit, diem festum solent agitare, quod tempus appellant τεσσερακοσταῖον. Hi igitur dies quadraginta per septem illos initiales multiplicati fiunt dies ducenti octoginta, id est hebdomadae quadraginta. Sed quoniam ultimae illius hebdomadis primo die editur partus, sex dies decedunt et ducentesimus septuagensimus quartus observatur. Qui numerus dierum ad tetragonum illum Chaldaeorum conspectum subtiliter congruit: nam cum signiferum orbem diebus CCCLXV et aliquot horis sol circumeat, quarta necesse est parte dempta, id est diebus LXXXXI aliquotque horis, tres quadras reliquis diebus CCLXXIIII non plenis percurrat, usque dum perveniat ad id loci, unde conceptionis initium quadratus aspiciat. Vnde autem mens humana dies istos commutationis speculari et arcana naturae rimari potuerit, nemo miretur. Haec enim frequens medicorum experientia pervidit, qui cum multas animadverterent semen non retinere conceptum, conpertum habuerunt id, quod intra sex dies septemve eiciebatur, esse lacteum, et vocaverunt ἔκρυσιν, quod postea autem sanguineum, idque ἐκτρωσμός appellatus. Quod vero ambo partus videntur paribus dierum numeris contineri, Pythagoras inparem laudat, tamen a secta non discrepat. Duo enim inpares CCVIIII et CCLXXIII dicit expleri, ad quorum consummationem aliquid ex sequentibus accedere, quod tamen diem solidum non adferat. Cuius exemplum videmus tam in anni quam mensis spatio servasse naturam, cum et anni inparem dierum trecentorum sexaginta quinque numerum aliquanto cumulaverit et mensi lunari ad dies undetriginta aliquid addiderit. [cap. 12] Nec vero incredibile est ad nostros natales musicam pertinere. Haec enim sive in voce tantummodo est, ut Socrates ait, sive, ut Aristoxenus, in voce et corporis motu, sive in his et praeterea in animi motu, ut putat Theophrastus, certe multum obtinet divinitatis et animis permovendis plurimum valet. Nam nisi grata esset deis inmortalibus, qui ex anima constant divina, profecto ludi scenici placandorum deorum causa instituti non essent, nec tibicen omnibus supplicationibus in sacris aedibus adhiberetur, non cum tibicine Marti triumphus ageretur, non Apollini cithara, non Musis tibiae ceteraque id genus essent adtributa, non tibicinibus, per quos numina placantur, esset permissum aut ludos publice facere ac vesci in Capitolio, aut Quinquatribus minusculis, id est idibus Iuniis urbem vestitu, quo vellent, personatis temulentisque pervagari. Hominum quoque mentes et ipsae, quamvis Epicuro reclamante, divinae suam naturam per cantus agnoscunt. Denique quo facilius sufferant laborem, vel in navis meatu a rectore symphonia adhibetur. Legionibus quoque in acie dimicantibus etiam metus mortis classico depellitur. Ob quam rem Pythagoras, ut animum sua semper divinitate imbueret, priusquam se somno daret et cum esset expergitus, cithara, ut ferunt, cantare consueverat, et Asclepiades medicus phreneticorum mentes morbo turbatas saepe per symphonian suae naturae reddidit. Herophilus autem, artis eiusdem professor, venarum pulsus rhythmis musicis ait moveri. Itaque si et in corporis et in animi motu est harmonia, procul dubio a natalibus nostris musica non est aliena. [cap. 13] Ad haec accedit quod Pythagoras prodidit hunc totum mundum musica factum ratione, septemque stellas inter caelum et terram vagas, quae mortalium geneses moderantur, motum habere ἔνρυθμον et intervalla musicis diastematis congrua, sonitusque varios reddere pro sua quasque altitudine ita concordes, ut dulcissimam quidem concinant melodian, sed nobis inaudibilem propter vocis magnitudinem, quam capere aurium nostrarum angustiae non possint. Nam ut Eratosthenes geometrica ratione collegit maximum terrae circuitum esse stadiorum ducentum quinquaginta duum milium, ita Pythagoras, quot stadia inter terram et singulas stellas essent, indicavit. Stadium autem in hac mundi mensura id potissimum intellegendum est, quod Italicum vocant, pedum sescentum viginti quinque; nam sunt praeterea et alia longitudine discrepantia, ut Olympicum, quod est pedum sescentum, item Pythicum pedum M. Igitur ab terra ad lunam Pythagoras putavit esse stadiorum circiter centum viginti sex milia, idque esse toni intervallum; a luna autem ad Mercuri stellam, quae Stilbon vocatur, dimidium eius, velut hemitonion; hinc ad Phosphoron, quae est Veneris stella, fere tantundem, hoc est aliud hemitonion; inde porro ad solem ter tantum, quasi tonum et dimidium. Itaque solis astrum abesse a terra tonos tres et dimidium, quod vocatur διὰ πέντε, a luna autem duos et dimidium, quod est διὰ τεσσάρων. A sole vero ad stellam Martis, cui nomen est Pyrois, tantumdem intervalli esse quantum a terra ad lunam, idque facere tonon; hinc ad Iovis stellam, quae Phaethon appellatur, dimidium eius, quod faciat hemitonion; tantundem a Iove ad Saturni stellam, cui Phaenon nomen est, id est aliud hemitonion; inde ad summum caelum, ubi signa sunt, perinde hemitonion. Itaque a caelo summo ad solem diastema esse διὰ τεσσάρων, id est duum tonorum et dimidi, a‹d› terrae autem summitatem ab eodem caelo tonos esse sex, in quibus sit διὰ πασῶν symphonia. Praeterea multa, quae musici tractant, ad alias rettulit stellas et hunc omnem mundum ἐναρμόνιον esse ostendit. Quare Dorylaus scripsit esse mundum organum dei. Alii addiderunt esse id ἑπτάχορδον, quia septem sint vagae stellae, quae plurimum moveantur. Sed his omnibus subtiliter tractandis hic locus non est. Quae si vellem in unum librum separatim congerere, tamen in angustiis versarer. Quin potius, quoniam me longius dulcedo musicae abduxit, ad propositum revertor. [cap. 14] Igitur expositis iis, quae ante diem natalem sunt, nunc ut κλιμακτηρικοί anni noscantur, quid de gradibus aetatis humanae sensum sit, dicam. Varro quinque gradus aetatis aequabiliter putat esse divisos, unumquemque scilicet praeter extremum in annos quindecim. Itaque primo gradu usque annum quintum decimum pueros dictos, quod sint puri, id est inpubes. Secundo ad tricensimum annum adulescentes, ab alescendo sic nominatos. In tertio gradu qui erant usque quinque et quadraginta annos, iuvenes appellatos eo quod rem publicam in re militari possent iuvare. In quarto autem adusque sexagensimum annum seniores vocitatos, quod tunc primum senescere corpus inciperet. Inde usque finem vitae uniuscuiusque quintum gradum factum, in quo qui essent, senes appellatos, quod ea aetate corpus iam senio laboraret. Hippocrates medicus in septem gradus aetates distribuit. Finem primae putavit esse septimum annum, secundae quartum decimum, tertiae duodetrice‹n›simum, quartae tricensimum quintum, quintae duoetquadragensimum, sextae quinquagensimun sextum, septimae novissimum annum vitae humanae. Solon autem decem partes fecit, et Hippocratis gradum tertium et sextum et septimum singulos bifariam divisit, ut unaquaeque aetas annos haberet septenos. Staseas peripateticus ad has Solonis decem hebdomadas addidit duas, et spatium plenae vitae quattuor et octoginta annorum esse dixit; quem terminum si quis praeterit, facere idem quod σταδιοδρόμοι ac quadrigae faciunt, cum extra finem procurrunt. Etruscis quoque libris fatalibus aetatem hominis duodecim hebdomadibus discribi Varro commemorat. Quae dum ‹ad novies septenos annos prodigiis privatim factis perferreretur›, ad decies septenos annos posse fatalia deprecando rebus divinis proferri, ab anno autem septuagensimo nec postulari debere nec posse ab deis impetrari; ceterum post annos octoginta quattuor a mente sua homines abire, neque his fieri prodigia. Sed ex eis omnibus proxime videntur adcessisse naturam, qui hebdomadibus humanam vitam emensi sunt. Fere enim post septimum quemque annum articulos quosdam et in his aliquid novi natura ostendit, ut et in elegia Solonis cognoscere datur. Ait enim in prima hebdomade dentes homini cadere, in secunda pubem apparere, in tertia barbam nasci, in quarta vires, in quinta maturitatem ad stirpem relinquendam, in sexta cupiditatibus temperari, in septima prudentiam linguamque consummari, in octava eadem manere - in qua alii dixerunt oculos hebescere -, in nona omnia fieri languidiora, in decima hominem morti fieri maturum. ‹[…]› tamen in secunda hebdomade vel incipiente tertia vocem crassiorem et inaequabilem fieri, quod Aristoteles appellat τραγίζειν, antiqui nostri irquitallire, et inde ipsos putant irquitallos appellari, quod tum corpus ircum olere incipiat. De tertia autem aetate adulescentulorum tres gradus esse factos in Graecia priusquam ad viros perveniatur, quod vocent annorum quattuordecim παῖδα, μελλέφηβον autem quindecim, dein sedecim ἔφηβον, tum septemdecim ἐξ ἐφήβων. Praeterea multa sunt de his hebdomadibus, quae medici ac philosophi libris mandaverunt, unde apparet, ut in morbis dies septimi suspecti sunt et κρίσιμοι dicuntur, ita per omnem vitam septimum quemque annum periculosum et velut κρίσιμον esse et climactericum vocitari. Sed ex his genethliaci alios aliis difficiliores esse dixerunt, et nonnulli eos potissimum, quos ternae hebdomades conficiunt, putant observandos, hoc est unum et vicensimum, et quadragensimum secundum, dein tertium et sexagensimum, postremum octogensimum et quartum, in quo Staseas terminum vitae defixit. Alii autem non pauci unum omnium difficillimum κλιμακτῆρα prodiderunt, anno scilicet undequinquagensimo, quem conplent anni septies septeni. Ad quam opinionem plurimorum consensus inclinat; nam quadrati numeri potentissimi ducuntur. Denique Plato ille veniat, veteris philosophiae sanctissimus, qui quadrato numero annorum vitam humanam consummari putavit, sed novenario, qui conplet annos octoginta et unum. Fuerunt etiam, qui utrumque reciperent numerum, undequinquagensimum et octogensimum unum, et minorem nocturnis genesibus, maiorem diurnis scriberent ‹fieri›. Plerique alternari duos istos numeros subtiliter decreverunt, dicentes septenarium ad corpus, novenarium ad animum pertinere; hunc medicinae corporis et Apollini adtributum, illum Musis, quia morbos animi, quos appellant πάθη, musice lenire ac sanare consueverit. Itaque primum κλιμακτῆρα annum quadragensimum et nonum esse prodiderunt, ultimum autem octogensimum et unum, medium vero ex utroque permixtum anno tertio et sexagensimo, quem vel hebdomades novem vel septem enneades conficiunt. Hunc licet quidam periculosissimum dicant, quod ad corpus et ad animum pertineat, ego tamen ceteris duco infirmiorem. Nam utrumque quidem supra dictum continet numerum, sed neutrum quadratum, et ut est ab utroque non alienus, ita in neutro potens. Nec multos sane, quos vetustas claro nomine celebrat, hic annus absumpsit. Aristotelen Stagiriten reperio; sed hunc ferunt naturalem stomachi infirmitatem crebrasque morbidi corporis offensiones adeo virtute animi diu sustentasse, ut magis mirum sit ad annos LXIII eum vitam pertulisse, quam ultra non protulisse. [cap. 15] Quare, sanctissime Caerelli, cum istum annum, qui maxime fuerat corpori formidolosus, sine ullo incommodo transieris, ceteros, qui leviores sunt, κλιμακτῆρας minus tibi extimesco, praesertim cum in te animi potius quam corporis naturam sciam dominari, eosque viros, qui tales fuerunt, non prius vita excessisse, quam ad annum illum octogensimum et unum pervenerint, in quo Plato finem vitae et legitimum esse existimavit et habuit legitimum. Hoc anno et Dionysius Heracleotes, ut vita abiret, cibo abstinuit, et contra Diogenes cynicus cibi cruditate in choleram solutus est. Eratosthenes quoque ille orbis terrarum mensor et Xenocrates Platonicus veteris academiae princeps ad eundem annum vixerunt. Non pauci etiam per animi spiritum molestiis corporis superatis limitem istum transgressi sunt, ut Carneades, a quo tertia academia est, quae dicitur nova, qui ad annum nonagensimum ‹vixit›, vel Cleanthes, ‹qui annos› uno minus centum explevit. At Xenophanes Colophonius maior annorum centum fuit. Democritum quoque Abderiten et Isocraten rhetorem ferunt prope ad id aetatis pervenisse, quo Gorgian Leontinum, quem omnium veterum maxime senem fuisse et octo supra centum annos habuisse constat. Quodsi cultoribus sapientiae sive per animi virtutem seu lege fati diutina obtigit vita, non despero, quin te quoque diu corpore adque animo valentem longior maneat senectus. Quem enim veterum, ‹quos› nunc memoria suspicimus, prudentia vel temperantia vel iustitia vel fortitudine tibi antestare dicimus? Quis eorum, si adesset, non in te omnium virtutum praedicationem conferret? Quis tuis laudibus se postponi erubesceret? Illud certe, ut arbitror, dignum est praedicatione, quod, cum illis ferme omnibus quamvis prudentissimis et procul a re publica, amotis non contigerit sine offensione et odio plerumque capitali vitam degere, tu tamen officiis municipalibus functus, honore sacerdoti in principibus tuae civitatis conspicuus, ordinis etiam equestris dignitate gradum provincialium supergressus, non modo sine reprehensione et invidia semper fuisti, verum etiam omnium omnino amorem cum maxima gloria consecutus es. Quis a te nosci aut ex amplissimo senatus ordine non expetiit, aut ex humiliore plebis non optavit? Quis mortalium vel te vidit vel de tuo nomine accepit, quin et loco fratris germani diligat et vice parentis veneretur? Quis ignorat probitatem primam, fidem summam, benignitatem incredibilem, modestiam verecundiamque singularem ceteraque humanitatis officia penes te unum esse, et quidem maiora, quam possint digne a quoquam referri? Quare et ego his nunc commemorandis supersedebo. De eloquentia quoque sileo, quam omnia provinciarum nostrarum tribunalia, omnes praesides noverunt, quam denique urbs Roma et auditoria sacra mirata sunt. Haec se et ad praesens et in futura saecula satis ipsa nobilitat. [cap. 16] Nunc vero quatenus de die natali scribo, meum munus inplere conabor, tempusque hodiernum, quo maxime flores, quam potero lucidissimis notis signabo. Ex quo etiam primus ille tuus natalis liquido noscetur. Tempus autem non diem tantummodo vel mensem vel annum vertentem appello, sed et quod quidam lustrum aut annum magnum vocant et quod saeculum nominant. Ceterum de aevo, quod est tempus unum et maximum, non multum est quod in praesentia dicatur. Est enim inmensum, sine origine, sine fine, quod eodem modo semper fuit et semper futurum est, neque ad quemquam hominum magis quam ad alterum pertinet. Hoc in tria dividitur tempora: praeteritum, praesens, futurum. ‹E› quibus praeteritum initio caret, exitu futurum. Praesens autem, quod medium est, adeo exiguum et inconprehensibile est, ut nullam recipiat longitudinem, neque aliud esse videatur quam transacti futurique coniunctio, adeo porro instabile, ut ibidem sit numquam, et quidquid transcurrit, a futuro decerpit et adponit praeterito. Haec inter se tempora, ante actum dico et venturum, neque paria sunt neque ita, ut alterum altero longius breviusve videatur. Quidquid enim non habet finem, conlationem mensurae non recipit. Quapropter aevum neque annorum nec saeculorum numero nec denique ullo finiti temporis modulo metiri conabor. Haec enim ad aetatem infinitam non sunt brumalis unius instar horae. Itaque ut saecula possim percurrere et hoc nostrum praesens designare, omissis aureis argenteisque et hoc genus poeticis, a conditu urbis Romae, patriae nostrae communis, exordiar; [cap. 17] et quoniam saecula aut naturalia sunt aut civilia, prius de naturalibus dicam. Saeculum est spatium vitae humanae longissimum partu et morte definitum. Quare, qui annos triginta saeculum putarunt, multum videntur errasse. Hoc enim tempus γενεάν vocari Heraclitus auctor est, quia orbis aetatis in eo sit spatio. Orbem autem vocat aetatis, dum natura ab sementi humana ad sementim revertitur. Hoc quidem γενεᾶς tempus alii aliter definierunt: Herodicus annos quinque et viginti scribit dici γενεάν, Zenon triginta. Saeculum autem ‹quid› sit, usque adhuc arbitror ad subtile examinatum non esse. Poetae quidem multa incredibilia scripserunt, nec minus historici Graeci, quamvis eo‹s› a vero par non fuit decedere: ut Herodotus, apud quem legimus Arganthonion Tartessiorum regem centum et quinquaginta annorum fuisse, aut Ephorus, qui tradit Arcadas dicere apud se reges antiquos aliquot ad trecentos vixisse annos. Verum haec ut fabulosa praetereo. Sed inter ipsos astrologos, qui in stellarum signorumque ratione verum scrutantur, nequaquam etiam convenit. Epigenes in centum duodecim annis longissimam vitam constituit, Berosos autem ‹in› centum sedecim. Alii ad centum viginti annos produci posse, quidam etiam ultra crediderunt. Fuerunt qui non idem putarent ubique observandum, sed varie per diversas regiones, prout in singulis sit caeli ad circulum finitorem inclinatio, quod vocatur clima. Sed licet veritas in obscuro lateat, tamen in unaquaque civitate quae sint naturalia saecula, rituales Etruscorum libri videntur docere, in quis scriptum esse fertur initia sic poni saeculorum: quo die urbes adque civitates constituerentur, de iis, qui eo die nati essent, eum, qui diutissime vixisset, die mortis suae primi saeculi modulum finire, eoque die qui essent reliqui in civitate, de his rursum eius mortem, qui longissimam egisset aetatem, finem esse saeculi secundi. Sic deinceps tempus reliquorum terminari. Sed ea quod ignorarent homines, portenta mitti divinitus, quibus admonerentur unumquodque saeculum esse finitum. Haec portenta Etrusci pro haruspicii disciplinaeque suae peritia diligenter observata in libros rettulerunt. Quare in Tuscis historiis, quae octavo eorum saeculo scriptae sunt, ut Varro testatur, et quot numero saecula ei genti data sint, et transactorum singula quanta fuerint quibusve ostentis eorum exitus designati sint, continetur. Itaque scriptum est quattuor prima saecula annorum fuisse centenum, quintum centum viginti trium, sextum undeviginti et centum, septimum totidem, octavum tum demum agi, nonum et decimum superesse, quibus transactis finem fore nominis Etrusci. Romanorum autem saecula quidam ludis saecularibus putant distingui. Cui rei fides si certa est, modus Romani saeculi est incertus. Temporum enim intervalla, quibus ludi isti debeant referri, non modo quanta fuerint retro ignoratur, sed ne quanta quidem esse debeant scitur. Nam ita institutum esse, ut centesimo quoque anno fierent, id cum Antias aliique historici auctores sunt, tum Varro de scaenicis originibus libro primo ita scriptum reliquit: “cum multa portenta fierent, et murus ac turris, quae sunt inter portam Collinam et Esquilinam, de caelo tacta essent, et ideo libros Sibyllinos XV viri adissent, renuntiarunt, uti Diti patri et Proserpinae ludi Tarentini in campo, Martio fierent tribus noctibus, et hostiae furvae immolarentur, utique ludi centesimo quoque anno fierent.” Item Titus Livius libro CXXXVI: “eodem anno ludos saeculares Caesar ingenti apparatu fecit, quos centesimo quoque anno - his enim terminari saecula - fieri mos erat.” Contra ut decimo centesimo ‹quo›que anno repetantur, tam commentarii XV virorum quam Divi Augusti edicta testari videntur, adeo ut Horatius Flaccus in carmine, quod saecularibus ludis cantatum est, id tempus hoc modo designaverit: “certus undenos decies per annos orbis ut cantus referatque ludos ter die claro totiensque grata nocte frequentes.” Quae dissensio temporum, si veterum revolventur annales, longe magis in incerto invenietur. Primos enim ludos saeculares exactis regibus post Romam conditam annis CCXLV a Valerio Publicola institutos esse ‹Antias auctor est P. Valerio Sp. Lucretio cons.›, ad XV virorum commentarios anno CCXCVIIII M. Valerio Spurio Verginio cons. ‹secundi fuerunt, ut Antias tradidit› M. Valerio Corvo II C. Poetilio ‹cons.› anno post urbem conditam octavo et quadringentesimo, ut vero in conmentariis XV virorum scriptum est, anno CCCC et decimo ‹C. Marcio Rutilo III T. Manlio Imperioso› cons. tertii ludi fuerunt Antiate Livioque auctoribus P. Claudio Pulchro L. Iunio Pullo cons. ‹anno quingentesimo quinto, at ad XV virorum conmentarios› anno quingentesimo duodevicensimo P. Cornelio Lentulo C. Licinio Varo cons. de quartorum ludorum anno triplex opinio est. Antias enim et Varro et Livius relatos esse prodiderunt L. Marcio Censorino M’. Manilio cons. post Romam conditam anno DCV. At Piso Censorius et Cn. Gellius, sed et Cassius Hemina, qui illo tempore vivebat, post annum factos tertium adfirmant Cn. Cornelio Lentulo Lucio Mummio Achaico cons., id est anno DC‹V›III; in XV virorum autem commentariis notantur sub anno DCXXVIII ‹M.› Aemilio Lepido L. Aurelio Oreste cons. quintos ludos ‹C.› Furnio C. Iunio Silano cons. anno DCCXXXVII Caesar Augustus et Agrippa fecerunt. Sextos autem fecit Ti. Claudius Caesar se IIII et L. Vitellio III cons. anno DCCC, septimos Domitianus se XIIII et L. Minucio Rufo cons. anno DCCCXLI, octavos imperatores Septimius et M. Aurelius Antoninus Cilone et Libone cons. anno DCCC‹C›LVII. Hinc animadvertere licet neque post centum annos, ut hi referrentur ludi, statum esse, neque post centum decem. Quorum etiamsi alterutrum retro fuisset observatum, non tamen satis id argumenti esset, quo quis his ludis saecula discerni constanter adfirmet, praesertim cum ab urbis primordio ad reges exactos, annos CCXLIIII, factos esse auctor sit nemo, quod tempus procul dubio naturali maius est saeculo. Quodsi quis credit ludis saecularibus ‹secari› saecula, sola nominis origine inductus, sciat saeculares dici potuisse, quod plerumque semel fiant hominis aetate, ut multa alia, quae rara sunt, post saeculum evenire loquentium consuetudo usurpat. Sed nostri maiores, quod natura saeculum [CCXLIIII] quantum esset exploratum non habebant, civile ad certum modulum annorum centum statuerunt. Testis est Piso, in cuius annali septimo scriptum est sic: “Roma condita anno D‹C› septimum saeculum occipit his consulibus, qui proximi sunt consules: M. Aemilius M. filius Lepidus, C. Popilius II absens.” Sed ut hunc annorum numerum constituerent nostri, non nihil causae fuit: primum quod multos suorum civium ad hunc aetatem perducere videbant, dein quod Etruscos, quorum prima saecula centenum fuerunt annorum, etiam hic ut in aliis plerumque imitari voluerunt. Praeterea fieri potest quod refert Varro, quod Dioscorides astrologus scripsit, Alexandriae inter eos, qui mortuos sallunt, constare hominem plus centum annos vivere non posse, idque cor humanum declarare eorum, qui integri perierunt sine corporis tabe, ideo quod multis annis pendendo cor omnis aetatis incrementa et deminutiones conseruerunt: et anniculi pendere duas dragmas, bimi quattuor, et sic in annos singulos usque ad quinquaginta accedere binas; ab iis centum dragmis adque ‹ab› anno quinquagensimo item decedere in unoquoque binas; ex quo perspicuum sit centesimo anno ‹cor› redire ad anni primi pondus nec longius vitam posse producere. Quoniam igitur civile Romanorum saeculum centum annis transigitur, scire licet in decimo saeculo et primum natalem tuum fuisse et hodiernum esse. Quot autem saecula urbi Romae debeantur, dicere meum non est. Sed quid apud Varronem legerim, non tacebo. Qui libro antiquitatum duodevicensimo ait fuisse Vettium Romae in augurio non ignobilem, ingenio magno, cuivis docto in disceptando parem; eum se audisse dicentem, si ita esset, ut traderent historici de Romuli urbis condendae auguriis ac XII vulturis, quoniam CXX annos incolumis praeterisset populus Romanus, ad mille et ducentos perventurum. [cap. 18] Hactenus dictum de saeculo. Nunc de annis maioribus dicam, quorum magnitudo adeo diverse tam gentibus observata quam auctoribus tradita est, ut alii annum magnum esse in annis vertentibus duobus, alii in multis milibus annorum arbitrati sint. Quod quale sit, iam hinc conabor absolvere. Veteres in Graecia civitates cum animadverterent, dum sol annuo cursu orbem suum circumit, lunam novam interdum ‹duodecies, interdum› tridecies exoriri idque saepe alternis fieri, arbitrati sunt lunares duodecim menses et dimidiatum ad annum naturalem convenire. Itaque annos civiles sic statuerunt, ut intercalando facerent alternos duodecim mensum, alternos tredecim, utrumque annum separatim vertentem, iunctos ambo annum magnum vocantes. Idque tempus τριετηρίδα appellabant, quod tertio quoque anno intercalabatur, quamvis biennii circuitus et re vera διετηρίς esset; unde mysteria, quae Libero alternis fiunt annis, trieterica a poetis dicuntur. Postea cognito errore hoc tempus duplicarunt et τετραετηρίδα fecerunt. Sed eam, quod quinto quoque anno redibat, πενταετηρίδα nominabant, qui annus magnus ex quadriennio commodior visus est, ‹cum cognitum esset› solis annum constare ex diebus CCCLXV et diei parte circiter quarta, quae I in quadriennio diem conficeret. Quare agon et in Elide Iovi Olympio et Romae Capitolino quinto quoque anno redeunte celebratur. Hoc quoque tempus, quod ad solis modo cursum nec ad lunae congruere videbatur, duplicatum est et ὀκταετηρίς facta, quae tunc ἐννεαετηρίς vocitata, quia primus eius annus nono quoque anno redibat. Hunc circuitum vere annum magnum esse pleraque Graecia existimavit, quod ex annis vertentibus solidis ‹et mensibus solidis› constaret, ut proprie in anno magno fieri par est. Nam dies sunt soli‹di IIDCCCCXXII, menses solidi› uno minus centum, annique vertentes solidi octo. Hanc ὀκταετηρίδα vulgo creditum est ab Eudoxo Cnidio institutam, sed alii Cleostratum Tenedium primum ferunt conposuisse et postea alios aliter, qui mensibus varie intercalandis suas ὀκταετηρίδας protulerunt, ut fecit Harpalus, Nauteles, Menestratus, item alii, in quis Dositheus, cuius maxima ὀκταετηρίς Eudoxi inscribitur. Ob hoc in Graecia multae religiones hoc intervallo temporis summa caerimonia coluntur, Delphis quoque ludi, qui vocantur Pythia, post annum octavum olim conficiebantur. Proxima est hanc magnitudinem quae vocatur δωδεκαετηρίς ex annis vertentibus duodecim. Huic anno Chaldaico nomen est, quem genethliaci non ad solis lunaeque cursus, sed ad observationes alias habent adcommodatum, quod in eo dicunt tempestates frugumque proventus ac sterilitates, item morbos salubritatesque circumire. Praeterera sunt anni magni conplures, ut Metonicus, quem Meton Atheniensis ex annis undeviginti constituit, eoque ἐννεαδεκαετηρίς appellatur et intercalatur septies, inque eo anno sunt dierum VIDCCCCXL. Est et Philolai Pythagorici annus ex annis quinquaginta novem, in quo sunt menses intercalares viginti et unus; item Callippi Cyziceni ex annis septuaginta sex, ita ut menses duodetriginta intercalentur; et Democriti ex annis LXXXII cum intercalaris perinde viginti octo; sed et Hipparchi ex annis CCCIIII, in quo intercaletur centies decies bis. Haec annorum magnitudo eo discrepat, quod inter astrologos non convenit, quanto vel sol plus quam CCCLXV dies in anno conficiat, vel luna minus quam triginta in mense. Ad Aegyptiorum vero annum magnum luna non pertinet, quem Graece κυνικόν, Latine canicularem vocamus, propterea quod initium illius sumitur, cum primo die eius mensis, quem vocant Aegyptii Θωυθί, caniculae sidus exoritur. Nam eorum annus civilis solidus habet dies CCCLXV sine ullo intercalari. Itaque quadriennium apud eos uno circiter die minus est quam naturale quadriennium, eoque fit, ut anno MCCCCLXI ad idem revolvatur principium. Hic annus etiam ἡλιακός a quibusdam dicitur, et ab aliis θεοῦ ἐνιαυτός. Est praeterea annus, quem Aristoteles maximum potius quam magnum appellat, quem solis et lunae vagarumque quinque stellarum orbes conficiunt, cum ad idem signum, ubi quondam simul fuerunt, una referuntur. Cuius anni hiemps summa est κακλυσμός, quam nostri diluvionem vocant, aestas autem ἐκπύρωσις, quod est mundi incendium; nam his alternis temporibus mundus tum exignescere tum exaquescere videtur. Hunc Aristarchus putavit esse annorum vertentium IICCCCLXXXIIII, Aretes Dyrrachinus VDLII, Heraclitus et Linus XDCCC, Dion XDCCCLXXXIIII, Orpheus CXX, Cassandrus tricies sexies centum milium. Alii vero infinitum esse nec umquam in se reverti existimarunt. Sed horum omnium πενταετηρίδας maxime ‹in› notandis temporibus Graeci observant, id est quaternum annorum circuitus, quas vocant ὀλυμπιάδας; et nunc apud eos ducentesima quinquagensima quarta ὀλυμπιάς numeratur, eiusque annus hic secundus. Idem tempus anni magni Romanis fuit, quod lustrum appellabant, ita quidem a Servio Tullio institutum, ut quinto quoque anno censu civium habito lustrum conderetur, sed non ita a posteris servatum. Nam cum inter primum a Servio rege conditum lustrum et id, quod ab imperatore Vespasiano V et ‹T.› Caesare III cons. factum est, anni interfuerint paulo minus DCL, lustra tamen per ea tempora non plura quam LXXV sunt facta et postea plane fieri desierunt. Rursus tamen annus idem magnus per Capitolinos agonas coeptus est diligentius servari. Quorum agonum primus a Domitiano institutus fuit [die] duodecimo eius et Servi Corneli Dolabellae consulatu. Itaque hoc nunc anno qui celebratus est agon, undequadragensimus numeratur. Quod ad annos pertinet magnos, in praesentia satis dictum. Nunc de annis vertentibus dicendi locus. [cap. 19] Annus vertens est natura, dum sol percurrens XII signa eodem, unde profectus est, redit. Hoc tempus quot dierum esset, ad certum nondum astrologi reperire potuerunt. Philolaus annum naturalem dies habere prodidit CCCLXIIII et dimidiatum, Aphrodisius CCCLXV et partem diei octavam, Callippus autem CCCLXV, et Aristarchus Samius tantumdem et praeterea diei partem MDCXXIII, Meton vero CCCLXV et dierum quinque undevicensimam partem, Oenopides CCCLXV et dierum duum et viginti partem undesexagensimam, Harpalus autem CCCLXV et horas aequinoctiales XIII, at noster Ennius CCCLXVI. Plerique praeterea incomprehensibile quidem nec enuntiabile esse existimarunt, sed pro vero, quod proximum putabant, amplexi sunt: dies scilicet CCCLXV. Igitur cum tanta inter viros doctissimos fuerit dissensio, quid mirum, si anni civiles, quos diverse civitates rudes etiam tum sibi quaeque statuebant, tam inter se discrepent quam cum illo naturali non congruant? Et in Aegypto quidem antiquissimum ferunt annum unimenstrem fuisse, post deinde ab Isone rege quadrimenstrem factum, novissime Arminon ad XIII menses et dies quinque perduxisse. Item in Achaia Arcades trimenstrem annum primo habuisse dicuntur, et ob id προσέληνοι appellati, non, ut quidem putant, quod ante sint nati quam lunae astrum caelo esset, sed quod prius habuerint annum, ‹quam› is in Graecia ad lunae cursum constitueretur. Sunt qui tradunt hunc annum trimenstrem Horon instituisse, eoque ver aestatem autumnum hiemem ὥρας et annum ‹ ὧρον› dici, et Graecos annales ὥρους, eorumque scriptores horographos. Itaque quattuor annorum circuitum in modum πενταετηρίδος annum magnum dicebant. Cares autem et Acarnanes semenstres habuerunt annos et inter se dissimiles, quibus alternis dies augescerent aut senescerent, eosque coniunctos velut τριετηρίδα annum magnum. [cap. 20] Sed ut hos annos omittam caligine iam profundae vetustatis obductos, in his quoque, qui sunt recentioris memoriae et ad cursum lunae vel solis instituti, quanta sit varietas, facile est cognoscere, si quis vel in unius Italiae gentibus, ne dicam peregrinis, velit inquirere. Nam ut alium Ferentini alium Lavinii itemque Albani vel Romani habuerunt annum, ita et aliae gentes. Omnibus tamen fuit propositum suos civiles annos varie intercalandis mensibus ad unum illum verum naturalemque corrigere. De quibus omnibus disserere quoniam longum est, ad Romanorum annum transibimus. Annum vertentem Romae Licinius quidem Macer at postea Fenestella statim ab initio duodecim mensum fuisse scripserunt. Sed magis Iunio Gracchano et Fulvio et Varroni et Suetonio aliisque credendum, qui decem mensum putarunt fuisse, ut tunc Albanis erat, unde orti Romani. Hi decem menses dies CCCIIII hoc modo habebant: Martius XXXI, Aprilis XXX, Maius XXXI, Iunius XXX, Quintilis XXXI, Sextilis et September tricenos, October XXXI, November et December tricenos; quorum quattuor maiores pleni, ceteri sex cavi vocabantur. Postea sive a Numa, ut ait Fulvius, sive, ut Iunius, a Tarquinio duodecim facti sunt menses et dies CCCLV, quamvis luna duodecim suis mensibus CCCLIIII dies videbatur explere. Sed ut dies unus abundaret, aut per inprudentiam accidit, aut; quod magis credo, ea superstitione, qua inpar numerus plenus et magis faustus habebatur. Certe ad annum priorem unus et quinquaginta dies accesserunt. Qui quia menses duos non explerent, sex illis cavis mensibus dies sunt singuli detracti et ad eos additi factique dies LVII, et ex his duo menses: Ianuarius undetriginta dierum, Februarius duodetriginta. Adque ita omnes menses pleni et inpari dierum numero esse coeperunt, excepto Februario, qui solus cavus et ob hoc ceteris infaustior est habitus. Denique cum intercalarium mensem viginti duum vel viginti trium dierum alternis annis addi placuisset, ut civilis annus ad naturalem exaequaretur, in mense potissimum Februario inter Terminalia et Regifugium intercalatum est, idque diu factum, prius quam sentiretur annos civiles aliquanto naturalibus esse maiores. Quod delictum ut corrigeretur, pontificibus datum negotium eorumque arbitrio intercalandi ratio permissa. Sed horum plerique ob odium vel gratiam, quo quis magistratu citius abiret diutiusve fungeretur aut publici redemptor ex anni magnitudine in lucro damnove esset, plus minusve ex libidine intercalando rem sibi ad corrigendum mandatam ultro quod depravarunt, adeo aberratum est, ut C. Caesar pontifex maximus suo III et M Aemilii Lepidi consulatu, quo retro delictum corrigeret, duos menses intercalarios dierum LXVII in mensem Novembrem et Decembrem interponeret, cum iam mense Februario dies III et XX intercalasset, faceretque eum annum dierum CCCCXLV, simul providens in futurum, ne iterum erraretur; nam intercalario mense sublato annum civilem ad solis cursum formavit. Itaque diebus CCCLV addidit decem, quos per septem menses, qui dies undetricenos habebant, ita discripsit, ut Ianuario et Sextili et Decembri [ne] bini accederent, ceteris singuli; eosque dies extremis partibus mensum adposuit, ne scilicet religiones sui cuiusque mensis a loco summoverentur. Quapropter nunc cum in septem mensibus dies singuli et triceni sint, quattuor tamen illi ita primitus instituti eo dinoscuntur, quod nonas habent septimanas, ceteri tres omnes‹que› alii reliqui quintanas. Praeterea pro quadrante diei, qui annum verum suppleturus videbatur, instituit, ut peracto quadrienni circuitu dies unus, ubi mensis quondam solebat, post Terminalia intercalaretur, quod nunc bissextum vocatur. Ex hoc anno ita a Iulio Caesare ordinato ceteri ad nostram memoriam Iuliani appellantur, eique consurgunt ex quarto Caesaris consulatu. Qui etiam si optimo ‹modo›, non soli tamen ad annum naturae aptati sunt. Nam et priores anni, etiam si qui decemmenstres fuerunt, nec Romae modo vel per Italiam, sed et apud gentes omnes, quantum poterat, idem fuerunt correcti. Itaque cum de aliquo annorum numero hic dicetur, non alios par erit quam naturales accipere. Et si origo mundi in hominum notitiam venisset, inde exordium sumeremus. [cap. 21] Nunc vero id intervallum temporis tractabo, quod ἱστορικόν Varro appellat. Hic enim tria discrimina temporum esse tradit: primum ab hominum principio ad cataclysmum priorem, quod propter ignorantiam vocatur ἄδηλον, secundum a cataclysmo priore ad olympiadem primam, quod, quia multa in eo fabulosa referuntur, μυθικόν nominatur, tertium a prima olympiade ad nos, quod dicitur ἱστορικόν, quia res in eo gestae veris historiis continentur. Primum tempus, sive habuit initium seu semper fuit, certe quot annorum sit, non potest conprehendi. Secundum non plane quidem scitur, sed tamen ad mille circiter et sescentos annos esse creditur: a priore scilicet cataclysmo, quem dicunt et Ogygii, ad Inachi regnum annos circiter quadringentos ‹computarunt, hinc ad excidium Troiae annos octingentos›, hinc ad olympiadem primam paulo plus quadringentos; quos solos, quamvis mythici temporis postremos, tamen, quia a memoria scriptorum proximos, quidam certius definire voluerunt. Et quidem Sosibius scripsit esse CCCXCV, Eratosthenes autem septem et quadringentos, Timaeus CCCCXVII, Aretes DXIIII, et praeterea multi diverse, quorum etiam ipsa dissensio incertum esse declarat. De tertio autem tempore fuit quidem aliqua inter auctores dissensio in sex semptemve tantum modo annis versata. Sed hoc quodcumque caliginis Varro discussit, et pro cetera sua sagacitate nunc diversarum civitatium conferens tempora, nunc defectus eorumque intervalla retro dinumerans eruit verum lucemque ostendit, per quam numerus certus non annorum modo, sed et dierum perspici possit. Secundum quam rationem nisi fallor hic annus, cuius velut index et titulus quidam est V. C. Pii et Pontiani consulatus, ab olympiade prima millensimus est et quartus decimus, ex diebus dumtaxat aestivis, quibus agon Olympicus celebratur; a Roma autem condita nongentesimus nonagensimus primus, et quidem ex Parilibus, unde urbis anni numerantur; eorum vero annorum, quibus Iulianis nomen est, ducentesimus octogensimus tertius, sed ex die kal. Ianuariarum, unde Iulius Caesar anni a se constituti fecit principium; at eorum, qui vocantur anni Augustorum, ducentesimus sexagensimus quintum, perinde ex kal. Ianuariis, quamvis ex ante diem XVI kal. Febr. imperator Caesar, Divi filius, sententia L. Munati Planci a senatu ceterisque civibus Augustus appellatus est se VII et M. Vipsanio Agrippa III cons. Sed Aegyptii, quod biennio ante in potestatem dicionemque populi Romani venerunt, hunc Augustorum annum ducentesimum sexagensimum septimum ‹numerant›. Nam ut a nostris ita ab Aegyptiis quidam anni in litteras relati sunt, ut quos Ναβονναζάρου nominant, quod a primo imperii eius anno consurgunt, quorum hic nongentesimus octogensimus sextus est; item Philippi, qui ab excessu Alexandri Magni numerantur et ad hunc usque perducti annos DLXII consummant. Sed horum initia semper a primo die mensis eius sumuntur, cui apud Aegyptios nomen est Thouth, quique hoc anno fuit ante diem VII kal. Iul., cum abhinc annos centum imperatore Antonino Pio II Bruttio Praesente Romae consulibus idem dies fuerit ante diem XIII kal. Aug., quo tempore solet canicula in Aegypto facere exortum. Quare scire etiam licet anni illius magni, qui, ut supra dictum est, solaris et canicularis et dei annus vocatur, nunc agi vertentem annum centensimum. Initia autem istorum annorum propterea notavi, ne quis eos aut ex kal. Ianuariis aut ex alio quo tempore simul putaret incipere, cum ‹in› iis conditorum voluntates non minus diversae sint quam opiniones philosophorum. Idcirco aliis a novo sole, id est a bruma, aliis ab aestivo solstitio, plerisque ab aequinoctio verno, partim ab autumnali aequinoctio, quibusdam ab ortu vergiliarum, nonnullis ab earum occasu, multis a canis exortu incipere annus naturalis videtur. [cap. 22] Mensum genera duo; nam alii sunt naturales, alii civiles. Naturalium species duae, quod partim solis, partim lunae esse dicuntur. Secundum solem fit mensis, dum sol unum quodque in zodiaco orbe signum percurrit. Lunaris est autem temporis quoddam spatium a nova luna ‹ad novam lunam›. Civiles menses sunt numeri quidam dierum, quos una quaeque civitas suo instituto observat, ut nunc Romani a kalendis in kalendas. Naturales et antiquiores et omnium gentium communes sunt, civiles et posterius instituti et ad unam quamque pertinent civitatem. Qui sunt caelestes, sive solis seu lunae, neque peraeque inter se pares sunt nec dies habent totos. Quippe sol in aquario moratur circiter undetriginta, in pisce fere triginta, in ariete unum et triginta, in geminis prope triginta et duos, et sic in ceteris inaequabiliter; sed usque adeo non totos dies in singulis, ut annum suum, id est dies CCCLXV et portionem nescio quam adhuc astrologis inexploratam, in duodecim suos dividat menses. Luna autem singulos suos menses conficit diebus undetriginta circiter et dimidiato, sed et hos inter se dispares: alias longiores, alias breviores. At civitatium menses vel magis numero dierum inter se discrepant, sed dies ubique habent totos. Apud Albanos Martius est sex et triginta, Maius viginti duum, Sextilis duodeviginti, September sedecim. Tusculanorum Quintilis dies habet sex et triginta, October duos et triginta, idem October apud Aricinos undequadraginta. Minime videntur errasse, qui ad lunae cursum menses civiles adcommodarunt, ut in Graecia plerique, apud quos alterni menses ad tricenos dies sunt facti. Maiores quoque nostri idem sunt aemulati, cum annum dierum CCCLV haberent. Sed Divus Iulius cum videret hac ratione neque ad lunam menses, ut oportebat, neque annos ad solem convenire, maluit annum corrigere, ut sic etiam menses civiles cum veris illis solaribus, etsi non singuli, tamen universi ad anni finem necessario concurrerent. Nomina decem mensibus antiquis Romulum fecisse Fulvius et Iunius auctores sunt. Et quidem duos primos a parentibus suis nominasse, Martium a Marte patre, Aprilem ab Aphrodite id est Venere, unde maiores eius oriundi dicebantur; proximos duos a populo: Maium a maioribus natu, Iunium a iunoribus; ceteros ab ordine quo singuli erant: Quintilem usque Decembrem perinde a numero. Varro autem Romanos a Latinis nomina mensum accepisse arbitratus auctores eorum antiquiores quam urbem fuisse satis argute docet. Itaque Martium mensem a Marte quidem nominatum credit, non quia Romuli fuerit pater, sed quod gens Latina bellicosa; Aprilem autem non ab Aphrodite, sed ab aperiendo, quod tunc ferme cuncta gignantur et nascendi claustra aperiat natura; Maium vero non a maioribus, sed a Maia nomen accepisse, quod eo mense tam Romae quam antea in Latio res divina Maiae fit [et Mercurio]; Iunium quoque a Iunone potius quam iunioribus, quod illo mense maxime Iunoni honores habentur; Quintilem, quod loco iam apud Latinos fuerit quinto, item Sextilem ac deinceps ad Decembrem a numeris appellatos. Ceterum Ianuarium et Februarium postea quidem additos, sed nominibus iam ex Latio sumptis: et Ianuarium ab Iano, cui adtributus est, nomen traxisse. Februarium a februo: est februum quidquid piat purgatque, et februamenta purgamenta, item februare purgare et purum facere. Februum autem non idem usquequaque dicitur; nam aliter in aliis sacris februatur, hoc est purgatur. In hoc autem mense Lupercalibus, cum Roma lustratur, salem calidum ferunt, quod februum appellant, unde dies Lupercalium proprie februatus et ab eo porro mensis Februarius vocitatur. Ex his duodecim mensibus duorum tantum nomina inmutata. Nam Quintilis Iulius cognominatus est C. Caesare V et M. Antonio cons. anno Iuliano secundo. Qui autem Sextilis fuerat, ex S. C. ‹C.› Marcio Censorino C. Asinio Gallo cons. in Augusti honorem dictus est Augustus anno Augusti vicensimo, quae nomina etiam nunc ad hanc permanent memoriam. Postea vero multi principes nomina quaedam mensum inmutaverunt suis nuncupando nominibus; quod aut ipsi postmodum mutaverunt, aut post obitum eorum illa nomina pristina suis reddita mensibus. [cap. 23] Superest pauca de die dicere, qui, ut mensis aut annus, partim naturalis partim civilis est. Naturaliter dies est tempus ab exoriente sole ad solis occasum, cuius contrarium tempus est nox ab occasu solis ad exortum. Civiliter autem dies vocatur tempus, quod fit uno caeli circumactu, quo dies verus et nox continetur, ut cum dicimus aliquem dies triginta tantum vixisse; relinquitur enim etiam noctes intellegere. Huius modi dies ab astrologis et civitatibus quattuor modis definitur. Babylonii quidem a solis exortu ad exortum eiusdem astri diem statuerunt, at in Vmbria plerique a meridie ad meridiem, Athenienses autem ab occasu solis ad occasum. Ceterum Romani a media nocte ad mediam noctem diem esse existimarunt. Indicio sunt sacra publica et auspicia etiam magistratuum, quorum si quid ante medium noctis est actum, diei, qui praeteriit, adscribitur; si quid autem post mediam noctem et ante lucem factum est, eo die gestum dicitur, qui eam sequitur noctem. Idem significat quod, qui a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis quattuor et viginti nascuntur, eundem diem habent natalem. In horas XII diem divisum esse noctemque in totidem vulgo notum est; sed hoc credo Romae post reperta solaria observatum. Quorum antiquissimum quod fuerit, inventu difficile est; alii enim apud aedem Quirini primum statutum dicunt, alii in Capitolio, nonnulli ad aedem Dianae in Aventino. Illud satis constat, nullum in foro prius fuisse quam id, quod Mʼ. Valerius ex Sicilia advectum ad rostra in columna posuit. Quod quoniam ad clima Siciliae descriptum ad horas Romae non conveniret, L. Philippus censor aliud iuxta constituit. Deinde aliquanto post P. Cornelius Nasica censor ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consuetudine noscendi a sole horas solarium coeptum vocari. Horarum nomen non minus annos trecentos Romae ignoratum esse credibile est; nam XII tabulis nusquam nominatas horas invenies ut in aliis postea legibus, sed “ante meridiem”, eo videlicet, quod partes diei bifariam tum divisi meridies discernebat. Alii diem quadripertito, sed et noctem similiter dividebant. Idque similitudo testatur militaris ‹usus›, ubi dicitur vigilia prima, item secunda et tertia et quarta. [cap. 24] Sunt etiam plura noctis et diei tempora aliis subnotata propriisque discreta nominibus, quae apud veteres poetas passim scripta inveniuntur. Ea omnia ordine suo exponam. Incipiam a nocte media, quod tempus principium et postremum est diei Romani. Tempus, quod huic proximum est, vocatur de media nocte; sequitur gallicinium, cum galli canere incipiunt, dein conticium, cum conticuerunt; tunc ante lucem, et sic diluculum, cum sole nondum orto iam lucet. Secundum diluculum vocatur mane, cum lux videtur sole ‹orto›; post hoc ad meridiem, tunc meridies, quod est medii diei nomen, inde de meridie; hinc suprema. Quamvis plurimi supremam post occasum solis esse existimant, quia est in XII tabulis scriptum sic: “solis occasus suprema tempestas esto.” Sed postea M. Plaetorius tribunus plebiscitum tulit, in quo scriptum est: “praetor urbanus, qui nunc est quique posthac fuat, duo lictores apud se habeto isque ‹usque› supremam ad solem occasum ius inter cives dicito.” Post supremam sequitur vespera, ante ortum scilicet eius stellae, quam Plautus vesperuginem, Ennius vesperum, Vergilius hesperon appellat. Inde porro crepusculum, sic fortasse appellatum, quod res incertae creperae dicuntur idque tempus noctis sit an diei incertum est. Post id sequitur tempus, quod dicimus luminibus accensis, antiqui prima face dicebant; deinde concubium, cum itum est cubitum; exinde intempesta, id est multa nox, qua nihil agi tempestivum; tunc [cum] ad mediam noctem dicitur, et sic media nox.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De figuris (Aquila Romanus), publ. DigilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ De Figuris Rhetoricos petis longioris morae ac diligentiae quam pro angustiis temporis, quod me profecto urget, ideoque postea plenum hoc tibi munus reddemus. In praesenti autem nomina ipsarum figurarum cum exemplis percurrisse sufficiat, tantum praelocutus, quo maxime orator ab oratore differat unum, aut hoc certe esse praecipuum, figuras sententiarum atque elocutionum. Nam inventio rerum cum acutis hominibus, quos tamen oratores nondum appellare possis, communis est illis. Verborum Latinorum scientiam et usum vel grammaticus sibi vindicat. Illi quoque mores, qui τρόποι nominantur, ab eadem hac arte [id est grammatica] non minus diligenter sunt cogniti quam ab oratore, sed quatenus cuique generi materiae adhibere eos debeat, orator melius intelligit. Figurandarum sententiarum et elocutionum proprium oratoris munus est. Hoc enim genere et parva extollit et angusta dilatat, et cum celeritatem tum ornatum plerisque et vim et pondus verbis ac sententiis ‹addit›: ad permovendos quidem animos auditoris aut iudicis nihil aequale est. Quod sic facillime intelligitur si, quae sunt figurate enuntiata apud magnos oratores, detractis figuris eloqui velis; invenientur enim nequaquam dignitatem aut vim fandi retinentia. Sed figurarum, sicut supra diximus, aliae sunt sententiarum, quae διανοίας σχήματα appellant, aliae elocutionis, quae λέξεως σχήματα vocantur. Percurramus igitur sententiarum figuras; natura est enim prius sentire quam eloqui. [προδιόρθωσις] Praecedens correctio προσωποποιία Personae confictio ἠθοποιία Moralis confictio ἀποσιώπησις Reticentia ἐπιτροχασμός Percussio εἰρωνεία Simulatio πῦσμα Quaesitum παράληψις Praeteritio ἀποστροφή Aversatio διαπόρησις Addubitatio ἐρώτημα Interrogatio διατύπωσις Descriptio vel deformatio ἀντεναγωγή Compensatio διασυρμός Elevatio vel irrisio μετάστασις Transmotio Προδιόρθωσις, praecedens correctio. Haec figura, ubi aliquid necessarium dictu, set insuave audientibus aut odiosum nobis dicturi sumus, praemunit. Exemplum apud Ciceronem frequens: 'Quamquam sentio quanta hoc cum offensione dicturus sim, dicendum est'. ‹ Λεπτολογία › tale pro Gallio de convivio luxurioso: 'Fit clamor, fit convicium mulierum, fit symphoniae cantus. Videbar mihi videre alios intrantes, alios autem exeuntes, partim ex vino vacillantes, partim hesterna po‹ta›tione oscitantes. Versabatur inter hos Gallius unguentis oblitus, redimitus coronis: humus erat lutulenta vino, coronis languidulis et spinis cooperta piscium'. Quod si hoc ipsum esse aliqui diatyposin, hoc est descriptionem, volunt, intellegant nos non de universo loco, sed de executione singularum rerum loqui: quas ita persecutus est, ut etiam minima quaeque demonstraret. Προσωποποιία est personae confictio. Haec figura plurimum in se continet dignitatis, cum rem publicam ipsam loquentem inducimus, aut defunctos aliquos quasi excitamus ab inferis et in conspectu iudicis collocantes oratione hos circumdamus. Talis est illa pro Caelio Appii Caeci persona, inducta contra Clodiam ita dicens: 'Mulier, quid tibi cum Caelio? Quid cum ‹homine› adulescentulo? Quid cum alieno?' Saepe enim, quae nos ex nostra persona dicentes vix ferant iudices, supposita dignitate personae liberius dici et convenientius poterunt. Ἠθοποιία, moralis confictio. Haec figura differt a superiore eo, quod ibi et personas fingimus, quae nusquam sunt, hic certis quibusdam [vel] personis verba accommodate adfingimus, vel ad improbitatem earum demonstrandam vel ad dignitatem. Tale est illud pro Quinctio: 'Quid Sextus Naevius? Ridet nostram amentiam scilicet, cum ab eo officia boni viri desideremus. Et quem ad modum natus, inquit, et quem ad modum educatus sim, memini. Vetus est «de scurra divitem facilius quam patrem familias fieri posse»' et cetera. Ảποσιώπησις, reticentia, cum intra nos supprimimus ea quae dicturi videmur, quod aut turpia aut invidiosa aut alioquin nobis gravia dictu sunt, ut est Demosthenicum illud prooemium: 'Non pari ego et adversarius periculo ad iudicium venimus, sed mihi quidem — nolo quicquam initio dicendi ominosius proloqui'. Interdum etiam utimur hac figura, quasi ad alia properemus. Tale est Vergilianum illud: 'Quos ego! Sed motos praestat componere fluctus'. Ἐπιτροχασμός, percursio. Haec rursum figura differt a coacervatione, quod [cum] illa res diversas pluresve in eundem locum confert, haec distantia plura inter se percurrens velocitate ipsa circumponit, ut si velis dicere: 'Caesar in Italiam evolarat, Corfinium Domitio deiecto ceperat, Vrbe potiebatur, Pompeium persequebatur'. Εἰρωνεία, simulatio, frequentissima apud oratores figura, ubi aliud verbis significamus, aliud re sentimus. A quo genere figurae prooemium pro Ligario sumptum est: 'Novum crimen, C. Caesar, et ante hunc diem inauditum' et cetera. Παράλειψις, praeteritio. Frequens est huius figurae usus, ubi quasi praetermittentes quaedam nihilo minus dicimus, sicut pro Milone tota illa quaestio inducta est, qua docet e re publica ‹fuisse› occidi Clodium: 'Quod si non possem, inquit, diluere crimen, ut dilui, tamen gloriose haec praedicare Miloni liceret'. Item de domo sua contra Clodium: 'Videsne ‹me› non radicitus evellere totum tribunatum tuum?' et cetera [inquit]. Quae praetermittere se ait, nihilo minus dicit. Vtemur autem hoc adiumento in his, quae infirma vel invidiosa nobis futura sunt, si directo dicantur. Ἀποστροφή, aversio, necessaria plerumque figura, ubi quae ad alios dicta volumus, ad alios dicere videmur. Sic plerumque convertimus orationem in reum ab iudice, cum illa tamen, quibus adversarium alloquimur, iudici allegentur. Acutissimum exemplum in Philippicis Demosthenis, ubi quibus verbis populum Atheniensem monitum vult, ea se dicit apud Argivos et Arcadas et Messenios contionatum. Invidiose et M. Tullius cum saepe alias, tum pro Roscio convertit orationem ad Chrysogonum ab illo loco: 'Rogar oratque te, Chrysogone', et cetera. Διαπόρησις, addubitatio. Hac utimur, cum propter aliqua volumus videri addubitare et quasi ab ipsis iudicibus consilium capere, quo potissimum genere orationis utamur, quale est pro Cluentio prooemium: 'Equidem quo me vertam, iudices, nescio. Negem[us] fuisse ‹illam infamiam iudicii corrupti? Negem esse› illam rem' et cetera. Item pro Cornelio: 'Pugnem aperte contra nobilissimorum hominum voluntates? Studia, consilia cogitationesque eorum aperiam?' et cetera: quae quasi dubitans an sibi facienda sint dicit. Ἐρώτημα, interrogatum. Eo utimur ubi exacervando aliquid interrogamus et augemus eius invidiam, hoc modo: 'Fuisti‹ne› illo in loco? Dixistine, haec ‹ita› gesta esse? Renuntiasti‹ne› ea, quibus decepti sumus?'. Haec enim si sine interrogatione dicantur ad hunc modum: 'Hic fuit illo in loco et ita gesta esse dixit et falso renuntiando nos decepit', [haec] ‹sic› prolata minus invidiose proferentur. Πύσμα, quaesitum. Hoc genus a superiore eo differt, quod ad interrogatum una voce tantum responderi potest, vel a negante vel a confitente. Quaesito autem occurri nisi pluribus non potest, hoc modo si dicas: 'Qua igitur ratione bellum geremus? Quae auxilia nobis parata erunt? Quis erit qui subvenire velit, cum tam acerbe socios tractaverimus?'. Διατύπωσις, descriptio vel deformatio, ubi rebus subiectis personisque et formas ipsas et habitus describimus et exprimimus, ut Tullius hoc modo: 'Ponite ante oculos Rullum, hasta posita in Pompeii castris, cum suis formosis finitoribus auctionantem'. Item plenius pro Milone: 'Si haec non gesta audieritis, sed picta videritis' et deformat Milonem in raeda sedentem paenulatum cum uxore, item Clodium cum equo et delectis villa egredientem. Eodem modo pro Roscio [et] de Glaucia: 'Nonne vobis haec, quae audistis, oculis cernere videmini, iudices? Non posita‹s insidias›, non impetum repentinum? Non versatur ante oculos ipse Glaucia?' et quae sequuntur. Ἀντεισαγωγή, compensatio. Est autem huius modi, ubi aliquid difficile et contrarium confitendum est, sed contra inicitur non minus firmum. Qualia sunt haec de rege Ptolemaeo apud Ciceronem: 'Difficilis ratio belli gerendi, at plena fidei, piena pietatis'. Et si dicas: 'Magnus labor, multa pericula opponuntur. At gloria ex his immortalis est consecutura'. Διασυρμός, elevatio vel irrisio. Ea figura est, qua ludentes, quae dicuntur ab adversariis, dissolvimus. Qualis est ille locus pro Murena in Sulpicium totus de iure civili. Μετάστασιν, transmotionem, quidam inter figuras nominavit, cum rem a nobis alio transmovemus, non ita ut ibi causam constituamus. Alioquin iam non figura erit, sed species quaedam eius status, quem qualitatis aut ex accidenti appellant secundum Hermagoram. Ceterum alibi in parte aliqua orationis sententiam hoc modo figuramus, quale est apud Demosthenem initio defensionis pro Ctesiphonte: 'Cum bellum, inquit, Phocense conflatum esset, non per me; nondum enim ego ad rem publicam accesseram'. Tale et illud pro Cornelio videri potest de aerario: 'Refertum, inquit, tribuniciis legibus, exhaustum a quibus sit, ipsi sciunt'. Hae fere sunt ab elegantissimis electae figurae sententiarum, quibus si, ut adulescens acerrimo ingenio, utebaris actus proprio motu animi aut etiam ex imitatione lectionis Tullianae, prius etiam quam numeros earum nominaque perceperis, nihil mirum est. Omnia enim fere, quae praeceptis continentur, ab ingeniosis hominibus et in dicendo se exercentibus fiunt, sed casu quodam magis quam scientia. Ideoque doctrina et anidmaversio adhibenda est, ut ea, quae interdum sine ratione nobis occurrunt, semper in nostra potestate sint, et quotiens res postulaverit, a nobis ex praeparato adhibeantur. Nunc ad figuras elocutionis transeamus: qua in traditione primum mihi videtur demonstrandum, quot genera sint elocutionis quotque modis ea utamur. Est igitur omnis oratio aut soluta, nulla inter se necessitate conexa numerorum, neque composita membris quibusdam vel determinata certa circumscriptione verborum. Ea plerumque in sermone assiduo et in epistulis utimur: interponitur autem et iudicialibus orationibus, ubi aliquid simile et proximum sermoni volumus effingere. Aut perpetua, quam Graeci εἰρομένην λέξιν appellant, quae ita conectitur, ut superiorem elocutionem semper proxima sequatur atque ita seriem quandam significatus rerum explicet. Ea praecipue historiae ‹et› descriptioni convenit, quae tractum et fusum genus eloquendi, non conversum neque circumscriptum desiderat. Habet saepe et in iudiciali genere dicendi usum necessarium si quando quasi decursu quodam uti volumus, ut illa se habent in oratione Miloniana: 'Occidi, occidi non Spurium Maelium, qui annona levanda iacturisque rei familiaris' et cetera [in vitam Clodii invehitur]. Alia autem, quae ex ambitu constat, quem ambitum Graeci περίοδον appellant. Est autem ea quae sententiam certa quadam circumscriptione definit atque determinat, qualis est haec: 'Si quantum in agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro et in iudiciis impudentia valeret, non minus nunc Aulus Caecina cederet Sex. Aebutii impudentiae quam tum in vi faciunda cessit audaciae'. Sed hic ambitus constat ex membris, quae κῶλα Graeci vocant, et caesis, quae κόμματα appellant. Membrum quidem est pars orationis ex pluribus verbis absolute aliquid significans hoc modo: 'Etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere'. Caesum autem est pars orationis nondum ex duobus aut ex pluribus verbis quicquam absolute significans, hoc modo: 'Etsi vereor, iudices, ne turpe sit'. Nonnumquam tamen caesam dicimus orationem, quotiens non efficiuntur membra ex conexione verborum, sed singula quodvis significantia proferuntur ad istum modum: '‹Quis est iste Lollius, qui sine ferro ne nunc quidem tecum est?› Quis est iste Lollius? Armiger Catilinae, stipator tui corporis, concitator tabernariorum, percussor virorum, lapidator fori, depopulator curiae'. Et alibi apud eundem oratorem: 'Comites illi delecti manus erant tuae: accensi, medici, aruspices, scribae manus erant tuae: ut quisquis te familiaritate attigerat, ita maxime manus tua putabatur'. Constat autem ambitus ex duobus membris, ex tribus membris et ex quattuor interdum, etsi nonnulli ex uno membro putant ambitum posse compleri, quam μονόκωλον περίοδον appellant. Ego autem non video, quem ad modum iam periodos cognominetur et non potius colon, si unum sit. His demonstratis, quae et ipsa possit aliquis figuris elocutionis adnumerare, ceteras persequemur, si illud praedixerimus, optimam et efficacissimam orationem futuram, si et hos ambitus habuerit, de quibus diximus, et in quibusdam partibus continuationem illam perpetuae elocutionis assumpserit, et nonnumquam caesis interrupta fuerit. Nam ubi omnia periodis explicantur, satietatem et fastidium ex similitudine parit, qualia sunt scripta eorum, qui Isocraten male imitati sunt, quippe cum ipse Isocrates in hoc genere a quibusdam improbetur. At ubi semper continuatur oratio, nec cola quasi respirationes ex intervallis habet, quae respirationes definitionibus periodorum interponuntur, et dicentem et audientem fatigat. Vbi vero caesa semper oratio est, nihil a sermone imperitorum differre videtur. Quare permiscenda sunt haec et rebus pro condicione earum accommodanda. Differt autem figura elocutionis a figura sententiae hoc, quod sententiae figura immutato verborum ordine vel translato manet nihilo minus. Elocutionis autem, si detraxeris vel immutaveris verba vel ordinem eorum non servaveris, manere non poterit. Εἰρωνεία sententiae figura, quam hoc modo enuntiabo: 'Hic enim egregius auctor communium commodorum, custos et defensor rei publicae, salus et columen civitatis': de quo contraria scilicet intelligi velim. Mutabo verba, ordine eorum verso vel tota elocutione aliter explicata, sic: 'Namque iste, cuius ope et auxilio videlicet civitas nititur': manebit ironia eadem neque laedetur verborum immutatione. At vero si figura elocutionis sit, quam relatum Latine, Graece ἐπαναφοράν vocamus, quae est huius modi: 'Ille auctor discordiarum, ille dux seditionum omnium, ille in pace tumultuosus, ille proditor in bello', et si illam partem orationis repetitam saepius in initio membrorum aut caesorum, quae figuram facit, sustulero, et tantum semel dixero, subiungens et cetera, hoc modo: 'Ille, qui seditionum auctor, discordiarum concitator, in pace tumultuosus, in bello proditor fuit': figuram elocutionis sustuli. Nonnumquam autem, immo plerumque concurrere potest, ut sententiae figura coniungatur cum elocutionis figura, quo modo hoc enuntiatum est: 'Ille amator patriae egregius, ille rei publicae custos, ille defensor libertatis ac legum'. Cum hoc de eo dicatur, de quo contraria intellegi volumus, et ironia est, quae figura sententiae est, et epanaphora, de qua cum maxime diximus, quae est elocutionis. Nunc ad instituta pergamus. Sunt igitur figurarum elocutionis aliae ad ornandam tantum et quasi ad pingendam orationem accommodatae: quibus princeps fere Gorgias Leontinus usus est, sed sine modo. Et ideo brevi oratio eius, quae initio audientes novitate permoverat, fastidium meruit. Isocrates autem post eum parcius, nec non etiam ipse Demosthenes, sed tanta moderatione, ut nusquam in taedium incurrant. Eas ergo primum exponemus. Ἀντίθετον, oppositum ex contrariis. Haec figura constat ex eo quod verba pugnantia inter se par‹ibus vocibus colliduntur vel par›ia paribus opponuntur. Cuius modi brevissimum est illud Ciceronis: 'Domus ‹tibi› deerat? At habebas. Pecunia superabat? At egebas'. Vt si dicas: 'In pace ad vexandos cives acerrimus, in bello ad oppugnandos hostes inertissimus'. Ἰσόκωλον, exaequatum membris. Fit autem quotiens non pugnantibus inter se, sed paribus tantummodo verbis, duo vel etiam plura membra, quae κῶλα dicimus, explicantur, ut si dicas hoc modo: 'Classem speciosissimam ‹et robustissimam› instruxit, exercitum pulcherrimum et fortissimum legit'. Addere etiam tertium licet: 'Sociorum maximam et fidelissimam manum comparavit', et longius eodem modo progredi, dum ne in fastidium incurras. Πάρισον, prope aequatum. Differt autem a superiore, quod ibi membrorum verba paria sunt numero, hic uno vel altero addito aut in superiore membro aut in postremo pariter excurrunt, ut si hunc locum enunties: 'Neque gratia et divitiis locupletum corruptus, neque minis et denuntiatione potentium perterritus, neque difficultatibus et magnitudine rei a proposita ratione deiectus'. Hoc enim postremum pluribus verbis quam superiora enuntiatum membrum longius produxit, quod fieri et in primo potest, sed ibi opportunius, si, quo longius erit ceteris, initio praeponatur: in posteriore autem, si ad postremum producitur. Ὁμοιόπτωτον, simile in casibus. Hoc ex eo nomen accepit, quod membra illa, id est κῶλα, in eosdem casus cadunt ad hunc modum: 'Huic igitur socios vestros criminanti et ad bellum vos cohortanti et omnibus modis, ut in tumultu essetis, molienti'. Haec enim tria in eundem casum determinata sunt. Ὁμοιοτέλευτον, simile determinatione. Differt a superiore, quod illud quidem et casu et sono simili verba membrorum determinat: hoc vero non solum casuum similitudine, sed cuiuscumque verbi atque enuntiationis contentum est, ‹ut›: 'In muros statim curritur, exercitus a sociis arcessitur, dilectus iuventutis denuntiatur'. Παρονομασία, levis immutatio. Haec figura ita ornat orationem, ut in nomine aut in verbo interdum syllaba, nonnumquam littera immutata diversa significet, ut si velis sic enunciare: 'Praetor iste vel potius praedo sociorum'. Et frequens illud apud veteres eius modi est: 'Cui quod libet, hoc licet'. Non indecore interim et prioris verbi postremitas similitudine posterioris excipitur, ut se habet: 'Legem flagitasti, quae tibi non deerat: erat enim diligentissime scripta'. Πλοκή, copulatio. Ea figura elocutionis, in qua idem verbum aut nomen bis continuo positum, diversa significat, ut est illud: 'Sed tamen ad illam diem Memmius erat Memmius'. Ita enim hoc bis positum est, ut superius quidem nomen tantum significet hominis, posterius velit intellegi eundem qui semper fuerit ac sui similem. Παλιλλογία, iteratio. Haec figura, repetito eodem verbo aut nomine, non diversa vult intellegi, sed id quod significatur efficere vehementius. Cuius modi est hoc: 'Ferro, ferro inquit, et hoc in iudicio dicit, te reieci atque proterrui'. Repetitum enim hoc 'ferro' indignitatem rei atque audaciam eius, in quem dicitur, impensius significat. Nec solum nomen aut verbum, sed omnis pars orationis iterari ad eundem usum potest, ut cum dicitur: 'Tu, tu, Antoni, Caesari ruenti atque omnia permiscere cupienti causam belli civilis dedisti'. Atque hae duae figurae, superior et ista ipsa, de qua locuti sumus, non ad ‹f›ormandam magis et exornandam orationem, ut illae superiores, sed ad accendendam pugnam dicendi valent, sicut vel magis pleraeque earum quae consequentur. Ideoque et Aristoteli et iteratio ipsa verborum ac nominum et repetitio frequentior et omnis huius modi motus actioni magis et certamini quam stilo videtur convenire: qua de re in tertio rhetoricarum artium libro disserit. Verum docet nos et Demosthenes et Cicero eam optime orationem esse compositam, quae cum illa ornamenta parium et contrariorum et immutatorum verborum habeat, ex quibus et ipsis tamen saepe non ornatior quam vehementior fit oratio, si in tempore et cum modo assumantur, tum his, quae verae adfectionis speciem praeferunt, excitetur. Ita enim maxime exemplum et imaginem veritatis continebit. Ἐπανάληψις, repetitio. Haec figura tantum a priore distat, quod in illa quidem una pars orationis bis repetitur, tum coniunctim, tum interposito uno aut altero verbo, quo vehementior elocutio videtur fieri: at in hac ex plurium verborum continuatione repetita idem quaeritur, ut si dicas: '‹Patriae suae›, patriae suae, inquam, o dii immortales, exitium est machinatus?' ‹et› hoc: 'Non potest, iam non potest, inquam, libera haec civitas esse'. Ἀναδίπλωσις, replicatio. Rarum apud oratores figurae genus, frequentius apud poetas: si quando tamen et in civilem orationem incidit, non mediocrem dignitatem habet. Interest autem inter hoc et illa duo superiora tantum, quod hic ea, quae in superiore membro postrema ponuntur, in posteriore prima repetuntur, ad hunc modum: 'Concurrerat ad tantae rei nuntium, sicut commune civitatis periculum monebat, senatus frequens, equester ordo universus '. Tale est et illud Terentianum: 'Negat Phanium esse hanc sibi cognatam Demipho? Hanc Demipho negat esse cognatam?' Προσαπόδοσις, redditio. Nomen haec figura ex eo accepit, quod idem nomen in postrema parte membri, aut eadem quaecumque pars orationis redditur, [est conexa] unde id membrum aut is ambitus coepit, ut si velis hoc modo eloqui, cum quid quasi indigneris aut doleas: 'Tibi, sceleratissime omnium, imputare omnes calamitates suas debet res publica, tibi'. Aut sic: 'Haec, pro dii immortales, in civitate moliri ausus est Glaucia? ‹haec›?'. Ἐπαναφορά, quod relatum vocant. Hac figura vel frequentissime et Demosthenes et M. Tullius et omnes vehementes oratores utuntur, ubi praecipue et ipsi commoti videri volunt et iudicem commovere. Constat autem ex eo, quod eadem pars orationis saepius per singulos ambitus aut per singula membra, interdum etiam brevius per caesa, quae κόμματα appellant, ponitur hoc modo: 'Verres calumniatorem apponebat, Verres de causa cognoscebat, Verres pronuntiabat'. Aut si dicas: 'Ille venire hostes nuntiavit, ille vos in metum belli compulit, ille in tumultu ut civitas esset effecit'. Per ambitum autem repeti potest eadem pars orationis sic: 'Tam diu Tiberius Gracchus populo gratus fuit, quam diu leges ad voluntatem eius, non ad utilitatem rei publicae compositas ferebat: tam diu C. Gracchus, quam diu legibus agrariis et frumentariis et ceteris profusionibus aerarii multitudinem imperitam promerebatur: tam diu Saturninus plurimum potuit, quam diu easdem illas frumentarias largitiones et agri divisiones pollicebatur'. Ἀντιστροφή, conversum. Species huius figurae cum eandem fere vim habeat, contraria est superiori, eo quod ibi ab eadem parte orationis saepius incipitur, hic in eandem partem orationis desinitur. Cuius modi est haec pro Fonteio: 'Frumenti maximus numerus e Gallia, peditatus amplissimae copiae e Gallia, equites numero plurimi e Gallia'. Συμπλοκή, conexum. Haec figura ex utraque earum, quas supra demonstravimus, composita [est] utramque orationi speciem circumdat. Nam et incipit saepius ab una parte orationis et totidem in unam atque eandem desinit, ut haec se habet: 'Quis legem tulit? Rullus. Quis tribus sortitus est? Rullus. Quis decemviros ‹quos voluit› creavit? Idem Rullus'. Πολύπτωτον, ex pluribus casibus. Hanc figuram ex eo nominaverunt, quod cum saepius initium ab eadem parte orationis fiat, illa ipsa pars declinationibus casuum aut generibus aut numeris immutatur. Casuum declinationibus hoc modo: 'Senatus est summum imperii consilium: senatui rei publicae cura mandatur: ad senatum in dubiis periculosisque rebus omnis civitas respicit'. Generibus autem hoc modo: 'Pulchra autem haec fama continget civitati, si optime meritum civem damnaverimus. Pulchrum erit exteras nationes existimare, infestiores nos esse bonis quam malis. Pulchre communibus utilitatibus consulemus, si, quos oppressos et hostes cupiere, nos circumvenerimus'. Numeris autem sic: 'Grata semper singulis ordinibus fuerunt, quae commodi eorum causa constituta sunt. Gratum ille superior Africanus senatoribus fecit, qui primus eius ordinis subsellia a populo liberavit'. Συνωνυμία, communio nominis. Vtimur autem eo genere elocutionis, quotiens uno verbo non satis videmur dignitatem aut magnitudinem rei demonstrare, ideoque in eiusdem significationem plura conferuntur, ut si dicas: 'Prostravit, adflixit, perculit'. Ταυτολογία, eadem pluribus verbis significat hoc schema. Differt autem perexiguo a proxima superiori figura: ibi enim singulae partes ex ordine idem significantes ponuntur, hic unius nominis aut verbi prius positi vis deinceps pluribus verbis explicatur, ut si dicas: 'Senatus populi Romani summum consilium, a quo ordine iura exterae nationes petunt'. Hic enim unum nomen 'senatus' prosecutionem accipit ex pluribus verbis non aliud significantibus. Qui enim «summum consilium» dicit et «eum ‹ordinem›, a quo exterae nationes iura petunt», non aliud quam «senatum» dicit, sed proseguendo latius ornavit elocutionem. Κλῖμαξ quod Graeci vocant, ascensus nominetur a nobis. Malo enim ascensum quam scalam aut gradiculos, ut quidam, dicere. Est autem figura perquam decora et a Demosthene commendata, in qua postremum quodque verbum, in priore membro aut parte aliqua elocutionis positum, in posteriorem rursum assumptum inicitur atque ita velut gradibus quibusdam conectitur oratio, ad hunc modum: ponam enim ipsum Demosthenicum versum: 'Et non dixi quidem haec, ‹non scripsi autem›; nec scripsi quidem, non profectus sum autem ad legationem; nec profectus quidem, non persuasi autem Thebanis [nec persuasi quidem]'. Haec autem animadvertis, quanto elatius dicta sint, quam si simpliciter enuntiasset: 'Et dixi haec et scripsi et in legationem profectus sum, ‹et› persuasi Thebanis'. Sic M. Tullius pro Milone: 'Neque vero se populo solum, sed etiam senatui commisit, nec senatui modo, sed etiam publicis praesidiis et armis, neque his tantum, sed etiam eius potestati, cui senatus totam rem publicam commiserat. Parce autem usus est figura: nam in tertio gradu contentus fuit dicere, 'neque his tantum', ne rursum totum illud repeteret, 'neque [solum] publicis praesidiis et armis tantum', videlicet quia et longum et insuave futurum erat. Egregie autem et, ut mihi videtur, feliciter Licinius Calvus in Vatinium: 'Non ergo pecuniarum magis repetundarum quam maiestatis, ‹neque› maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum omnia iudicia perierunt'. Ἀσύνδετον Graeci quod nos solutum vocamus. Fit autem ita ut demptis coniunctionibus et praepositionibus, quibus verba [et non verbis] nominibus aut appellationibus [particulis] conectuntur, singulatim unumquodque enuntiemus. Cuius rei frequentissimum exemplum est per totas orationes M. Tullii, sed vel hoc unum ad exemplum sufficiet: 'Expecto vim edicti, severitatem praetoris, faveo aratori, cupio octuplo damnari Apronium'. In his enim anidmavertimus nullam neque coniunctionem neque praepositionem interpositam. Facit autem figura haec et ad celeritatem et ad vim doloris aliquam significandam, ‹in› qua‹m› plerumque, cum commoti sumus, hoc modo incidere solemus. Illud etiam praeceptum habeto, actori verae causae numquam timendum esse, ne nimius sit in figuris sententiarum: si enim fieri possit, ut omnes non ad aliquam utilitatem figurentur, non vitandum, verum et optabile est. Elocutionis figuris modus adhibendus ‹est›, et iis maxime, quas diximus ad ostentationem magis quam ad certamen facere, in quibus paria paribus redduntur aut simili casu aut sono determinantur; in his etiam ‹quae› iteratione verbi aut repetitione aut aliquocumque huius modi motu accidunt. In elocutione tam diu commorandum erit, quam diu non in fastidium et satietatem audientis incurrit. Melius itaque est pluribus huius modi figuris uti et exemplis variari elocutionem quam diutius in iisdem manere. ‹Διεζευγμένον› disiunctum [sive iniunctum]. Haec figura ita ornat et amplificat orationem, ut diversis redditionibus verborum membra, quae vocamus κῶλα, disiungat ac separet, sive duo sive plura, hoc modo: 'Capuam colonis deductis occupabunt. Atellam praesidio communient. Nuceriam, Cumas multitudine suorum obtinebunt. Cetera oppida praesidiis devincient'. Tale est et illud: 'Venibit igitur sub praecone tota Propontis atque Hellespontus, addicetur omnis ora Lyciorum atque Cilicum; Mysia et Phrygia [veniet Propontis atque Hellespontus] eidem condicioni legique parebunt'. Animadvertere autem potes, nihil interesse, utrum in postremis partibus membra disiungantur vicissitate verborum, an in primis, an hoc vicissim fiat. [Διεζευγμένον sive] ἐπεζευγμένον [disiunctum sive] iniunctum. Hoc genus exornationis diversam habet vim a figura superiore: ibi enim copia verborum iactatur, hic brevitas. Nam ut in superiore singulis membris singula diversa reddimus, ita hic plura in uno coniungimus. Quale est hoc: 'Quorum ordo ab humili fortuna, a sordida natura, a turpi ratione abhorret'. Hoc enim postremum 'abhorret' ad tria refertur. Sin autem haec figura tum ita ut in postremo sit pars orationis, quae duo aut plura membra coniungat, tum in primo, tum in medio iniectionem sive ἐπιβολήν vocemus licet. Praestat autem vim orationi pluribus verbis in eandem rem collatis, non idem significantibus, sed maius semper ac maius aliquid, hoc modo: 'Verberatur, cruciatur, necatur'. Πλεονασμός, plus necessarium. Eius figurae usus in eo est, ut verba quaedam adiciamus, non tam enuntiandae rei necessaria, quam ut ex his magnitudo vel dignitas vel moralis aliqua commentatio aut denique species motura iudicem circumponatur. Alioquin, si nihil eorum additio verbi efficit, vitiosa erit. Itaque si dicas 'M. Cato ille', quamvis sufficiat nomen tantummodo posuisse, videaris ‹plus› significasse addito 'ille'. Item hoc: 'Quae, malum, est ista voluntaria servitus?' cum possit satis significatum esse: 'Quaenam est ista voluntaria servitus?' plus quidem habuit ex eo quod 'malum' positum est. Ἔλλειψις, id est detractio, contraria superiori figura. Ornatur oratio, cum verbum aliquod detrahimus a sua significatione, hoc modo: 'Et illi quidem, qui a se morte inimici contumeliam reppulit, ignosco. Videntur autem mihi et iudices, qui sententias pro illo tulerunt: nam multas fuisse audio'. Hic apparet ‹to›tum illud deesse: 'Videntur autem mihi et iudices idem sensisse vel ignovisse'. Sed quia intelligebatur, id detractum est, ut ipsa celeritate commotior esset enuntiatio. Hae fere sunt elocutionum figurae anidmaversione dignae. Iam illud sua ‹quisque› sponte intelligere possit, saepe plures elocutionis figuras concurrere. Nam qui sic loquitur: 'Athenienses Asiae panem eam, quae Ionia cognominata est, coloniis communierunt: Dores Italiae eam regionem, quae ‹Magna› Graecia nominata est, occupaverunt': tres in unum figuras contulit, ἰσόκωλον, ὁμοιόπτωτον, διεζευγμένον. Itemque hoc et in ceteris figuris accidere poterit. Illud ad postremum praecipiendum videtur, ne proposita tibi figura, quaeras elocutionem ei subiungere ‹et› ita verba colligas, ut in eam figuram, quam destinaveris, incidant; infirmum enim hoc et puerile erit. Hoc consuetudo multae lectionis, in qua figuras huiusmodi recognoscas, et assiduitas stili, cum exercitatio ipsa commoverit dicendi facultatem, in has formas ultro incurrent, ut cum quibus et quo tempore utendum sit, possis diiudicare. Plurimum optimorum Demosthenes praestabit M. Tullio, ne ‹tamen›, dum copiam imitamur, in nimietatem incidamus, cavendum est.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De fluminibus fontibus lacubus nemoribus paludibus montibus gentibus per littera.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Praefatio Vibius Sequester Virgiliano filio salutem Quanto ingenio ac studio, fili carissime, apud plerosque poetas fluminum mentio habita est, tanto labore sum secutus eorum et regiones et vocabula et qualitates in litteram digerens. Quod ipsi tibi non inutile factum scio fore. Fontium etiam et lacuum, paludumque et montium, nemorumque et gentium, qua tamen persequi potui sicut amnium, huic libello in litteram digesta nomina subieci. Quo lecto non minimum consequeris notitiae, praesertim cum professioni tuae sit necessarium. Et ne pluribus epistola oneretur, incipiemus ab eo fluvio, qui et litteram et nomen obtinet primum. Flumina Achelous, Aetoliae, primus erupisse terram dicitur. Arar, Germaniae, e Vogeso monte. Miscetur Rhodano. Ita lene decurrit, ut vix intellegi possit decursus eius. Amphrysus, Thessaliae, ubi Apollo Admeti pecus fertur pavisse. Alpheus, Elidis, qui per mare decurrens in Siciliam insulam, Arethusae fonti miscetur. Ascanius, Mysiae. Achates, Siciliae, qui pari nomine lapillos edit, unde gemmae fiunt. Acheron, Inferorum. Avens, lacui Vel‹ino Sab›inorum infunditur. ‹Anien›, per Tiburtinorum fines in Tiberim fluit; ab Aniene filio Apollinis. Allia, Salaria via ad mil. XIIII a Roma, ubi Galli victoria sunt potiti de Romanis. Araxes, Armeniae, Arabiam a Medis dividit. Atesis, Veronensium, in Padum decurrit. Amasenus, Privernatium. Aufidus, Apuliae, proximus Canusio. Alentos, Lucaniam a Veliensibus dividit. Asinius, Catinae, in litore Tauromenitanorum defluit. Anapus, Siciliae, qui per duo milia passus sub terram mergens, Syracusis miscetur mari, appellaturque ἅναπος κυάνεος, superior ἅναπος φαιός. Alabon, Megarensium, cuius fontem Daedalus dilatavit, agrumque reddidit eam regionem, quam idem fluvius devastabat. Acis, ex Aetna monte mari decurrit. Ex huius ripis Polyphemus saxa in Vlixen egisse dicitur. Atax, Rutenorum, circa Narbonam decurrit in Tyrrhenum mare. Atyr, Tarbellicae civitatis, Aquitaniae, in Oceanum fluit. Almon, Romae, ubi Mater deum VI Kalendas Apriles lavatur. Albis, Germaniae, Suevos a Cheruscis dividit. Aous, Apolloniae, in mare Ionium decurrens. Alto, Dyrrachiae, decurrit in Illyricum. Arimaspae gentis Scytharum, unde aurum Scythae legunt. Aeas, Macedoniae, decurrit in Ionium mare. Achelous, ex Pindo monte ‹per› Perrhaebiorum fines in Maliacum mare decurrit; qui Aetoliam ab Acarnania dividit. Anaurus, Thessaliae, ita denominatus quod ex se neque auram neque nebulam emittat. Apidanos, Thessaliae, in quo Enipeus, Asopos, Melas, Phoenix miscentur; ipse in Peneon decurrit. Asopos, Thessaliae, in Apidanon fluit. Agragas, Siciliae, a quo et oppidum dicitur. Aniger, qui ex cruore Centaurorum, quos Hercules interfecit, odore suo advenientes fugat, cum fuerit dulcissimus. Apud Cicones flumen est, cuius liquor epotus praecordia vertit in silicem, et rebus raptis marmora inducit. Aternus, Hadriae, decurrens per Marsos ubi et ostia vitas. Benacus, Galliae, ex quo nascitur Mantuanorum Mincius. Baetis, Hispaniae; unde Baetica. Bagrada, Africae, iuxta oppidum Musti, ubi Regulus serpentem, longum pedibus centum viginti, exercitu adhibito interfecit. Barbanna, Illyrico mari miscetur. Bactros, Scythiae, fines Hyrcanos adluit. Brictates, ex Thymaro monte. Arino miscetur. Caystros, per Hypaepam decurrit, proximus paludi Asiae. Camicos, Siciliae, ex quo urbs Camicos. Dividit Agragantinos. Calos, Moesiae. Cocytos, Inferorum, ex quo Styx palus. Crinisos, Siciliae, civitatis Atilae. Calor, Beneventi, oppido iunctus. Chrysas, Syracusis, ex monte Heraeo. Cydnos, per mediam urbem Tarson Ciliciae decurrit. Cirta, Massiliensium, secundum Agatham urbem. Casilinum, Campaniae, a quo oppidum. Crustumium, a quo oppidum, in Adriaticum mare decurrit. Cephisos, ex Lilaea urbe Phocidos descendit et circa Boeotiam flectitur. Cinybs, Africae, in quo plurima genera gemmarum inveniuntur et camelis deportantur in oppidum Thybrestrum. Crathis, confinis Sybari, capillos facit aurei coloris. Clitumnus, Vmbriae, ubi Iuppiter eodem nomine est. Danuvius, qui et Hister, ‹Scythiae,› in Pontum decurrit per septem ostia. Drinus, e palude Lychniti, adluens Scodram, oppidum Illyricorum. Enipeus, e monte Othry, Thessaliae. Evenus, qui et Lycormas, per quem Nessus Centaurus Deianiram Herculis traiecit. Euphrates, Parthiae. Eridanus, Galliae Cisalpinae, qui et Padus; ubi Heliades mutantur in populos. Eurotas, Laconices. Erasinus, Lyciae. [Esia gallie. in sequanam fluit.] Faneus et qui Siris, Beneventi. Fabaris, Sabinorum; is Farfar corrupte dicitur. Ganges, in Oriente, Indiam cingens, latissimus, quem Alexander post Oceanum navigare timuit; qui solus adversum orientem fluit. Galaesus, Tarentinorum. Gallus, in Phrygia, unde qui bibit insanit more fanatico. Gela, Siciliae, a quo oppidum. Genusus, Dyrrachium ab Apollonia dividit; decurrit ex Epiro. Hebrus, Thraciae, proximus oppido Aeno. Hermus, Lydiae, Pactolo confunditur. Hiberus, Hispaniae, a quo Hiberia. Hydaspes, Indiae vel Mediae, defluit Indo ex Caucaso. Hypanis, Scythiae, qui ut ait Gallus "uno tellures dividit amne duas". Asiam enim ab Europa separat. Halys, Lydiae; Croesos transiit. Helorus, Syracusarum, a quo civitas. Himella, Sabinorum, prope Casperiam urbem. Hermus, Lydiae. Herbesos, qui et endrius oppido alurina decurrit per fines Helori. Himera, oppido Thermitanorum, dedit nomen Himerae. Hoc flumen in duas partes findi ait Stesichorus, unam in Tyrrhenum mare, aliam in Libycum decurrere. Hypsa, secundum irecon urbem Sicaniae decurrit, gratam Herculi. Hipparis, quem et Hiccarin vocant, ex quo Camerinis aqua inducta est. Hermus, Lydiae. Hapsus a undeae finibus Apolloniae decurrens in sinum Ionium. Indus, Indiam definit ab occasu, a quo India dicta; hic ‹de Caucaso› descendentem Hydaspem recipit. Isara, Galliae, currit in Rhodanum. Isamnus, Dyrrachi, ab Isamno castello dictus. Ilerda, Hispaniae, a quo Ilerda. Inachus, Thessaliae. Kaicus, Moesiae. Lyncestius, Thraciae, cuius aquam bibentes ebrii fiunt. Lethe, Inferorum, quod oblivii sit causa. Liris, non longe a Marsis Vestinisque, cuius in ripa nymphae Maricae Minturnensis templum est. Lycus, Asiae, unde lycis. [Liger. Gallie. Dividens aquitanos et celtas in occeanum brittannicum evolvitur.] Lycastus, coae, a quo Lyca‹stum› civitas. Lethaeus, insulae Cretae, ita dictus, quod Harmonia Veneris filia Cadmon ‹[…]› oblita dicitur. Mincius, Galliae Cisalpinae, proximus Mantuanis; agitur ex Benaco. [Mosella belgicae. Defluit in renum.] Maeandros, Cariae. [gentis Asiae.] Hic tam flexuosus est, ut in sese recurrat. Minion, Etruriae, a Minone. Metaurus, Vmbriae, in sinum Adriaticum decurrens. Macra, Liguriae, secundum Lunam urbem. Mathis, Dyrrachi, non longe a Lisso. Marsyas, Phrygiae, urbis Celaenae. Melas, Thessaliae, in Apidanum fluens. Nilus, Aegypti, ex Aethiopia decurrens. Nar, Sabinorum, ex Appennino in Tiberim decurrit; per Narniam fluit. Numicus, in agro Laurenti. Niphates, Armeniae, ex monte Niphate. Oaxes, Cretae, a quo et civitas Oaxus. Varro hoc docet: "‹Et› geminis cupiens tellurem Oeaxida palmis". Orethus, Panhormi, Siciliae. Orontes, Syriae, e monte Casio. Padus, Galliae Cisalpinae, qui et Eridanus. Permessos, Boeotiae. Peneos, Thessaliae, ubi silvae quas Tempe vocant; hunc Bebryces possederunt. Phasis, in Colchide, qui de monte Amaranto fluit. Pantagyas, Siciliae, ita dictus, quod sonitus eius decurrentis per totam insulam auditus est usque eo donec Ceres filiam quaerens conprimeret eum. Pitonius, qui per medium lacum Fucinum Marsorum ita decurrit, ut aqua eius non misceatur stagno. Pactolus, Lydiae, qui decurrens aurum trahit. Phacelinus, Siciliae, iuxta Peloridem, confinis templo Dianae. Pisaurus, a quo civitas Pisauria; decurrit in Adriaticum mare. Phoenix, Thessaliae, in Apidanum fluit. Pachynos, Siciliae, ubi Sextus Pompeius iuvenis interfectus est. Rhenus, Germaniae, medos a Germanis segregans. Rubicon, Galliae, iuxta Ariminum, olim Gallos dividens. Rutuba, ex Appennino in Thybrin fluit. Strymon, Thraciae, plurimo gelu strictus. [Sequana gallie. luteciam parisiorum circumfluit vel insula‹m› facit.] Sperchios, Thessaliae, in Maliacum mare decurrens usque ad oram Locridis. Silarus, Lucaniae. Selinus, Megareorum, a quo civitas Selinus dicta quod apium ibi plurimum nascitur. Sagaris, Phrygiae, ad castellum Berecynthium. Sebethos, Neapoli, in Campania. Sarnus, Nuceriae, ex Sarone fluvio hadriae, per Campaniam decurrens. Symaethos, Siciliae, vicinus Palicis. Siler, in Lucania, oppido Alburno. Sicoris, Hispaniae, iuxta Ilerdam. Saron, Hadriae. Tigris, Parthiae, qui sub terra means Rubro mari miscetur. Tauromenius, inter Syracusas et Messanam, a quo oppidum Tauromenium, quod oppidum Εὐσεβῶν χώρα dicitur. [Turia hispaniae. quod valentiam parvo intervallo praeterfluit.] Tanager, Lucaniae. Thybris, idem Tiberis, idem Albula, qui ex radicibus montis Appennini ex Etruria Romam decurrit, quondam Tuscos dividens. Tanais, Scythiae, Asiam ab Europa dividit. Thermodoon, Colchos et Amazonas dividit. Thrasymenos, Lydiae. Thapsus, Africae, iuxta Rusiccade. Triocala, qui et Assorus, iuxta Alabon Megarensium. Thermus, Vmbriae. Taygeta, Laconices, ubi filios suos moris habent durare frigore aquae. Titaressos, Thessaliae, qui et Horcus, in Peneum decidit, nec ei miscetur, sed super eum funditur; quem Stygia palude crescere quidam adfirmant. Vulturnus, Campaniae, a quo oppidum iuxta Puteolos Vulturnum. Virbius Laconices, ubi Hippolytum Aesculapius arte medicinae reddidit vitae, unde et Virbius dictus. Vfens, Tarracinae proximus. Varus, hic nunc Galliam ab Italia dividit, antea Rubicon. Vluleus, Dyrrachii, unde aqua his ducta. Xanthus, Troiae, Ilio proximus. Xanthus, Lyciae, unde et civitas. Fontes Aganippe, Boeotiae. Acidalia, in Orchomeno. Clitumnus, Mevaniae. Clanius, Acerrae, in Campania, qui cum creverit pestem terrae meditatur. Castalius, Delphis. Clitor, Arcadiae, qui potus vinum in odium adducit. Camenarum, Romae. Dircaeus, Boeotiae. Essus. phodo. Gargaphie, Boeotiae, ubi Actaeon laceratur. Hippocrene, Boeotiae. [in Arcadia.] Inessa, Rhodi, a quo Siciliae civitas Inessa. Libethris, Boeotiae. Liriope, ubi Narcissus se conspexit. Menais, Leontinorum per quem timent iurare cives eius loci. Spandaeus, in insula Coa, Asiae. Salmacis, Cariae, ex quo qui bibit mollescit, id est obscenus fit. Timavus, Aquileiae, Galliae. Virbinus, Laconices. Lacus Avernus, ‹Campaniae,› inmensae altitudinis, cuius ima pars deprehendi non potest. Acheros, qua ad Inferos creditur iri. Aecicus, Apolloniae. Ampsanctus, Lucaniae, cuius halitus volucres necat. Cyane, Syracusis, per quem Anapus transit. Cocytos, Inferorum, prope Styga paludem. Cimini, Etruriae. Feronia, Tarracinae. Fucinus, Marsis. Hammonis, Africae, qui ortu solis et occasu incandescit, reliquo tempore gelidus est. In Athamania lacus, luna tenuata, ligna adcendit. ‹In Aethiopia lacus est,› ex quo qui bibit, aut in insaniam vertitur, aut in soporem. Larius, Galliae Cisalpinae. Lucrinus, Campaniae. Lemannus, Galliae. Mareotis, Aegypti, unde vites Mareoticae. Triviae lacus, Ariciae. Velinus, inter Nar et Aventem. [Venacus, Galliae, unde Mincius fluit.] Nemora Angitiae vel Anguitiae ‹[…]› Lucaniae. Clarium, Colophoniae. Dodona, Epiri. Idalium, in insula Cypro. Molorchos, in Nemea, a Molorcho hospite Herculis. Sila, Bruttiorum. Thymbra, Phrygiae, ab herbae nomine quae Latine cunela dicitur. Tempe, Thessaliae. Paludes Ambracia, Acarnaniae. Asia, Asiae, cui Caystros prope est. Camerina nunc, ante Hyperie dicta, Syracusis. Lerna, Arcadiae unde Hydra centum capitum, quam Hercules occidit. Maeotis, Scythiae. Pomptinae, Terracinae, ‹a› Foro Appi. Padusa, Galliae, a Pado dicta. Styx, Inferorum, a Styge Oceani filia. Satura, inter Antium et Cerceos, eadem Stura. Strymon, Thraciae. Salpina, in Hadriatico. Triton, ‹Africae; alius in Pallene› Thraciae, in quo qui se novies merserit in avem convertitur. Tyraco, Syracusis. Montes Aracynthus, in Attica, quidam in Acarnania dicunt. Arius‹ius›, in insula Chio, unde vinum Ariusium. Atlas, in ultima Africa, cingens Mauritaniam. Ascraeus, unde vicus, in Boeotia, unde Hesiodus. Aventinus, Romae, unus ex septem montibus. Alburnus, Lucaniae. Alpes, Galliam Togatam a Comata dividunt. Aethna, Siciliae, flammam emittens. Agragas, Siciliae, iuxta Gelam. Athos, Thraciae. Appenninus, Italiae, usque ad Anconem porrectus. Albanus, in Latio. Arentinus, in quo civitas Praeneste. Amanus, Cappadociae. Aganippe, Boeotiae, ante Enippe dictus. Berecynthus, Phrygiae. Bebius, Campaniae, flammam emittens. Boreas, Dyrrachi. Cithaeron, Thebis. Cynthus, Deli. Caucasus, Indiae, Parthis et Hyrcanis iunctus. Cytorus, in Ponto, Paphlagoniae, buxo potens. Caelius, Romae, unus e septem montibus. Cybelus, Phrygiae. Clarius, Colophoniae, a quo Apollo Clarius. Cyllenius, Arcadiae, unde Mercurius. Catillus, Tiburti. Coras, item Tiburti. Cinyrus, Piceno. Chimaera, Lyciae. Calpe, Siciliae, freto imminet. Ciminus, Etruriae. Calpe, Hispaniae ‹, freto inminet›. Corycos, Ciliciae, ubi optimum crocum nascitur. Castalia, in Delphis. Dictaeus, Cretae. Dodona, Chaoniae, Epiri. Dindyma, Phrygiae. Eryx, Siciliae. Erymanthus, Arcadiae. Esquilinus, Romae, unus e septem montibus. Epidamnus, Dyrrachii. Gargarus, in Phrygia, Idae montis cacumen. Gaurus, Campaniae. Helicon, Aoniae Boeotiaeve, Musis sacer. Hyperborei, Thraciae, ultra plagam aquiloniam. Haemus, Thraciae. Haemimedymnus, Hiberiae Ponticae. Ismarus, Thraciae, insignis oleo et vino. Ida, in Troade; alius in Creta. Lycaeus, Arcadiae, ubi Pan praecipue colitur. Libethrus, Aetoliae. Maenalus, Arcadiae, in Tegeaea. Massicus, Campaniae, in Falerno. Marpessos, in insula Paro. Monoecus, Liguriae. Maxteria. Iuxta oppidum auronae. Hispaniae. Maesulus, qui et Vesulus, in Campania. Niphates, Armeniae. [in Perside.] Neritos, Ithacae, a quo et portus. Nysa, Indiae. Nemeus, Cleonensium. Olympus, Macedoniae, altissimus qui altitudine sua super pluvias et nubes excedit. Ossa, Thessaliae. Othrys, Thessaliae. Oetaeus, Thessaliae, ubi Hercules conbustus est. Oeniphile, Dyrrachii. Parnasos, Phocidis, duobus verticibus surgens. Pindus, Thessaliae. Parthenius, Arcadiae. Phanaeus, Chii, vino insignis. Palatinus, Romae, unus e septem montibus. Pelios, Thessaliae, in quo Lapithae morati. Pangaeus, Thraciae. [in Thessalia.] Pholoe, Thraciae, ubi Centauri nati. Pyrenaeus, Galliam ab Hispania dividit. Pylartes, Dyrrachi. Petra, Dyrrachi. castra Pompei Magni. Quirinus, Romae, unus e septem montibus. Rhodope, Thraciae. Riphaei, Scythiae. Rhamnusium, Scodrae. Saturnius, Romae, qui et Capitolinus, idem et Tarpeius. Soractis, Faliscorum. Sarnus, Nuceriae. Sipylus, Lydiae. Tmarus, Molossiae. Tarpeius, Romae, unus e septem montibus. Taenarus, Laconices. Tmolus, Lydiae, vino insignis. Taburnus, Samnitium, olivifer. Taygeta, Laconices. Tetrica, Sabinorum. Tomarus, Macedoniae, proximus Apolloniae, in conspectu Dyrrachi. Velinus, Romae, unus e septem montibus. Vesulus, ‹Liguriae.› ‹Vultur,› Apuliae. Gentes Agathyrsi, Scythiae, partis Europae. Acarnanii, Epirotae, Europae. Apuli, Italici ‹, Europae›. ‹[…]› partis Asiae. Aethiopes, Indi, Asiae. Aegyptii, partis Asiae. Barcaei, Mauri, Libyae. Chalybes, in Ponto. [Europae.] Cicones, Thraciae ‹, Europae›. Dryopes, Phocenses, Europae. Dahae, Scythiae, Europae. Gaetuli, Afri, Libyae. Germani, Europae. Getae, Thraces, Europae. Geloni, Thraciae, picti corporis parte. Garamantes, Mauri, Libyae. Gangaridae, Indiae. Hispani, Europae. Indi, Arabes, Asiae. Ityraei, Syri, usu sagittae periti. Kares, Asiae. Lydi, partis Asiae. [in Aegypto.] Lapithae, Thessali, Europae. Lycii, Asiae. Leleges, Carii, Europae. Lucani, Italici, Europae. Massylii, Afri ‹, Libyae›. ‹Maurusii,› Mauri, Libyae, proximi ‹Oceano›. Mage, Mauri, Libyae. Marsi, Italici, Europae. Medi, Parthiae proximi. Morini, Oceano iuncti, Europae. Numidae, Mauri, Libyae. Osci Samnites, Italici, Europae. Parrhasii, Arcades, Europae. Pannonii, Illyrici, Europae. Phillyridae, Europae. [in Venetia.] Rutuli idem Dauni, Italici, Europae. Seres, Asiae, sub Oriente. Sabaei, Arabes. Sauromatae, Europae. Teutones, Galli, Europae. Tusci, Italici, Europae. Thraces, [Thessali,] Europae. Thessali, Macedones, Europae. Vulsci, Italici, Europae.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De herba vettonica liber (Antonius Musa), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Praefatio Antonius Musa M. Agrippae salutem. Caesari Augusto, praestantissimo omnium mortalium, sed et iudicibus ipsius proximum esse auxilium quodque artis meae carissimum Caesaris iudicio. Quo praesens semper esse tecum possim, hunc commentarium artis meae ad te peruenire uolo munusculum. Ipse itaque mereri ante habebis, M. Agrippa, opus hoc, curae meae experimentum, ex omnium medicorum summorum disciplinis et ex usu ordinatum meo, uelut praesentem semper habeas Musam tuum. Cum proposuerim mihi medicamina dicere, piaculi genus existimaui transire effectus herbae uettonicae, cuius salubritates habent corporibus alias res, ut conueniant in omnia. Tamen ante potestates eius dicenda sunt (neque enim remedia eius tantum aspici maius est), quod sine offensa stomachi prosit, non gustus asperos offerat et aegrotantibus remedia tormenta sint: Mediocri quadam lenitate parata nec dulcedinis fastidium nec acrimoniae offensam praestat; itaque potest effectus sanitatis eleganter, non ut aloe uel absintium, quorum non est tanti sentire auxilium, quam ut amaritudinem sentias. Vettonica tantum potest, ut eam laborantes non tantum sine labore sumant, sed etiam libenter. Odore est tam amabilis, ut ignorantem cogat suspicari herbam utilem corpori. Haec tantum potest effectus uettonica, ut etiam numero VII et XL morbos remediet, licet fieri potest, ut omnibus uitiis prodesse possit. Maxime mulierum ad salutem est. Proponendum putaui qualibus salubritatibus […] in subiectis exsequar. Hanc et pauci nouerunt medici, et si qui adfines sunt, non totis perspexerunt uiribus. Sciunt fortasse utilem, sed quibus modis ignorant; quod proinde est ac si organa idraulica habeant, quibus uti nesciant. Haec proloqui non esse necessarium putaui, tantum profectus herbae uettonicae noscerentur. Hanc autem suo tempore colliges, id est mense Augusto, cum ceterae herbae maturescere incipiunt, cum semine et radicibus, sine ferro, eamque excussam, ne terra ei inhaereat, in umbra arefacies atque ita teres cum radicibus suis cribro aromatico; mollissime in puluerem redacta cum uolueris uti, sic uteris. I Ad capitis fracturam. Herba uettonica contusa et super capitis ictum inposita uulnus mira celeritate glutinatum sanabit; eo quidem efficacius, si tertio quoque die refectam, id est recentiorem, frequentius inposueris, donec sanet. Eius potestas tantum habere fertur utilitatem, ut ossa quoque fracta ui sua extrahat. II Ad oculorum uitia uel dolores. Vettonicae herbae radices ex aqua ad tertias coquito, et ex ea aqua oculos foueto; ipsius autem folia trita supra frontem et in oculos inponito. III Ad aurium uitia uel dolores. Herbae uettonicae recentis folia uel per se aut in aqua madefacta perterito sucumque eorum excipito, deinde adiecta rosa liquida tepefacito et in aure stillato lanaque spissato, mire proficere creditur. IV Ad caliginem oculorum. V Ad lacrimosos oculos. Vettonicam manducet, aciem oculorum clariorem facit. VI Ad sanguinem de naribus nimium profluentem. Herba uettonica contrita, paululum salis adicito, digitis duobus, pollice et medio, quantum tolli potest sublata, rotundulam facis et naribus inseris. VII Ad dentium uitia. Herba uettonica ex uino ueteri aut aceto ad tertias decocta, gargariza, dolorem dentium discutiet. VIII Ad uomitus et suspiriosos et toracis dolorem. Herbae uettonicae dragma I S ex aqua tepida ciatis II, bibendum si dederis; idem suspiriosis prodesse creditur. IX Ad tisicos et qui purulentum eiciunt. Vettonicae herbae dragmas III dato cum melle cocleario et gluttiat ieiunus. X Ad stomachi dolorem. Vettonicae dragmas III dato manducare per triduo uel in aqua frigida ciatis IV, bibat. XI Ad iocineris dolorem. Vettonicae dragmas III, aquae calidae ciatos IV, da ut bibat per triduo. XII Ad lienosos id est spleneticos. Vettonica herba ex uino decocta et potui data lienosis prodesse experti adfirmant. XIII Ad renum dolorem. Vettonicae dragmas II ex mulso ciatis II, dum biberit, sanus erit. XIV Ad lateris dolorem. Vettonicae dragmas II ex mulso ciatis II, dum biberit, sanus erit. XV Ad lumborum dolorem. Vettonicae dragmas III ex uino Amineo ciatis III, piperis grana XVII, contritum et calefactum bibat. XVI Ad uentris dolorem. Herbae uettonicae dragma I in aqua calida ciatis II, bibendum da. His autem dumtaxat haec apta erit conpositio, quorum non ex cruditate intestina torquentur. XVII Ad alueum concitandum. Vettonicae dragmas IV, idromelitos ciatos IX, bibendum dato, uentrem mox mouet. XVIII Ad colum. Vettonica cum uino austeri aeque proficit. XIX Ad tussim. Herbae uettonicae uncias II cum melle accipiat per dies IX. XX Ad cotidianas. Herbae uettonicae dragmas II, arnoglossae dragmam I ex aqua calida ciatis IV dato, bibat sub accessione. XXI Ad tertianas. Vettonicae et pulei dragmas singulas, aquae calidae ciatos X, sub ipsa accessione dato, bibat, sanabitur. XXII Ad quartanas. Herbae uettonicae dragmas III, mellis Attici unciam I, aquae calidae ciatos III, in unum miscebis et ante accessionem dato, bibat, mire sanabitur. XXIII Ad uesicae dolorem. Vettonicae dragmas IV, apii radices dragmas III; decoque apii radices in sextario aquae ad medias; cum decoctum fuerit, uettonicam in se permiscebis, dabis bibere, dolorem in perpetuo sanat. XXIV Ad cauculosos. Vettonicae dragmas III ex aceto scillitico et mellis unciam I et aquae calidae ciatos IX, bibat. XXV Ad idropicos. Vettonicae dragmam I ex aqua calida ciato I, da, triduo bibat. XXVI Ad mulieres, quae a partu laborant et febricitant. Vettonicae dragmas II, aquae calidae ciatos IV; si sine febre fuerit, ex mulso ciatis II dabis bibere. XXVII Ad paralisin. Vettonica trita et inposita neruos etiam praecisos glutinare et persanare creditur. XXVIII Ad horrores. Vettonicae dragmas II, aquae calidae ciatos II, ex uino austeri ciatis II sub accessione dato bibere. XXIX Ad mulieres locosas, quibus loca frigore uexantur. Vettonicae dragmas III ex aqua calida ciatis III ieiunae da, bibat per triduo. XXX Ad sanguinem qui per os eiciunt et purulentum. Vettonicae dragmas III et lactis recentis caprini ciatos III, bibat triduo continenti. XXXI Ne ebrius fiat. Vettonicam prius sumat. XXXII Euersis de uehiculo. Vettonicae dragmas III ex uino ueteri ciatos II, calefactum bibat. XXXIII Ictericis id est morbo regio qui sunt auriginosi. Herbam uettonicam ex uino ciatis III frequenter sumptam proficere esperti sumus. XXXIV Ad carbunculum. Vettonicae dragmam I, aquae calidae ciatos II, bibat. Idem: Vettonicam cum axungia tritam plagae inponat. XXXV Qui perfricationibus laborant. Vettonicae unciam I ex uino ciatis III, bibat per triduo. XXXVI Lassis de uia. Vettonicae dragmam I ex oximelli ciatis III, potui dato. XXXVII Cibi fastidiosis ex aegritudine. Vettonicae dragmas II ex aqua mulsa ciatis III bibat. XXXVIII Vt facile concoquat. Vettonicae dragmas III, mellis unciam I, coquito mel, donec indurescat, ex aqua calida ciatis II bibat. XXXIX Ad eos, qui cibum continere non possunt et reiciunt. Vettonicae dragmas IV, mellis decocti unciam I, pastillos ex eo facito IV, ex his pastillum I gluttiat et aquae calidae ciatos II bibat. XL Ad ueretri tumorem uel dolorem. Vettonica ex uino trita tumores foueto ipsamque tritam opponito, potenter facit. XLI Ad uenenum qui sumpserit. Vettonicae dragmas III ex uino ciatis IV, statim dato, bibat, reiciet uenenum. XLII Ad serpentium morsus. Vettonicae dragmas III, in uini eminis III dilutum, potui datum, omnium serpentium morsus sanat. XLIII Idem ad serpentium morsus. Vettonicae dragmas VI, uini nigri ciatos III, tritum inlinito super uulnus. XLIV Ad canis rabidi morsum. Vettonica contusa morsui inponitur. XLV Ad fistulas. Vettonica contrita, turundulas facito et paululum salis inserito, obligat et expurgat. XLVI Ad lumborum et coxarum dolorem. Vettonicae dragmas II, ex mulso potui datura, febricitanti ex aqua calida, lumborum dolores sanare creditur. XLVII Ad podagram. Vettonica decocta ad tertias, aqua potui data, ipsamque tritam et inpositam mire dolorem lenire experti adfirmant. Nomina herbae A Graecis dicitur prionitis, alii cestron, alii cirone, alii adanton, alii Indicem, alii cosmicem, alii psicrotrofos, alii Tias riza, alii terofonion, alii teriofonon, alii pandonia, alii sideritis, alii diprionion, profetae hiera corine, Galli uettonicam, Itali serratulam uel uettonicam, cuius uirtutes infra scriptae sunt. Praecatio huius. Herba uettonica, quae prima inuenta es ab Aesculapio uel a Cirone centauro, his precibus adesto! Te peto, magna herbarum, per hunc qui te iussit creari et remediis plurimis adesse, bis numero quadraginta septem adesse digneris! Hoc incantas, sed mundus ante solis ortum, et sic colligis mense Augusto.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De lapidibus (Damigeron), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [OPUS] [prologus] Incipit liber Damigeronis peritissimi de lapidibus. Item epistula. Desideranti tibi hoc scribere mysteria omnium lapidum quae generi humano sua sapientia prodesse uideantur, denegatum tibi non fuit. Tu itaque custodi cum summa diligentia mysterium summi altissimi dei. Hoc enim mysterium ceteris egyptiis litteratis neque allophylis ne tradideris nec cuiquam alii ne ad sterilitatem huius scientiae Aegyptus deueniat et ne eadem per aliquam concremata incendio conflagretur, ut ne immissis tedibus in Egyptum perseueros omnes efficiat Egyptiis dominantes. Hic aliis traditus non est, nec alii in sua potestate detineant perpetuaque custodia habeant. Iuro autem tibi per summum patrem dominum quod meliorem librum Egyptus huius non habet. Cuius iurationis testis est summus deus. Mittam enim tibi bonum solis nomen, per quod bonum genus noscetur. Igitur perpetualiter custodiatur a uobis. Praestat enim multum in omnibus actionibus per singula ἱερατικά, quae Graeci uocant, omnium lapidum. [prologus] Euax Arabie rex Tiberio imperatori salutem. Magnifica dona tua accepi per centurionem Lucinium Frontonem nomine quem dignatus es mittere ad me. Nam et ego tibi inuicem misi quodcumque carius per terram in Orientis partibus de omnibus remediorum lapidibus nomen existit. Incipit de lapidibus et eorum generibus. Lapides ad septem signa pertinentes. Subditi etiam et septem lapides quos ad curam homines phylacteriis habere deberent. Sunt enim sani et potentes. Lapis primus qui dicitur chrisolithus, leonis. Lapis secundus qui dicitur afroselinus, cancris. Lapis tertius qui dicitur emathitis, arietis. Lapis quartus qui dicitur keraunius, sagittarii. Lapis quintus qui dicitur medos, tauri. Lapis sextus qui dicitur arabicus, uirginis. Lapis septimus, qui dicitur ostrachitis, capricorni. Hi quaerendi tibi erunt ut habeas per omne tempus uitae tuae in custodiam diuinam et sanus eris et securus semper. [INDEX] De sculpturis eorum. Subieci etiam sculpturas eorum singulorum quae sunt corporis totius phylacteria, ut custodias. Lapis chrisolithus sculpitur scarabeo cum radiis, quae cantharon grece dicitur. Lapis afroselinus bouis illa cornua habente. Lapis emathitis. Sculpis [...]. Lapis ceraunius. Sculpis capra comata. Lapis medos. Sculpis uenerem. Lapis arabicus. Sculpis khinokephallion. Lapis ostrakitis. Sculpis hominem crocodilli caput et scribis in latere et coxis. Et si uolueris phylacterium habere corporis tui et animae cum mathematico trauis ut uideas quis angelus, hoc est quod signum, hora qua natus es. Vide et ipsius angeli lapide sculpto uteris et habebis phylacterium in perpetuum quando luna est in συνόδῳ ipsius angeli hoc est in signo. Melius autem est si domino genitori tuo lapidem sculptum habueris. [prologus] De lapidibus et eorum sculpturis, ut supra, septizonio. Achates. Tutela Saturni. Ingenui achates opem sedentem uti debent. Libertini ardo achates fidem publicam. Serui achates, leonem cubantem. Eliotropios. Tutela Solis. Ingenui eliotropium, solem radiantem. Libertini uel liberti caput solis. Serui aram et facem supra ardentem. Chrisolithus. Tutela lunae. Ingenui lunam sedentem. Libertini luna inuica boum. ‹Serui› ferant cornua lunae. Sardio. Tutela Martis. Ingenui martem tropeum ferentem. Liberti martem a[rma] ferentem. Serui arma Martis. Emathitis. Tutela Mercurii. Ingenui Mercurium in petram sedentem. Liberti sapphirina martem [...]. Erbosa. Tutela Iouis. Ingenui Iouem sedentem aquilam. Liberti aquilam supra flumen stantem. Serui aquilam unguibus coronam tenentem. Egyptilla. Tutela Veneris. Ingenui uenerem uictricem. Liberti uenerem [...] hoc est intuendum. Serui columbam supra astantem. [INDEX] Incipit indicia ualetudinis de lapidibus et eorum uirtutibus Damigeronis doctissimi. [§ 1] I. Lapis aetites. Aetites uero lapis maximum naturae tutamentum. Donauit Deus hunc primum lapidem hominibus, munimenti gratia salutis. Quemque aquila apportans in nidum suum ab extremis partibus orbis terrarum custodiendorum ouorum suorum causa. Aetites enim lapis colore pumiceo uisu asperrimo et habet infra se alterum lapidem ueluti pregnans. Vtilis est ergo mulieribus praegnantibus. Circumligatus enim brachio sinistro non permittit feminam abortum facere. Est autem idem ad uelocitatem partus aptissimus. Nam periclitante muliere introductus et tritus et super lumbaginem eius positus continuo partus liberabit. Praeterea conseruabit gerentem se. Sobrium enim efficiet atque omnia superantem. Rebus familiaribus augebit et opinionem bonam diffamabit. Et gratiosissimus erit qui hunc lapidem geret, et introitum facillimus omnibus deo et hominibus. Amplius infantes et puellas conseruat. Iste lapis a Castore et Polluce ualde amatus est. Limphaticisque et terroribus nefandis efficit ut nec uisa somnientur nec frequenter cadant. Si quem suspicaueris esse uenenarium in domo tua mitte hunc lapidem in pulmentario et inuita suspectum ad cenam. Tunc si talis fuerit ille nihil manducabit, et si ausus fuerit, deuorare non poterit. Tantam potentiam habet iste lapis. Quem si sustuleris ex pulmentario, incipiet ille maleficus manducare et iocundare. Iras quoque potentium summe delinit gestatus. Hic lapis est genus tutamenti. Hoc medicamento utitur aquila ne aliqua fraus sibi noceat. Hunc enim lapidem a perenni flumine aquila posuit corporibus nidi sui ne uiolentur ab aliqua uolucre. Nam qui progeniem conseruaret munitorem instituit. Qui hunc lapidem gerit, omnes gentes inuiolatus euadit et aduersarios suos male mulcatos exsuperat. [§ 2] II. Lapis heliotropius. Heliotropius lapis nascitur in Ethiopia et Cypro et Libya. Est autem colore smaragdino, sanguinis habens uenas. Appellatur autem heliotropius eo quod uertit solem. Missus enim in peluem argenteum aqua plenum et positum contra solem uertit eum et facit quasi sanguineum et obscurum. Consecratus enim uidebis diuinam potentiam. Continuo enim peluis incipiet aquam confundere, turbidus et aer cum tonitruis et fulgoribus et pluuiis et procellis adeo ut etiam imperiti per potentiam lapidum terreantur et conturbentur. Tantas uires et diuinitates lapis iste habet. Praeterea uaticinantur et praenuntiant futura per fluuios perennes et uocaliter per carmina. Ad salutem conseruat quoque uiuendi facultatem et corpus incolume et bonam existimationem praebet gestantibus et omnem ueneni oblationem et uniuersi generis terriculas amouet. Nam qui hunc lapidem gerit nunquam decipitur. Tanta est huius lapidis gratia a deo concessa hominibus. Hic lapis heliotropius uertit inuiolata numina solis. Igitur, ut iste, lapis imbres euocat et cetera aere ostendit hominibus bene agentibus. [§ 3] III. Lapis adamas. Adamas autem lapis durior ferro, et optimus nascitur in India, secundus post hunc in Arabia, ceteri in Cypro. Praeterea in Philippico auro inueniuntur similes. Omnes tamen et colore et magnitudine propemodum pares. Apti sunt uero ad omnem magicam actionem et uires easdem habent. Sed a quibusdam lapis iste dicitur ἀναγκῖτις quod cogat et perficiat omnia in quibus eum desiderabis. Hunc lapidem adeptus include in nucem argenteam et consecratum portas et inuictum te praestabit et indomitum aduersus inimicos et hostes et maleficos et ab omnibus superbis, hominibusque efficieris uniuersis formidolosus. Repellit autem omnem metum et uisiones incertorum somniorum et simulacra umbrarum et uenena et lites. Conficies itaque armilla ex auro, argento et ferro et aeramento, tortile fac et gere circa sinistrum bracchium, quia in hoc enim lapide magnum est a deo auxilium. [§ 4] IV. Lapis memnonius. Memnonius uero lapis maximum actum et ualentissimum habet. Venena parata et morbos et languores et timores et inimicitias, haec omnia expellit. Fidelem, uerum et firmum, et eloquentem et modestum et ingressus et egressus faciles circa omnes efficit gerentem se. Insuper inuictum in omni re et in omni certamine. Et ne mireris quod tantas uires laudans eum habere tibi scribo. Multi enim reges experti sunt eum aduersus hostes et ad ualidas pugnas. Viri eum fortes et gladiatores in arena et athletae habentes uictoria gloria gratiaque experti sunt. Sed et multi apud iudices capitales causas habentes usi sunt eius efficacia. Iste lapis habet autem magnum naturae munus uincendi semper. Hoc autem usus lapide omnia superabit, quae dico, et omnes iras effugiet. Et naufragio facto enatabit Neptunum et Nereum deos maris contempnens. Verum etiam multi homines uictoriae causa gerentes eum optinuerunt. Valentiores Syros. [§ 5] V. Lapis diadochos. Lapis diadochos similis est berillo. Vtilissimus est diuinationibus per aquam et adductionibus umbrarum tamquam non alius lapis. Praeterea effigies demonum omnium diligenter ostendit. Ad mortuum ne adhibeas eum. Resistit enim defunctis. Nam diuinus est et sanctus iste lapis et sanctificatus perpetua consecratione. [§ 6] VI. Lapis smaragdus. Smaragdus lapis est pulcherrimus et ualidissimus et ad omnem aquariam diuinationem. Persuasionemque habet in omni negotio portatusque adauget substantiam et corpore et sermone caste aptus. Maxime autem subuenit et liberat a tempestatibus. Nam quicumque perfecerit et consecrauerit eum, omnimodo impetrabit libertatem. Oportet autem eum perficere sic. Adeptus lapidem iube sculpere scarabeum, deinde sub uentre eius stantem Isidem, postea pertundatur in longitudinem. Tunc in aurea fibula missus discooperta consecratus est. Et fac locum quendam bonum praeparari et ornari tu et cetera quae tua sunt et uidebis gloriam lapidis quantam ei deus concessit. [§ 7] VII. Lapis corallius. Corallius lapis maximas habet uires in magica tractatione in maiora negotia mouentibus. Est enim tenax et omnia repellit sompniorum ludibria suo remedio. Maximum autem tutamentum aduersus iras dominorum est sculptum in eo nomen noctilucae, hoc est Hecates signum aut Gorgonis personam. Portans autem eum numquam capietur a nullo medicamento nec a fulmine nec umbra inmissa. In bello quoque et pugna maximum adiutorium est. Et inuictus et efficax et impetrabilis erit sine timore et sine tristitia, et securum facit gestantem eum et facile impetrantem et introitum facile habentem. Praeterea consecratus et contritus et seminatus cum frumento aut hordeo aut aliquo fructu amouet de terra grandinem et omnem perniciosam tempestatem. Insuper in uineis aut oliuetis dispersus repellit omnem exitiosum impetum uentorum. In domo autem positus conseruat eam ab omni maleficio et umbris demoniorum et uanis sompniis et fulminum ictibus. In naue hoc si habueris multum efficacior eris. Resistit autem uentis et tempestatibus et turbinibus. Tantam sortitus est potestatem iste lapis remedii contra aduersas partes. Consecratus uero a deo et sanctis locis hoc tutamentum, ut sit maximum die ac nocte hora diurna uel nocturna. Bonumque praesidium corallius lapis habet. [§ 8] VIII. Lapis exhebenus. Exhebenus lapis albus est et speciosus, cum quo solent aurifices aurum limpidare. Curat autem stomachum maxime in potu aspersus cum aqua. Preterea insanos aut passos in potum persanat et ad amentes similiter in potum dabis. Insuper ad ueneris uoluptatem congruit mirifice. Bibitus non patitur eos fatigari ui. Soluit etiam uesicae dolorem, aptissime enim subuenit. Nam gestatus partum sine egritudine conseruat et uelocitatem parientis facit circumligatus dextro femore parturientis. Consecratus perpetua consecratione. [§ 9] IX. Lapis haematites. Haematites lapis est et ipse optimum donum nature. Datum est omnibus a deo. et quantum frigoris participat, tantum stiptice est uirtutis. Ad omnem enim corporis integritatem utilis est, etiam tutamentum bonum salutis est. Valet etiam ad asperas palpebras factas et hebetationibus oculorum. Quod si simul facta fuerit inflammatio cum asperitate in oculis, cum albumine oui in cote resolutum inunguantur, aut cum suco fenugreci. Si autem sit inflammatio et non asperitas, in aqua resolutum cum sputamine inunguimus. Et melius operatur cum aqua in cote olearia resolutus, facit ad eos qui sanguinem exspuunt, uel cum suco mali punici et multum eos iuuat. Nam et omne ulcus superillinitus sanat. Resolutus in aqua solus ut supra profluuium mulieris stringit quia stiptice est uirtutis. Puluis uero ex eo subtilis reprimit supercrescentes in uulneribus carnes et in oculis ulcera cicatricat et rixin sanat. Cum uino ueteri potatus solutiones stringit. Ad omnem utilitatem corporis utilis est: omnemque dolorem idonee curat. Morsus serpentium cum aqua eximie curat. Est enim perhennis lapis iste. Et oculis maxime aptus est. Oculorum hebetationibus contritus cum attico melle non fumigato inunctus sanat, et omnem oculorum dolorem infusus cum lacte mulieris curat. Praeterea ad ulcera oculorum et ad morsus anguium tritus et positus cum aqua omnis serpentis uulnus eximie sanat. Et fluxum sanguinis sine intermissione fluentibus positus sanat. Circumligatus autem umbilico uel inguine aut preputio lapis iste curationis gratia per stillicidium meiantibus urinam et lapidem uesicae persoluit et sanat. Ematites utilis est, fragilis et durus equali colore rufo uel ferrugineo habens sorditias aut uenas uarias. Virtus est illi stiptica et leptintica et staltica et smictica. Cum melle uel lacte mulieris tritus uel inunctus aut inmissus dracomata et caligines oculorum detergit et sanguinem suspendit. Puluerizatus et cum uino bibitus dissuriam aperit et fluxum mulierum sistit. Vtilia colliria ex ipso fiunt doloribus oculorum. Comburitur uero ut lapis frigius ex uino superfusus. [§ 10] X. Lapis chelidonius. Chelidonius lapis inuenitur in uentriculis hirundinum. Cuius genera sunt duo nigrum et rufum. Cape hirundines, sed meliores sunt quae ex nidis sumutur, et fissis eorum uentriculis aufers lapides, utiles sunt tibi. Rufus quidem sanat lunaticos et languidos et insanos. Facies autem sic: accepto panno lineo puro alliga eum ibi et circumda in sinistro brachio male habenti et intra diem tertium curabitur. Praeterea gratissimos facit portantes illum et facundos et amabiles et idoneos. Niger autem gestatus similiter negotiis omnibus fines optime imponit. Nec non ad omnes minas et iras regum et dominorum portatus obsistit. Nam qui habet eum secum omnibus hominibus placebit et ad arbitrium suum perducet. Fidem enim eis accommodat. Sed si cui dolent oculi, tere eum cum aqua et inunge et saluabitur. Et cum tollis de nido obserua ut nec pater eorum aut mater prope sint, meliores enim habebis effectus eorum. Niger autem lapis missus in panno lineo croco tincto tertianam et cotidianam febrem compescit et aduersus omnes tumores excellenter est aptus. [§ 11] XI. Lapis chelonites. Chelonites autem lapis est ad praenoscenda futura. Habens enim eum sub lingua quodcumque uolueris dices. Cum autem acceperis eum antea tibi os dilue. Valet autem haec praenuntiatio usque ad horam sextam. In prima uero luna ualet per totum diem et quinta decima similiter, decrescente autem luna ante solis ortum ualet. Exciditur autem lapis iste de oculis testudinis indici. Si uero uis scire hoc uerum esse, mitte super thuribulum tres candentes carbones et incensum sacrificabis et superponis lapidem istum confundens, nihil enim laeditur. [§ 12] XII. Lapis ceraunius. Ceraunius est lapis quem Aegyptii smaragdum uocant. Inuenitur autem in illis locis ubi fulminis ictus. Narratur tamen ex contritione nubium inter se fieri et pro hac causa hoc nomen meruit. Hunc si quis cum castitate portat, numquam a fulmine ferietur neque domus neque uilla in qua fuerit. Praeterea si habuerit eum aliquis nauigans, non periclitabitur per fulmen aut per turbinem. Ampliusque ad omnem uictoriam et certamen qui portat eum exsuperabit in omnem rem. Sed et oracula dat obsecrantis, in somno bona somnia. Tanta est uirtus huius ceraunii lapidis. [§ 13] XIII. Lapis iaspis. Iaspis autem lapis multis locis nascitur et multorum colorum est. Omnium autem optimus et ualidissimus in colore est lucidissimus. Perfectus est tamen consecratus et caste portatus. Iste lapis imbrium est perfectus et inuocatus imbres facit. [§ 14] XIV. Lapis saphirus. Saphirus uero lapis honorificatus est uehementer a deo. Dicitur autem apud quosdam ὁρμίς uel ὁρμίσκος, quia hunc lapidem solent reges gestare circa ceruices. Maximum enim est tutamentum. Habet autem uires has. Inuiolatum ab omni liuore conseruat hominem et amabilem deo efficit et corpora praebet integra et boni coloris et sudorem multum fluentem circumligatus compescit et ardorem omnem interioris partis amouet ab eo qui eum portat. Praeterea ad uetera ulcera contritus cum lacte et superpositus magnam medelam dat. Et epiphoras oculorum sanat et motus frontis, et si in uisceribus tortiones habuerit cum lacte potatus sanat. Et si quis uulnus in intestinis habuerit, trito lapide cum lacte circumunguis intestinum et sanabitur. Si quis autem lingua uexatus fuerit, similiter ex contrito lapide lines linguam et curabitur summe. Omnia quoque uulnera siue recentia siue inueterata curat eodem modo contritus et superunctus cum lacte. Resistit autem ad omnem inuidiam uehementer et corpus conseruat. Sed etiam sanctos dei propitios esse facit praeclare cum impetratione et honore. Vitia omnia oculorum uetera contritus cum lacte et inunctus summe persanat. Facit autem ad diuinationem per aquam intellegere sancta responsa. Diuinantibus quoque ualde optimus est. Nam qui habet eum perfectum in formam scarabei omnia uera diuinabitur et fidelia habebuntur dicta eius et placabilis erit deo et hominibus qui hunc gestat cum castitate. [§ 15] XV. Lapis hephaestites. Hephaestites autem lapis est rubicundus et dilucidus. Nascitur uero in Coryco apud templum dei. Habet autem uirtutes maximas iste lapis. Missus enim in aquam feruentem continuo tepidiorem reddit. Si autem permiseris eum in aqua esse, omnem ardorem tollet et frigidam aquam facit. Istum uero lapidem habentes maleficium remouent a fructibus, grandines et nebulas et turbines nociuos sed et locustas. Et deum propitium facit per suam potentiam. Praeterea cum retinet eum aliquis in manu dextra contra solem, radios emittit et ignem euomet sua uoluntate ut uidentes mirentur. Aptus est autem ad potentiores et seditiosos. Nam qui portat eum tutamentum circa sinistrum bracchium omnes asperitates et omnes turbas contemnit. [§ 16] XVI. Lapis orites. Orites uero lapis est specie nigerrimus, rotundus, quem alii sideriten uocant. Aptus est autem curandi morsus bestiarum. Contritus enim et superillinitus cum roseo unguento super uulnera bestiarum ualidissime curat. Sed et neruos coniungit alligatus. Si quis homo eum secum habuerit, omnem bestiarum impetum expellit. Hunc portantes magi per solitudinem iter faciunt et non uexantur a feris. Est uero et alter lapis orites uiridis et subcandidas maculas habens. Sciens autem si uerus sit iste lapis pone super turibulum carbones igneos ardentes quam plurimos et superpone multa genera lapidum durissimorum et istum inter eos, et dimitte ut comburantur hora una. Deinde si hunc integrum et illaesum uideris, habebis eum in tutamentum, et omnia peruincit omneque periculum et omnem timorem effugat. Est etiam tertium genus quasi ferrea lamina ex uno latere leuis, ex altero uelut acutos habens clauellos. Habet uirtutes maximas. Nam reges in coitum concubinis suis ut non deformentur aut quominus filios procreent circumligant hunc lapidem ut nec concipiant nec pariant. Tantum remedium sterilitatis natura genuit. Caue autem ne grauidae circumligent. Cogit enim eam praeposterum eicere infantem. [§ 17] XVII. Lapis achates. Achates uero lapis potentias habet optimas. Sed qui similem habet colorem pelli leonis ualet ad scorpionis morsum. Alligatus enim uel illinitus cum aqua statim tollit dolorem. Et uiperarum morsus curat tritus et supra uulnere aspersus et datus in potione cum uino sanat. Portatus autem in tutamentum erit, et facundum et potentem et gratum et suadentem facit eum qui portat, sed et robustum et colore bono facit et ad deum et ad homines amabilem. [§ 18] XVIII. Lapis odontolycius. Odontolycius idest lupi dentes. Prosperi sunt et utiles militibus et uenatoribus et rapere aliquid uolentibus et per aquam diuinare aut per sensus uolentibus, positus subter fundum sciphi. Pro firmamento infantibus tutamentum firmum praebet. Apti sunt autem maxime furibus qui aliena furari cupiunt. [§ 19] XIX. Lapis alectorius. Alectorius uero lapis inuenitur in uentriculis gallinaceorum, modo fabae, cristallina specie aut aquae limpidae. Hunc lapidem qui portat inuictus erit ab omni homine. Iam enim a multis temptatus et probatus est. Nam gladiator aut pugnator habens eum in ore suo insuperatus permanebit et sine siti. Et athletam et aurigam omnimodo uincet. Milo enim crotoniates hunc lapidem portans numquam est uictus. Praeterea multi alii per proelia eum habentes fortiter belligerabant et inuicti permanebant, et reges expulsi de regno suo hoc confisi lapide gestando recipuerunt dominationem non solum suam, uerum etiam alienam. Facit etiam securos et gratos et placentes gestantes eum. Praeterea circa uenereas uoluptates reddit uigentes et ualidos et robustos. Sed etiam mulieribus proderit portantibus quae uolunt uiris placere. Communis enim lapis est. Legatis quoque firmitatem in orationem praebet. Facit etiam portantem speciosum et magnanimum et probum et bonum et omnia proposita optinentem fortibus tutamentis. [§ 20] XX. Lapis gagates. Gagates uero lapis inuenitur in flumine quod appellatur Gagano. Gagates autem lapis inuenitur in licia circa ripam fluminis quod ganges uel gangetes appellatur, colore niger et aridus et quasi luminosus mediocriter. Leuis ualde est cuius est melior qui facile exarserit igne et odorem aspalti habebit. Est autem subliueo colore magisque longius . Habet autem uirtutes magnas et optimas. Virtutes habet plurimas et magnas et optimas. Aqua enim solutus dentes mobiles confirmat. Mulieribus autem si non fluxerint menstrua, si hunc lapidem conteras et ponas super carbones ardentes, deinde iubeas mulieri circumgredi et uterus eius uaporetur et sic purgabitur, et sine noxio et sine dolore. Mulieribus menstrua prouocat si teratur lapis et super carbones aspergatur ardentes ut uaporetur interius circumtecta pannis, sic sine dolore et sine noxa purgabitur. Si quis autem mancipia mercatur et uult scire ut non sit ex eis caducus aut lunaticus succende lapidem et si aliquod tale uitium habuerit, in ipso uitio cadet. Si quis autem mancipia uult emere, hoc lapide trito sublumiget, et statim uidebitur si caducus uel lunaticus fuerit. Ad rigores praecordiorum et dolores et euersiones facit. Incensus serpentes fugat et epilepticos prodit. Incenditur et in aquam mittitur et per triduum de eadem aqua potui detur parturienti et liberabitur. Demonibus et omnibus maleficis resistit. Virginitatem deprehendit. Fictilia uasa ex eo depicta non delentur. Mancipia si uis emere hoc trito suffumiga et statim apparet si lunaticus fuerit. Tantam uirtutem habet iste lapis et omnes fraudes et ligamenta persoluit. Et succensus omnes angues et uiperas et serpentes exfugat ex loco. [§ 21] XXI. Lapis medius. Medius lapis niger est. Tritus autem emittit croceum colorem. Multas bonas potentias habet. Si quis gladium comparat ad uindictam inimicorum aut latronum, ita homines debent tam ad bonam quam in malam, si fortuna tulerit, parati esse. Scies autem bene quidem agentes in locum impiorum non peruenire. Hic ergo lapis tritus super coticulam medicinalem cum lacte mulieris quae semel et primo partu masculum peperit, et inunctus albuginem oculorum curat et omnem oculorum dolorem tollit, etiamsi uidere desperatus fuerit sanat. Praeterea podagricos eodem modo cum lacte ouis tritus quae semel genuit masculinum fetum unguis et sanantur. Et renes et anhelitus et omnes interiores corporis partes sic curat. Hoc medicamentum maximum est et a multis probatum. Preparatum uero hoc medicamentum habebis in uase uitreo uel argenteo, et ieiunus bibat. Ad uindictam uero lapidem similiter super coticulam medicinalem teris et cum aqua dilue lapidem et cuticulam, et dabis cui uis ut lauet faciem et excaecabitur. Si quis autem biberit ex eo pulmones euomet. Oportet autem bibenti paululum dare ne satietur. Hic lapis inuentus est in Media unde uocabulum habet. Nascitur uero in locis apud flumen fasin. [§ 22] XXII. Lapis syrtius. Syrtius uero lapis est qui et sapphirus appellatur. Inuenitur in extremis Libyae partibus circa Syrtes expulsus a mari per tempestates. Idem nascitur et in Apuliae regione apud Lucaniam. Damigeron scribit uir integer et potens: uincit omnem uirtutem lapidum qui maximas potentias habent, et in primis tutamentis numeratur. Qui habet ergo hunc lapidem armatus est aduersus omnem fraudem et omnibus maleficiis et ad insidias aliorum lapidum resistit. Huius tamen naturalis potentia esse diuina dicitur. Si quis a rege uel praeposito mittitur in uincula propter delictum et uoluerit aliquis seducere eum de uinculis, si fieri potest, tangat capita uinculi, statimque rumpentur. Et cum solutus fuerit ueniat ad ostium et tangat hoc cum lapide et a semetipso ostium aperitur, et uadat ubicumque uoluerit, a nullo enim aspicietur. Est autem circa gratiam et amicitiam conciliandam optimus. [§ 23] XXIII. Lapis capnites. Capnites lapis similis est cristallo, sed multum distat ab eo. Portantibus autem optimum est tutamen, in obsequio erga deum et homines cognitos facit. Facundum uero et formosum facit gerentem se. Curat quoque hydropicos circumligatus sinistro brachio. Vtilis est autem ad formidines et minas amouendas. Nam qui habet eum omnes gentes in gratiam uertit et minas mitigat. [§ 24] XXIV. Lapis optallion. Optallion lapis circa oculos efficax est. Nam qui gerit eum numquam oculis laborabit. Aptus est autem et furibus ut non teneantur. Obscurat enim aspectum proximorum ut non uideant furantes. Hoc furones usi sunt gestare. [§ 25] XXV. Lapis obsianus. Obsianus uero lapis, sicut maiores nostri aiunt, Dispatris uidetur esse. Est enim optimus et magnus aduersus somnia incerta, resistit ut nullus alius lapis. Praeterea uolentibus aliquid ledere, subuenit summe. Si quis autem in eo sculpserit solem et lunam et gestauerit eum consecratum, bonam uitam exigit. [§ 26] XXVI. Lapis hieracites. Hieracites lapis in primis numeratus et probatus est a magis. Est enim niger modice et idoneus in rebus praenoscendis hoc modo. Habebis autem sic eum ubi uolueris aliquid praescire: laua os tuum cum ceroto uel melle optimo et sub lingua pone lapidem, et dices quid de te aliquis sapiat uel cogitet, ‹et› futura omnia. Sed impetrationibus maxime congruit. Gestanti enim eum nemo tibi contradicit aliquid postulanti. Verum amatoria quoque et suasoria per necessitatem efficit uerba super alios lapides. Alliga ergo tibi lapidem et uadis ad pueros siue ad feminas et non tibi contradicit. Quod si uolueris scire quia uerum est iste lapis, sic cognoscere poteris. Lacte et melle commixto circumfunde lapidem et pones eum et non sedebit ibi musca. Sic eam expellit. Nec putes hunc ludibrium esse, ex eadem mixtura circumfunde alterum lapidem qualem uolueris et uidebis quanta multitudo muscarum eum circumuoluit. Super haec gratissimos facit gestantes et facundos ad omnes homines. Sed omnes, o imperator piissime, non credunt legentes ueras esse potentias lapidum quia non experiuntur. Omnia tamen dicta a nobis et scripta ueniunt sanctificata. [§ 27] XXVII. Lapis chalcedonius. Chalcedonius lapis, sanctificatus et circumligatus, aquaticos curat. Praeterea qui portauerit eum a pueritia numquam mergetur neque uexabitur. Pulchrum quoque facit gestantem et fidelem et potentem et omnia perficientem. Sculpere oportet in eo Martem armatum aut uirginem stolatam, [uestem circumfusam] tenentem laurum. Consecratus perpetua consecratione. [§ 28] XXVIII. Lapis lychnites. Lychnites lapis speciosus, colore subuitreo mundo, aduersus nyctalopas [id est aduersus nocturnas aues hoc est strigas siue cauanas]. Aptus collo idonee persanat enim eos. Praeterea in lineo panno missus et in fronte ligatus fluxum sanguinis stringit. Sciet autem qui eum portat futura praedicere. Et infirmos prohibet aliena loqui et languores expellit. Circumligatus etiam neruos et uerrucas corporis sanat applicatus ea parte ubi dolor est. Insuper si quis eum consecratum habuerit in domum quae incenditur, si casu contigerit, continuo extinguitur incendium. Iste autem lapis Vulcano est consecratus. [§ 29] XXIX. Lapis topazos. Topazos lapis tutamentum optimum est; ad diuinationes aquatiles aptissimus est. Quod si quis uuae marinae uinum biberit et insaniat, trito lapide super coticulam cum aqua da furioso bibere, deinde apta ei lapidem circa collum et sanabitur. Sacrificantibus etiam propitiantibusque deo utilis est. Suasionem enim habet secum et impetrationem et gratos facit gerentes. Sanctificatus perpetua consecratione. [§ 30] XXX. Lapis magnes. Magnes uel magnetes lapis gignitur atque inuenitur circa litus Oceani apud Troglodytas et in India. Ab inuentoribus autem sic uocatus est. Est autem colore ferrugineus. Magnes lapis magnas uirtutes habet, plenus enim spiritu, hoc est adtrahit sibi appositum ferrum et retinet. Inuenit autem eum Colchis. Hoc dicunt usum in magica magum uero nomine Damigeron, post quem Circe deinde Medi per omnem horam eo usi sunt. Claritatem ex duodecim signorum habet hic lapis. Propterea uero omnes magi confirmauerunt quia maximas haberet potentias. Et sic inuenerunt quemadmodum temptarent uxores suas de caritate erga se an beniuolentiam custodirent, et cognouerunt diligenter, ita fecerunt. Dormiente uxore subtus capite latenter posuerunt lapidem, et si quidem erat casta ab omni altero uiro, sic ad maritum suum accedebat somnians uolutabunda et amplexabat eum tamquam impulsa per aliquem. Si autem cum altero uiro coierat, tamquam uim alicuius spiritus odoris fedissimi lapis mittebat ut de lecto in pauimento caderet tacta mulier. Concordiam secum quoque habet sicut non alius lapis. Multas enim mulieres cum rixa digressas a maritis suis coegit reuerti ad eos et diligere matrimonium eorum. Sed etiam uxoribus earum maritos restituit. Hic lapis gratiosum et obsequentem facit portantem se et iocundum sermonem. Aduocatis certe magnopere subuenit et apud populum contionantibus. Persuasionem enim praebet eis et decorem sermonum et uerborum facultatem, et uictoriam et exsuperationem. Et ad sacrificia magorum aptissimus est. Qui hunc lapidem habent, exaudit enim deus uota eorum. Ideo sacrificantes et precantes gestant eum. Praeterea cum uoluerint intimi, idest fures, secreta pretiosa diripere, intrant in alicuius domum, deinde inter quattuor angulos domus uel triclinii carbones ardentes ponunt uel ignem ex bitumine et superponunt minutatim praecisum lapidem. Et sic transferunt mentes et oculos eorum qui adsunt ut timorem continentes fugiant inde putantes ruere domum. Nihil profanum est, rex orbis terrarum, ut iste lapis ad se adducat animal et ferrum, attrahitque ferrum et rursus amouet. Si quidam pius est erga deum, et iustum perficiet et inutilia repellit. Vires habet preterea purgatorias et ideo ydropicis cum mulsa datur ζ. ς. et crassitudinem deducit humorum, omnesque per uentrem eicit. Tritus et combustionibus superaspersus eas sanat. [§ 31] XXXI. Lapis lynguros. Lynguros lapis optimum tutamentum est in domo, sed et praegnantibus et infantibus ne timeant. Resistit autem et morbo regio portatus aut contritus cum uino et potatus. [§ 32] XXXII. Lapis daphnion. Daphnion lapis facit ad limphaticos et ad demoniosos et ad superfusionem sanguinis et ad hydropicos, si assidue portetur sanctificatus. [§ 33] XXXIII. Lapis chalcedonius. Chalcedonius lapis pertusus et aptatus ferro. Qui eum portat uincit causas. [§ 34] XXXIV. Lapis galactites. Galactites lapis, hunc quidam uocant ananciten, alteri leucographiten, alii Egyptii smaragdum, alii galbaniten, dicunt magi et Egyptii syneciten. Continet enim in se omnia quae destinaueris solus omnium lapidum. Sed Ostanes, magister magorum omnium, appellauit eum super omnia uocabula lethargum quasi omnium obliuionem malorum. Facit etiam utilem negotiationem. Laudauit eum tamquam nullus alius lapis tantas uires habet. Non enim ex auditu eum sed magis ex scriptura mirati sunt et experti omni magica actione. Solum hunc lapidem efficacissimum omnium repertum et potentissimum philosophi eternis laudibus decorauerunt. Est enim gustu dulcis qui tritus lacteum colorem emittit unde et sic dicitur. Et ipse memoratus galactites dicitur eo quod mulieribus lacte deficientibus facit habundare. Facies autem sic. Iubetur mulier ieiunare, deinde contritum lapidem dabis ei cum mulsa uel passo uel aqua, et bibat sufficienter et continuo habebit plurimum et optimum lac. Et si non uoluerit bibere, accipe lanam ouis grauidae et facta acia pertunde lapidem et ligabis circa collum eius, et sic fluit lac. Super ouilibus autem lacte deficientibus, ut excutiatur lac, sic ages. Lauata ouilia circumspargis sale oriente sole. Habeas antea contritum lapidem tenuiter cum aqua unde ouilia circumasperseris et uidebis quamplurimum eas lacte habundare. Et si scabie laborantibus hoc feceris, sanabis eas et fecundiores habebis. Letheus uero uel lethargus dicitur propter hanc causam, quia precedentia mala in obliuionem ducit hominibus. Nam quicumque eum consecratum portat, ut infra scriptum est, etiam offendat regem uel potentem aut praepositum aut parentem aut dominum, in obliuionem omnia praeterita adducit. Omnium autem auctorem gratiosum quoque facit semper et peritum et facundum et efficacem et impetratorem et persuadentem omnibus hominibus et deo placabilem. Et sacrificiis quae fiunt deo gestatus excellenter aptus est. Propitiat enim uiribus suis deum et beniuolum omnibus facit. Amplius etiam aduersus inuidiam et fascinum resistit. Qui eum portat numquam fascinabitur. Sed infantibus pueris aptus congruit et non permittit eos macerari si quando intimidauerit eos horrida mulier. Nam sicut non aliud tutamentum resistit. Idem dolorem liberat dentium laborantium circumligatus. Praeterea laetos et ualidos eos constituit. Quod si mulieri difficulter parienti acia facta de lana ouis fecundae ligaueris circa dextrum femur continuo pariet sine dolore. Nam obliuionem praebet omnium dolorum. Ita resistit. Craterites autem dicitur, quia tenax est. Nam ‹per› fortitudinem et potentiam in iudiciis et causis, litigatores uincere facit. Tantam magnitudinem habet iste lapis, et ne mireris quod tanta nomina habet iste lapis. [§ 35] XXXV. Lapis berillus. Berillus lapis, hic magnus lapis est et lucidus, subserenus, clarus, similis oleo apollinis. Sculpis in eo locustam marinam et sub pedes eius corniculam et sub gemma ponis herbam sauinam modicum auro inclusam. Consecratus gestatus amorem coniungit et maiorem omnium facit. Praeterea facit hic lapis ad oculorum uitia, et ad omnem ualitudinem si eum in aquam miseris et ipsam aquam potui dederis. Rupto spiritu et suspiriis et epatis dolore liberat. [§ 36] XXXVI. Lapis selenitis. Selenitis lapis similis iaspidi, notus, fortis et grauis, lucidus, mirabilis, sanctus lapis. Simul enim cum luna crescit et decrescit splendor illius. Ad multa uero utilis est. Facit ad amorem et causas. Facit et phtisicis languentibus. Alligatus luna crescente uel ad contraria minuente luna gestatus mire facit. [§ 37] XXXVII. Lapis panchrus. Panchrus lapis habet colorem omnem, purpureum, rubeum, nigrum, pallidum, roseum, uiridem, omnes colores diuersos habens. Eum mane uidere bonum est. Facit autem ad uictoriam. Est enim inuictus et sacer [idest sanctus]. Sculpis eius super Latona et Harpocraten et a retro accipitres tres. Contra omnes magicas artes auxiliatur. Qui ad similitudinem panthere que omnibus coloribus est picta, dictus est pantheros propter colores plurimas. Panthera autem est fera degens in ultimis abditis indie, tantae ferocitatis quod leones et pardi et tigrides audita uoce illius timore perculsi macerantur febribus, de aliis feris non dubium an timeant, necne. [§ 38] XXXVIII. Lapis colluro. Colluro lapis similis est saphiro, subalbidum habet colorem marinum. Aptus est ad interpellationem regum et potentum. Vteris circa collum pertusum. [§ 39] XXXIX. Lapis irisites. Irisites lapis similis est arcui celi. Hic fortis, grauis, habens in medio apicem tanquam albam et nigram. Hic manu gestatus impetratoris facit ad causam iuredicam. [§ 40] XL. Lapis melas. Melas lapis habet in se stellas modicas. Dicitur enim et syrtis. Causam dicenti benedictionem et impetrationem et uictoriam facit et ad omnem inquietudinem inimicitiarum et damnorum et maleficiorum et magicas inquinationes et potionum et praecum malorum, incantationum et odium et cetera mala ex corpore expellit. Est autem lapis consecratus. Minorante luna a septima decima usque ad tricesimam uteris. Crescente uero usque ad quintam decimam non uteris. [§ 41] XLI. Lapis gagatromeos. Gagatromeos lapis est similis colore caprii aut capriolae agresti. Quicumque eum portauerit in nauali bello et in alio prelio fortis erit et inimicos superabit. Hunc enim lapidem Hercules usus est et cum eum deposuisset uictus est. [§ 42] XLII. Lapis phoenicites. Phoenicites lapis similis est fenico balano idest dactilo, subrubeus uero uel sanguineus. Est mirabilis lapis in manu sinistra gestatus, ad tristitiam et causas et actionem utilis est. [§ 43] XLIII. Lapis lyncis. Secas in duas partes in mel et lac, dein tollis et includis in anulo et sic portabis et ubicumque cum ipso ieris, cum gaudio et hilaritate quae uolueris habebis. [§ 44] XLIV. Lapis narcissites. Narcissites lapis est uiridis modice, Martis signum habens. Hic tritus odorem habet narcissi herbae floribus magnificis. Hunc lapidem qui usus fuerit, omnia uincit. [§ 45] XLV. Lapis steatites. Steatites lapis similis est adipibus leonis. Hic lucidior est colore leonis. Victor est enim quicumque eum in sinistro bracchio usus fuerit. [§ 46] XLVI. Lapis capnites. Capnites lapis ad impetrationem facit ad deum et ad homines, et corpus hilare facit et timorem malorum seu furias compescit et commendationes facit. Ydropicos curat in sinistro brachio alligatus. Hunc autem de qua uis consecratione consecras. [§ 47] XLVII. Lapis chrysolithus. Chrysolithus lapis est spissus, lucidus, similis auro et scintillat uelut ignis. Hic applicatus ad rasuram auri, leuatus philacterii tutamentum est ad nocturnos timores. Pertusus et transiectus cum setis asininis et alligatus in sinistro brachio omnia demonia uincit. [§ 48] XLVIII. Lapis chrysolithus alter. Chrysolithus lapis. Est enim super ipsos quasi turturis oculus. Est autem et cupidinis et amoris et iustitiae adiutor. Facit autem bene susceptos et eloquentes, et gratiosum et amabilem esse, et amicabilem ab his qui eum uident, et omnem ingressum aperit. Facit etiam ad indignationem oculorum. [§ 49] XLIX. Lapis aegophthalmos. Aegophthalmos lapis maior est quam caprii oculus, habens in se oblongum album, non ualde subcanum. Gestatus in manu sinistra facit ad uiles iniurias. [§ 50] L. Lapis sardo. Huius color apparet leuis siue maculosus. Bonus portatus a mulieribus amabilis est. Sculpis in eum uineam et hederam inuolutam. [§ 51] LI. Lapis arnosteatites. Arnosteatites lapis similis est agni adipibus, coloris agni. Hoc lapide quicumque usus fuerit mitescit iras regum et iudicum furias, cum habueris eum strictum in manu sinistra. [§ 52] LII. Lapis chelidonius. Chelidonius lapis fortis est, spissus, similis coloris hirundinis, et ex una parte purpureus, ex altera parte subalbidus. Est hic amabilis et impetratorius, uehementer facit si eum habuerit aliquis. Et ad fluxum sanguinis prodest. [§ 53] LIII. Lapis anthropocrinus. Anthropocrinus lapis habet in se scintellas proiectas uelut crines hominis. Hic lapis artis magicae et maleficae absolutionem facit alligatus in collo cum acia multis coloribus insertus. [§ 54] LIV. Lapis topazion. Topazion lapis est subracematus, lucidus, bene leuis, spissus. Hunc ad maleficiorum aduersionem habere in domum bonum est. [§ 55] LV. Lapis polyzonus. Polyzonus lapis, hic est niger habens in semetipso zonas albas. Hic portatus ad amicos commendationes facit et fides. Nascitur in mari Rubro. Est enim et mulieribus continens infantes portatus in zona. [§ 56] LVI. Lapis pyrites. Pyrites lapis. Hic spissus fricatus iuxta ferrum et percussus ignem eicit. Hic lapis ligatus facit contra omnia maleficia et ‹ad› omnes dolores expellendos. [§ 57] LVII. Lapis chelonites. Chelonites lapis fortis est et grauis, similis testudinis marinae. Est uarius purpureus. Imbres et grandines euertit et tempestates. Si eum mittis in aquam pluuianam aut marinam et postea eum miseris in ignem, continuo erit serenitas. [§ 58] LVIII. Lapis diphyes. Diphyes lapis est maculosus et habet in se colores duos nigrum et album. Aliquotiens colores habet in medio similitudinem characteres. Hunc cum inueneris allidis eum in petra fortissima, et in duas partes fractus unaque habet tuberonem in eum. Facit ad amorem perpetuum inter uirum et uxorem. [§ 59] LIX. Lapis aegophthalmos. Aegophthalmos lapis similis est oculo caprino sublongo, habens album, non ualde candidum, sed subliuidum. Facit ad iras regum mitigationem si eum habueris in manu sinistra occupatum. [§ 60] LX. Lapis alcinio. Alcinio lapis similis est aeris, idest aeramenti floris. Sublatus ad solem lucet. Hic non a multis cognoscitur. Vtilis est portatus potestatibus. Sculpis in eum Neptunum super bigam [idest carrucam cum equis]. Fit autem a quibusdam hyacinthus. Est autem genus hyacinthi. [§ 61] LXI. Lapis beryllus. Beryllus lapis habet colorem similem oleo. Applicatus ad splendorem solis splendet. Vtilis est portatus ad potentes. [§ 62] LXII. Lapis adamicos. Adamicos lapis ‹similis› ouo ἁπαλῷ idest molle. Hic lapis humidus est, lucidus, quasi marino colore nigrior, aut magis uelut hyacinthus. Hunc portans bonus, persuadens, gratiosus, bonae uitae. Applicatus ad oculorum uitia facit, ita ut semper eum habeas. [§ 63] LXIII. Lapis diphyes. Diphyes lapis feminae similis est priori [...]. Hic nullum in se tuburonem habet. Facit ad amorem feminam ad feminam, uirum ad uirum. [§ 64] LXIV. Lapis schistos. Schistos lapis niger est, similis ferro. Nam si scissus tanquam lamina finditur. Sed tritus colorem facit pallidum. Qui eo usus fuerit, si a sanctis increpatus fuerit, dimittitur. [§ 65] LXV. Lapis triglites. Triglites lapis grauis est et fortis, trigle piscis similis, habens in se subalbidas guttas. Religioso alligatus maxime facit. [§ 66] LXVI. Lapis epignathion. Epignathion lapis, sculpis glaucium auem, idest upupa, et sub pedes eius piscem glaucium et oculis eorum animalium dextris sublatis [idest tultis] et include eum in auro, et munditer gestatus facit quasi in tenebris terribilia daemonia apparere interdiu. Si autem quidquid dixerit, creditur eidem. In dormitione autem si quis usus fuerit eo, aliqua fantasmata uera uidebit. Nocte eo non uteris. [§ 67] LXVII. Lapis de nido auis upupe. Sunt tres lapilli in nido eius et quaeres eos. Et si scire uolueris de homine quid absconse locutus est et cogitauerit euigilans, dormienti subter caput ponitur et quicquid uigilans cogitauerit aut locutus est absconsum aut in palam dicet tibi per somnium. Haec autem auis spurcissima est et stercora humana desiderat. Est autem cristis extantibus galeata, semper in sepulcris et ‹inter› humana stercora commorans. Cuius sanguine quisquis se inunxerit dormitum pergens demones suffocantes se uidebit. Et si uiuenti cor contuleris et dormienti mulieri super pectinem posueris, si cum alio uiro coit, dicet per somnium. [§ 68] LXVIII. Lapis scistus. [§ 69] LXIX. Lapides qui in uulua aut uentriculum cerui inueniuntur. [§ 70] LXX. Lapis asius. [§ 71] LXXI. Lapis magniten, lapis magnete. [§ 72] LXXII. Lapis gagatis. [§ 73] LXXIII. Lapis straicus. [§ 74] LXXIV. Lapis quatratus. [§ 75] LXXV. Lapis frigius. [§ 76] LXXVI. Lapis galactitis. [§ 77] LXXVII. Lapis meletinis. [§ 78] LXXVIII. Lapis morothos. [§ 79] LXXIX. Lapis foliginus. [§ 80] LXXX. Lapis uilapis. [§ 81] LXXXI. Lapis batrachitis. [§ 82] LXXXII. Lapis limeris. [§ 83] LXXXIII. . EXPLICIT LIBER DE LAPIDIBVS. LEGE FELICITER. CAPITVLA VERSIONIS ALPHABETICAE E FONTIBVS ALIENIS HAVSTA PRISCOQVE LAPIDARIO ADDITA [§ Suppl. 5.] De asio lapide. Asius lapis in Alexandria tantummodo inuenitur. Cuius est optimus ad usum medicinae qui est colore candidus et leuis in modum pumicis et ueluti puluis manibus insidens. Alius pumiceus est habens agnitiones nigras per altum et superficiem ueluti salsedinem scabrosam, et colorem album. Medetur denique fistulis, scrophis, podagris, et alienosas passiones curat. Cum melle uero putredines circumscribit. Datur etiam more electuarii ptisicis. Viscide autem relaxare potest, habet autem saporem salsuginosum et nitrosum. De alabastrite lapide. Alabastrites lapis uirtutis est laxatiuae. Emollit denique duritias et stomachi dolores ceroto admixtus. [§ Suppl. 23.] De frigio lapide. Frigius lapis est quo in Frigia infectores utuntur, unde et nomen accepit. Vtilis est colorem habens uiridem, et qui mediocriter est grauis et uarias uenas habet sicut cathmia. Comburitur uero sic: refusum uino odorato in carbonibus uiuis mitte, et flabella quamdiu colorem faciat rufum et secundo perfunde uino et carbonibus reuoca. Hoc ter facere debes. Obseruandum uero est ne se frangat aut nigrescat. Virtus est illi crudo et cocto stiptica et anacatartica et scarotica et septica. Cum ceroto combustionibus medetur. Lauatur sicut cathmia. Pro pustulis tere in mortario et misce rosaceum cum medullis et induc. Et si fuerint pustule aquatiles cum uino induc. [§ Suppl. 29.] De cristallo lapide. Cristallus lapis uires stipticas habet. Quidam autem eum dederunt tritum cum melle ad bibendum ad generandum lac. [§ Suppl. 32.] De lince lapide. Lincis lapis quem multi ligurium uocant. Mox ubi minxerit linx lapis fit qui electrum dicitur. Dolorem stomachi compescit. Ventris abstinet reumatismum. [§ Suppl. 33.] De lithargiro lapide. Lithargirum nascitur ex harena molipdinis quae combusta liquescit et sic refunditur. Multi ex argento hoc faciunt et ex plumbo. Melius tamen est atticum, secundum hispanum, tercium siculum quod ibi plumbum abundat. Rufum uero et limpidum crisitis dicitur, exalbidum autem argiritis quia ex argento fit. Virtus est ei staltica, id est strigida, et stiptica, alta uulnera replens et superfluas carnes uulneribus crescere non consentiens, sed cicatricem ducens. Comburitur uero sic. Frange lithargirum sicut nuces et pone super carbones igneos donec ignescat, et depone et terge sordes illius et repone. Multi uero aceto aut uino extingunt, et ter coquunt et reponunt. Lauatur sicut cathmia. Exalbatur uero sic: accipe argiritidos libram I et frange sicut fabas et mitte in cacabo nouo cum aqua et tritici albi libram I et ordei libram I et liga in lintheolo et sic pendere fac in cacabo tamdiu quam diu ordeum se erumpat et post hec refundens in cacabo liqua triticum. Separans spumam argenti et missa aqua tere diligenter tota die et sero liqua. Et post hec adde calidam et dimitte tota nocte. Hoc fac diebus sex. Ista uero confectio spume argenti utilis est confectionibus colliriorum et cicatrices corrigit. Rugas uultibus infricata tendit, liuores corporis emendat. [§ Suppl. 43.] De pirite lapide. Pirites lapis est ex quo eramen fit. Eligendus est autem colorem eraminis habens, qui missus in foco frangitur. Comburitur uero sic: melle unctus in carbonibus uiuis mittitur et flabellatur quamdiu colorem rufum faciat. Alii uero multis carbonibus ignitis coctum et secundo melle unctum reuocant igni quandiu se friget et postea eximunt illum et lauant sicut cathmiam et reponunt. Virtus est illi crudo et cocto termantica. Caligines oculorum purgat, duritiis diaforesim facit et digestionem rei. Addita resina carnes purgat uel perequat lapis iste. Combustus a multis difriges dicitur. [§ Suppl. 49.] De sardio lapide. Sardius lapis dictus eo quod repertus sit primum a sardis. Hic rubeum habet colorem marmori porphiretico prestantem. Set inter gemmas sunt eius genera uilissima, et sunt V.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De medicina (Cassius Felix), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De medicina (Plinius Secundus Iunior Ps.), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De metatione (uel munitionibus) castrorum (Hyginus ps.), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [§ 1] Nunc papilionum tensionem cohortium supra scriptarum ostendimus. Papilio unus occupat pedes X, accipit incrementum tensurae pedes II, tegit homines VIII. Plena centuria habet milites LXXX; erunt papiliones X, qui occurrunt in longitudine pedum CXX. Nam quod ad latitudinem hemistrigii pedum XXX attinet, papilioni dantur pedes X, armis pedes V, iumentis pedes IX: fiunt pedes XXIV; hoc bis, XLVIII. Quoniam, cum praetendunt, efficitur striga pedum LX, reliqui pedes XII, qui conuersantibus spatio sufficient. Haec pedatura ad plenas centurias est computata, ex quibus in uigiliis singulis ‹IIII› erunt, et non plus quam octonos papiliones singulae tendunt. Ita fit, ut centurio eorum in eadem pedatura eorum papilionum tensionem accipiat; alioquin plus dari oportuisset. [§ 2] Legiones, quoniam sunt militiae prouinciales fidelissimae, ad uallum tendere debent, ut opus ualli tueantur et exercitum gentibus mixtum suo numero corporali in muro tene‹ant›. Quando autem supplementa plura fuerint, ubi necesse est cohortis pedaturam extendere, seruata latitudine hemistrigii et id pede manente, iam mutabimus, ut quis fuit CXX per CLXXX, sic sit XC per CCXL in modum formae subiectae, uel LX per CCCLX, similiter ut forma ostenditur. XXX enim pedes per DCCXX cohors una occupat; nunc, quotiens latitudo duplicatur, longitudo partes minuet. Quod‹si› legiones plures acceperimus et supplementa pauciora, ut necessarium sit cohortes circa uallum crebrius ponere, conuertimus pedaturam. Quod fuerit signis, tabulinum: nam hemistrigia mutabimus ratione tensurae suae. Cuiusque generis subiecimus. Aliqua cohors CL per CL solet adsignari, sed, in quantum fieri potest, deuitari debet de eo, quod centuriae suo ordine tendere non poterint et pedatura cohortis uno pariter nudabitur, sicut forma subiecta est. [§ 3] Cohors prima causa signorum et aquilae intra uiam sagulariam, et quoniam duplum numerum habet, duplam pedaturam accipiet, ut puta signis pedes CXX, tabulino pedes CCCLX, uel signis CLXXX, tabulino pedes CCXL; formae ratio ut reliquiae. Igitur si legiones impares, hoc est tres, acceptae fuerint, duae primae lateribus praetorii per rigorem uiae sagularis tendere debebunt, alia in praetentura similiter per rigorem uiae sagularis intrantibus portam praetoriam parte laeua; dextra cohortes contrariae tendent, ut possit exercitus combinatus educi. [§ 4] Quotiens autem quinque uel sex legiones acceptae fuerint, binae cohortes primae lateribus praetorii tendere debebunt, duae in praetentura, super quibus ualetudinaria, deinde uexillarii; et si res exiget, cohors peditata quingenaria loco uexillariorum solet superponi, et, si strictior fuerit pedatura, cohors legionaria dari debet, sed numero suo, ut CXX pedes ualetudinarium et reliqua, quae supra tendent, accipiant, hoc est ueterinarium et fabrica, quae ideo longius posita est, ut ualetudinarium quietum esse conualescentibus possit. Quorum pedatura in singulas species ad homines CC solet computari. [§ 5] Vexillarii legionum eandem pedaturam accipere debent, quam cohors legionaria quae ad sexcentenos homines computatur. Causa impedimentorum tendere debent in praetentura uel latere praetorii, ut dixeram, super cohortes primas; ad uallum, si fieri potest, ideo tendere non debent, quod legatus eorum pariter non sit et, si casu ab hoste uallum interruptum fuerit, legio - et legatus eorum - per uexillarios factum esse contendet. [§ 6] Cohortes praetoriae lateribus praetorii tendere debent et duplam pedaturam recipere, quod tentoriis maioribus utantur: primipilares etiam et euocati in eadem pedatura locum accipiunt. [§ 7] Equites praetoriani latere dextro praetorii, singulares imperatoris latere sinistro. Quorum si maior numerus fuerit, ut puta singulares DC, praetoriani CCC, poterint CL singulares in striga praetorianorum tendere: ita fit ut et pari numero dispositi ‹sint› (decuriones et reliqui principales eorum binos equos possidentes propensius tendant). Et si minor numerus utrorumque fuerit, ut centenis equitibus hemistrigiis suis laxius tendant, non erit haesitandum quin officialibus, lateri sinistro proximis, ibi pedatura adsignetur. [§ 8] Quodsi cohortes praetoriae impares acceptae fuerint, quoniam numerus et dispositio dextra laeuaque praetorii cohortium a paribus esse debent, loco cohortis equites praetoriani ponentur. Singulares autem equites si DCCC aut DCCCC fuerint, pari numero integris strigis lateribus tendere debebunt, si ad D fuerint, ut striga est sufficiat. [§ 9] Illud maxime obseruare debebimus, ut latus praetorii non plus quam DCCXX pedes longitudinis accipiat. Ita fiet ut cohortes praetoriae, et reliquus numerus qui lateribus praetorii tendit, integris strigis sua pedatura optime tendant. Nam, quantum ad latitudinem praetorii totius attinet, a CLX ad CCXX potest obseruari in longitudinem, ut supra dixi, pedum DCCXX. Stationi dari oportet secundum praetorium pedes XX, si res exigit, pedes X sufficient. [§ 10] Item comitibus imperatoris nostri a pedibus L ad LXX potest obseruari, in qua pedatura praefecto praetorio primo loco a uia principali adsignari debet. Interposita deinde uia, cohortes praetoriae et reliquus numerus prout disponi debent, de libello ostendimus. [§ 11] Aris institutis in praetorii parte ima, auguratorium parte dextra praetorii ad uiam principalem apponimus, ut dux in eo augurium recte capere possit; parte laeua tribunal statuitur, ut augurio accepto insuper ascendat, et exercitum felici auspicio adloquatur. [§ 12] In introitu praetorii partis mediae ad uiam principalem gromae locus appellatur, quod turba ibi congruat, siue in dictatione metationis, posito in eodem loco ferramento, groma superponatur, ut portae castrorum in conspectu rigoris stellam efficiant. Et professores eius artis causa supra scripta gromatici sunt cognominati. [§ 13] Viae uicinariae ideo dantur percurrentes proxime sagularem, ut ad eruptionem exercitus expediti progredi possint. [§ 14] Nunc praetenturae rationem exponam. Via principalis, quae est inter portas dexteriorem et sinistriorem, quae a principiis nomen obti‹net›, esse debet latitudine eadem, qua opus pedum LX, quod est inter uallum et legiones, et ideo quibusdam interuallum est cognominatum. Item uia quae ducit ad portam praetoriam ‒ a praetorio sine dubio uia praetoria ducitur ‒, latitudine ut supra pedum LX, propter quam rigore tensurae suae superiores strigae in praetentura non percurrunt, quoniam ad uiam praetoriam signa spectare debebunt. [§ 15] Dabimus itaque infra uiam principalem legatis pedaturam, quod scamnum est appellatum nec communis strigarum dictationem metationis habet propter legionum numerum incertum, quod semper latitudine a pedibus L ad LXXX obseruari debebit, prout numerus legionum effecerit; in quo tribuni cohortium praetoriarum tendere solent. Similiter tribunis legionum inferius adsignari debet, quod aeque scamnum dicitur; a quo uia interposita alae miliariae vel ‹quin›genariae et deinceps, prout quis tendere debebit. In forma subiecimus. [§ 16] Nunc, ut suo referam loco, ad alam miliariam. Turmas habet XXIIII, in eis decuriones, duplicarii, sesquiplicarii, iidem qui et numerus turmarum stabunt. Equos singuli decuriones ternos, duplicarii et sesquiplicarii binos. Sic super numerum equorum mille, deductis singulis, qui in numerum computantur, XCVI. Ala quingenaria turmas habet XVI, decuriones et reliqua prout numerum turmarum, amplius equos ut supra LXIIII. Et ideo in singulis equitibus terni pedes computantur, MD efficitur. In eo pede praefectus alae pedaturam accipiat, et principales eorum aliquo laxius tendant; alioquin singuli binos pedes et semisses acciperent. [§ 17] Quantum autem ad retenturam pertinet, uia quae est super praetorio, per cuius rigorem utraque parte, cum maior exercitus est, hoc est quinque legiones et supra, portae quintanae dari solent, accipere debet latitudinem pedum XL; si portae ibi datae fuerint, L pedes accipiet, et cognominatur etiam quintana causa copiarum. [§ 18] Quaestorium dicitur, quod aliquando quaestores ibi pedaturam acceperint; quod est super praetorium in rigore portae, quae a cohortibus decimis ibi tendentibus decimana est appellata. Quaestorium minore esse debet latitudine quam praetorium, ut strigae statorum posticum praetorii proximi sint. In quo maxime legati hostium et obsides; et, si qua praeda facta fuerit, in quaestorio ponitur. [§ 19] Lateribus eiusdem tendere debent ad uiam quintanam centuriae statorum, ut posticum praetorii tueantur et proximi sint praetorium; quibus duplam pedaturam adsignabimus, quod eisdem tentoriis utantur quibus cohortes praetoriae. Super quos cohors peditata quingenaria uel equitata, prout strigae magnitudo fuerit, poni debebit. Et per reliquas strigas cohortes peditatae uel equitatae ad uiam quintanam spectare debebunt, et supra symmachares et reliquae nationes tendere debebunt; et ita fiet, ut omni parte nationes et supra scripta contineantur. [§ 20] Viae sagulariae XXX pedes sufficient; ‹si› quinque legiones fuerint, XL pedes latitudinis accipere debebit. Scholae cohortium principiis, ubi munera legionum dicuntur, in scamno legatorum contra aquilam dari debent. [§ 21] Castra, in quantum fieri potuerit, tertiata esse debebunt, ut flatus aurae aestus exercitus leniat. Hoc dixi tertia‹ta›, ut puta longum pedes MMCCCC, latum pedes MDC. Si longiora fuerint, classica dicentur, nec bucinum in tumultu ad portam decimanam facile poterit exaudiri; si latiora fuerint, proxime quadraturam sequens est dictatio. [§ 22] Quantum attinet ad ea quae sunt necessaria, satis puto diligenter rettulimus, et, si quae rationes adhuc fuerint necessariae, suo referam loco. Praeterea munitionem castrorum et soli lectionem ‹in› statuenda metatione, item iniquitates locorum uitandas ne praeterisse uidear, breuiter in parte ima exponam. [§ 23] Interim ostendam inceptationem metationis et numeros compositae formae recognoscamus: admonebimus itaque quis ubi tendere debeat. Lateribus praetorii cohortes praetoriae et equites praetoriani, equites singulares imperatoris, alae miliariae uel quingenariae; si pedatura permiserit, uexillarii et cohortes secundae uel peditatae quingenariae super cohortes primas. [§ 24] Praetendunt alae miliariae uel quingenariae, Mauri equites, Pannonii ueredarii. Classici omnes ideo praetendunt, quod ad uias muniendas primi exeunt, et quo sint tutiores, a Mauris equitibus et Pannoniis ueredariis operantes proteguntur; qui a cohortibus proximi tendere debent. Vexillarii legionum, item exploratores in striga cohortis primae. [§ 25] Retendunt cohortes equitatae miliariae uel quingenariae, quarum rationes subieci. Omnis miles prouincialis accipit pedaturam pedem adiecta quinta per totam longitudinem hemistrigii, eques autem duo semis adiecta quinta. Nunc quotiens numeros acceperimus, ut retenturam computemus, cohortes equitatas ad numerum peditum redigimus, ut equitibus cum cohortibus suis pedaturam facilius adsignemus. [§ 26] Habet itaque cohors equitata miliaria equites CCXL, quod redigo ad peditem, ut pedem, quod accipit miles, redigo ad duo semis, quod accipit eques. Fit, dimidia sumpta, ductum quinquies. Sic tractabimus numerum equitum: fit CXX, ducemus quinquies, fit DC. Accedunt ex ea cohorte miliaria, detractis equitibus, reliqui pedites DCCLX: fit cum superiore MCCCLX. Meminerimus itaque, ad computationem cohortis equitatae miliariae, pedaturam ad MCCCLX dari debere. Cohors equitata quingenaria in dimidio eandem rationem continet quam cohors ‹miliaria›. [§ 27] Habet itaque cohors equitata miliaria centurias X peditum, equites CCXL, turmas X; omnes tendunt papilionibus CXXXVI, ex eis centuriones et decuriones singulis papilionibus utuntur. Cohors equitata quingenaria habet centurias VI, reliqua pro parte dimidia. [§ 28] Cohors peditata miliaria habet centurias X, tendit papilionibus C, ex eis centuriones singulis. Item peditata quingenaria habet centurias VI, reliqua ut supra. [§ 29] Nationes ‒ Cantabri, Gaesati, Palmyreni, Daci, Brittones ‒, centurias statorum et si quid aliud datum fuerit in exercitu symmachariorum, ‹in› retentura ponimus. Camelis cum suis epibatis singulis pedes V adsignabimus. Tendere debebunt, si in hostem exituri erunt, in praetentura iuxta classicos, si ad praedam portandam praesto erunt, intra quaestorium tendere debebunt. [§ 30] Datos itaque numeros, qui infra scripti sunt, sic computabimus: Legiones III, uexillarii MDC, cohortes praetoriae IIII, equites praetoriani CCCC, equites singulares imperatoris CCCCL, alae miliariae IIII, quingenariae V, Mauri equites DC, Pannonii ueredarii DCCC, classici Misenates D, Rauennates DCCC, exploratores CC, cohortes equitatae miliariae II, quingenariae IIII, cohortes peditatae miliariae III, quingenariae III, Palmyreni D, Gaesati DCCCC, Daci DCC, Brittones D, Cantabri DCC, centuriae statorum II. [§ 31] Semper numeris acceptis retenturam computare debemus, ut sciamus quot hemistrigia in dimidia retentura nascantur. Nunc fit numerus qui retendit XIIIDCXL. Sumo partem dimidiam, ideo quod a paribus tendant, fit VIDCCCXX. Nunc latus praetorii componamus et praetenturam similiter computemus, sicut retenturam fecimus, ut sciamus cohortibus legionariis quid tabulino uel signis dare debeamus. [§ 32] Obseruare itaque debebimus, ut, quotiens tres legiones cum supplementis acceptae fuerint, dimidia pars castrorum DCCXX pedes latitudinis habeat, et lateribus castrorum cohortibus tabulino XC, signis CCXL pedes adsignemus, ut, deducto tabulino cohortium et latitudine uiae sagularis, reliqui DC pedes supersint, ut alae miliariae in praetentura ad pedem tendant. Et nunc statuimus reliquos pedes DC, explemus latus unum praetorii, ut sciamus quot alae in praetentura tensurae sint. [§ 33] Occupantur numero militum latere praetorii pedes ‹C›CCCXX, praetorio pedes LX, stationi pedes XX, comitibus pedes LX, in uias pedes ‹X›L, quod fere in hac latitudine ita fuerit dispositio: fiunt DC pedes. [§ 34] Nunc praetenturam ut componamus, numerum equitum alarium, qui sunt reliqui, computemus. Fiunt IIII, partis dimidiae II. Accipere debet ala miliaria signis pedes CL, tabulino pedes DC. Hac ratione pedes CL efficiunt hemistrigia ‹V›. Accipit eques III pedes in longitudine pedum DC; sumo partem tertiam, ut habeam equitum numerum qui in ea longitudine tendent. Fit CC, erit hemistrigii unius; et nunc hemistrigia ducimus V, quinquies CC fit M: alae miliariae pedatura. [§ 35] Reliquum autem numerum sicut retenturam computemus, ut sciamus similiter quot hemistrigia nascantur. Fit numerus cum pedatura ualetudinarii, ueterinarii et fabricae, quae in unum ad DC homines computantur, VIIII. Sumimus dividiamo, fit IIIID. Hemistrigium partis dimidiae est DC pedum per longitudinem, quod ‹D› homines capit: sit quod diximus, peditem adiectam quintam ad pedem accipere. Nihil itaque intersit an ad numerum computatum quintam partem adiciamus, an uero ex longitudine, ut nunc, DC pedum deducamus partem sextam. Reliqui quingenti, tot homines capiet hemistrigium. [§ 36] Sed habemus numerum IIII, uidemus quotiens habeo ‹D›: quod est VIII. Totidem hemistrigia nascuntur. Fit CCXL, et superiores computati alarium pedes CCC: fit in unum DXL. Poterit esse tensurae cohortium III; faciunt pedes DCCXX, ex quibus decedit quod numerus occupat, pedes DXL: reliqui pedes CLXXX, quo VI hemistrigia nascuntur. Vt nunc uicinaria uia super cohortem primam, item numero quattuor, pedum denum: fit in uias pedes LX. Reliqui pedes CXX, quos scamnis tribunorum et legatorum, singulis LX pedes, adsignabimus. [§ 37] Nunc si dantur mille homines super numerum compositum, in eadem pedatura locus adsignetur; sic faciemus. Quoniam partis dimidiae D esse constat, quos capit hemistrigium, deducamus scamnis pedes X et uiam inter alas tollamus, quae tunc datur, si pedatura permittet. Fiunt pedes XXX: erit hemistrigium, quod D homines postea acceptos recipiet. [§ 38] Nunc e contrario similiter numeris compositis deducamus homines M, quorum est pedatura striga pedum LX. Dabimus scamno legatorum pedes LXXX, tribunorum pedes LXX et uiam inter alas reponemus. [§ 39] Item lateri praetorii et retenturae similiter, si quo plus uel minus fuerit, idem obseruabimus, ut praetorium et comitum pedaturam item quaestorium minuamus uel ampliemus, seruatis portionibus latitudinis. Viae autem abesse poterint, si pedatura strictior fuerit, inter cohortes praetorias et alas equitum, ideo quod disciplina militari ad suum quisque numerum coniuncti conuenient. [§ 40] Si obseruent ita, ‹ut› dico, et in retentura qui solent et quodque genus hominum per strigas strictius seu laxius tende‹re›, quoniam saepe numeros euenit commutari, tensura amplius efficiant, quam strigae in eandem pedaturam incurrent. Nec plus ex eis deduci debet, quam peditatae quingenariae super cohortes primas, et, si amplius supersunt ut nec strigam expleant, necesse erit per reliquas strigas, ut dixi, artius tendant. Similiter, ut laxius tendant efficitur, quotiens reliquus numerus conuenit, ne totius metationis ordo turbetur; et retenturae per strigas aequali numero laxius tendunt, retenturae numero computato ut in pedatura conueniret. [§ 41] Quodsi adhuc amplius seu minus quam ostendimus supplementa data fuerint, omnia immutabuntur et cohortes circa uallum aliter tendent. [§ 42] Nunc retenturae diximus partis dimidiae numerum VIDCCCXX. Quoniam est latitudo DC ‹pedum›, uideo quot hemistrigia esse possint; ut nunc, erunt decem et septem, et quaestorio pedatura sufficiens dari possit. Sumo itaque numeri partem XVI‹I›, quot hemistrigia esse diximus, fit CCCC: erit numerus militum. Tendere debebunt per hemistrigium unum, adiecta quinta pedum LXXX: fiunt pedes CCCC‹LX›XX, unde efficitur, ‹ut› duae cohortes latere retenturae tendant. [§ 43] Symmacharios et reliquas nationes quotiens per strigas distribuimus, non plus quam tripertiti esse debebunt nec longe abalterutrum, ut unam tesseram suo uocabulo citationis audiant. Obseruabimus primae strigae signis idem adsignari quod cohorti primae, ut uiae uicenariae percurrant. [§ 44] Erunt itaque lateribus cohortes XVI, praetendent et retendent quattuor milia, et singulae LX per CCCLX; reliqui quattuor milia intra uiam sagularem. [§ 45] In quantum potui, domine frater, pro tirocinio meo in breui omnes auctores sum persecutus, sed quidquid circa compositionem castrorum aestiualium instituerunt, in hoc libello, priusquam numeros instituerem, sub ratione omnia declaraui. Principia in omni inceptatione metationis scribenda nullus auctor in hunc diem ostendit, propter quod spero sollicitudinem nostram digne tibi placituram. [§ 46] Exposuimus itaque singulas species et uniuersum exercitum suis locis constituimus, ostendimus etiam, si necessum fuerit, quis numerus commutari debeat. Quodsi alae in retentura positae fuerint et pedites ‹in› praetentura siue cohortes equitatae, nulla necessitate cogente, sine dubio metatoris imperitiae signum est. Illud plane poterit obseruari, ut, si cohortes equitatae in eo exercitu omnino ‹non› fuerint, ponamus alas quingenarias lateribus quaestorii, ut retentura equitatum habeat. [§ 47] Nam quod ad legiones ‹disposi›tas et diuisi‹onem in› duos numeros pertinet, quod et peritis compositionum difficultates ostendet, methodum metationis a me exquisitam, ad numerum cohortium pertinentem, intento ingenio elaboraui, ut, si dignatus fueris iniungere, nouitatem metationis ad magnitudinem tuam primus adferam, quae tibi spero placebit, si primum cottidianam metationem tractabis. [§ 48] Nunc munitionem castrorum et reliqua, quae pluribus auctores scripserunt, breuiter perferamus. Munitio aestiualium obseruatur generibus quinque: fossa, uallo, ‹uimine›, agmine, aggere. [§ 49] Fossa loco securiori causa disciplinae, cuius species est fastigata uel Punica. Fastigata dicitur, quae a summa latitudine lateribus deuexis in angustiam ad solum coniuncta peruenit. Punica dicitur, quae latere exteriori ad perpendiculum dirigitur; contrarium deuexum fit, quomodo in fastigata. Quibus latitudo dari debeat ad minimum pedum quinque; altum pedes tres. Regressis pedibus exterius sexaginta per latitudinem portarum similiter fossa fiet, quod propter breuitatem titulum cognominatum est. [§ 50] Vallum loco suspectiori extrui debet cespite aut lapide, saxo siue caemento. Sufficit latum pedes VIII, altum pedes VI; et lorica parua fit similiter ante portas, ut titulum ad fossam, ad uallum. Causa instructionis sanctum est cognominatum. [§ 51] ‘Ceruoli’ trunci ramosi. Ad hos decurritur, si soli natura nimia teneritate cespes frangitur neque lapide mobili nisi copiosum uallum extrui potest nec fossa fieri, ut non ripae decidant. [§ 52] Quotiens ‘ceruoli’ desunt et est locus suspectior, armorum ordinibus IIII castra muniunt, ut per singulos ordines uigiliae crebrius ponuntur; et equites alterna uice castra circuire debent. Si in pacato, solummodo tuendae disciplinae causa unus ordo armorum sufficit et uigiliae rarius constituuntur. [§ 53] Aggeribus autem ita fit uallum, si locus petrosus aut arenosus fuerit, quod sine dubio aggere facto munitionem castris praebet. [§ 54] Angulos castrorum circinari oportet, quia ‘coxas’ efficiunt instabiliuntque opus propugnationem tutans. Circinari debebunt ex angulis cohortium, qui efficiunt latitudinem operis pedum LX, usque quo lineas exteriores comprehenderis, quae efficiunt partem quartam. [§ 55] Similiter ‘clauicula’ circinatur ex linea interiore ualli, puncto mediae portae, adaperto circino ad cardinem portae. ‹Ex› eo medio praeter uiam circinabis in eandem lineam, quae centro seruiet. Item, puncto manente, adicies latitudinem ualli et iterum circinabis in eandem lineam, ut intrantes semper detecti sint et aduenientes in recto cursu excludant‹ur›; nomenque ab effectu ‘clauicula’ trahit. [§ 56] Nam quod attinet ad sollicitudinem instituendae metationis, primum locum habent quae ex campo in eminentiam leniter attolluntur, in qua positione porta decimana eminentissimo loco constituitur, ut regiones castris subiaceant; porta praetoria semper hostem spectare debet. Secundum locum habent quae in plano constituuntur, tertium quae in colle, quartum quae in monte, quintum quae in loco necessario, unde et ‘necessaria’ castra dicuntur. [§ 57] Praecipue obseruari debebit uia quae lateribus castrorum supersit. Cetera quocumque latere flumen siue fontem habere debebis in qualicumque positione castrorum. Iniqua loca, quae a prioribus ‘nouercae’ appellantur, omni modo uitari debent. Ne mons castris immineat, per quem superuenire hostes aut prospicere possint, quid in castris agatur; ne silua celatura hostes adiaceat neue fossae ‹aut› ualles, per quas obrepi castris occulte possit; ne uicini fluminis torrentes subita tempesta‹te› castra inundent. [§ 58] Interea meminisse oportet in hostico ascensus ualli duplices et frequentes facere et tormentis tribunalia extruere circum portas, in ‘coxis’, in loco turrium. Maxime instruendum erit uallum tormentis ab eo latere quo nouercae, si uitari non potuerunt.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De metris (Mallius Theodorus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Praefatio Dubitare neminem arbitror, Theodore fili, quin ratio metrica suauitatis causa reperta sit, uidelicet ut ea quae excellentibus sententiis ac uerbis dicerentur carminis etiam certa modulatio dulciora auribus redderet. Ex quo id effectum est, ut innumerabilis quaedam metrorum multitudo ab his introduceretur, qui in poetica scribendi facultate et ingenio et studio et doctrina principes extiterunt, quod, quid in poemate quasi mollius ac blandius, quid asperius ac durius esset, suas ipsi aures consulebant hisque ita obtemperabant, ut in conformandis suis carminibus artem cum delectatione coniungerent. Qui si solum syllabarum naturam ac modum temporum sibi consectandum putassent, obsoleta permulta atque absurda peperissent. ‹S›ed cum prudentissimi quique audientis delectamentum metricae artis esse originem ac fontem uiderent, aurium uoluptatem ab his metris, quae ipsi conderent, diuellendam non existimarunt, quorum apud omnes huiusce artis studiosos excellit auctoritas. Siqua autem apud poetas lyricos aut tragicos quispiam reppererit, in quibus certa pedum conl‹oc›atione neglecta sola temporum ratio considerata sit, meminerit ea, sicut apud doctissimos quosque scriptum inuenimus, non metra, sed rhythmos appellari oportere. Scribimus igitur ita de metris, ut ab his rhythmos procul remoueamus, atque in his omnino nullum sit, in quo non pedum defixa ratio cum dulcedine adsociata atque permixta sit. Ac primo quidem nobis ipsa metrorum genera conlocanda sunt, tunc de eorum partibus disserendum. ‹Sed › quoniam sermo progredi ad explanandam metrorum disciplinam atque legem non poterit, nisi eorum primordia, id est syllabarum ac pedum rationem, aperiamus, ‹nunc dicamus de syllaba›. De syllaba Est igitur syllaba litterarum inter se congregatarum apta conplexio. Vsu autem inueteratum est ut etiam nulla litterarum congregatione facta solas per se eas quae uocales nominantur syllabas esse dicamus. Syllabis uero conficiuntur pedes, quae prima quasi metra appellare possumus. Syllaba et pes mensura consta‹n›t, quae graece metron dicitur. Sunt autem syllabae partim longae, partim breues, partim communes ‛A’ producta longam syllabam facit, ut ‛ales’, ‛a’ correpta breuem, ut ‛amor’: ‛e’ producta longam syllabam facit, ut ‛emi’, e correpta breuem, ut ‛emo’: ‛i’ producta longam, ut ‛Ilium’, ‛i’ correpta breuem, ut ‛iter’: ‛o’ producta longam, ut ‛omen’, o correpta breuem, ut ‛origo’: ‛u’ producta longam, ut ‛unus’, ‛u’ correpta breuem, ut ‛utinam’. Vt autem solae per se uocales productae longas, correptae breues syllabas faciunt, ita etiam cum his iunctae consonantes aut longas aut breues syllabas secundum legem atque usum pronuntiationis informant. Iunguntur uero inter se binae uocales, quas Graeci diphthongos uocant, ‛ae’ ‛oe’ ‛au’ ‛eu’ ‛ei’ ‛yi’, quae syllabae semper longae sunt. Adsociantur etiam sic inter se uocales litterae, id est ‛i’ et ‛u’, ut prior littera uim teneat consonantis, ut ‛Iuno’ ‛uideo’, quarum syllabarum ea condicio est, ut interdum longae sint, interdum breues. Id enim ratio sermonis latini et pronuntiandi forma expetit. Positione autem longae syllabae fiunt, si correpta uocalis habeat in eadem syllaba ultimam litteram consonantem, eademque littera excipiatur a consonante consequenti, ut ‛arma’. Fit autem positione longa syllaba, cum ipsa per se ex uocali et duabus consonantibus constat, ut ‛est’. Quod si praecedentem breuem syllabam, quam una uocalis facit, sequentur duae consonantes, fit syllaba positione longa, ut ‛Acrisioneis’. Item fit positione longa, si uocalis in duplicem desinit litteram, ut ‛nox erat’, aut si praemissa uocalis praecedat duplicem graecam, ut ‛Mezentius’. Interdum autem breuis syllaba, qua pars orationis terminatur, pro longa ponitur, ut ‛omnia uincit amor, et nos cedamus amori’. Quod genus syllabae inter longas uel omnino refugiendum uel parcissime usurpandum est, quamuis et apud Vergilium non rarissimum, apud Homerum uero frequentissimum reperiatur. Communis uero syllaba fit, cum productam uocalem sequitur uocalis, ut ‛te Corydon, o Alexi’; item cum duas uocales inter se coniunctas consequitur uocalis, ut ‛insulae Ionio in magno’. Positam etiam communem apud Vergilium uidemus eam syllabam, quae in ‛c’ litteram desinit ‹ita›, ut eam uocalis consequatur: nam cum dicit ‛hoc erat’, longam eam syllabam constituit, quae in ‛c’ desinit; cum autem dicit ‛solus hic’, breuem eandem syllabam conlocat. Est etiam communis syllaba, cum praecedens in uocalem desinit, sequens autem syllaba ita habet duas consonantes, ut prior sit muta et sequens liquida, ut ‛uasto Cyclopis in antro’ ‹et ‛uastos ab rupe Cyclopas’ . › Atque haec quidem de syllabis dixisse satis sit. Nunc pedum distinctionem et uarietatem persequamur. De pedibus Pentasyllabos etiam quidam et hexasyllabos pedes, quos Graeci sy‹n›zygias uocant, faciendos crediderunt, quorum nobis superflua et inanis opera repudianda est, cum eorum etiam pedum, quos supra enumerauimus, conplures ab omni metrica disciplina alieni sint. Ex his enim pedibus, qui ex breuibus aut ex longis syllabis ita conficiuntur, ut in his breuitatis et longitudinis uarietas nulla sit, nisi ex longis et breuibus syllabis temperati adiungantur pedes, metrum omnino effici non potest. Nam cum ars musica, quae est in omni uocis sono moderationis ac suauitatis inuentrix, metricae quoque rationis princeps ac magistra sit; eadem uero ita neruos testudini adiunxerit, ut eorum alii acutum, alii grauem sonum redderent, eandemque uocum distinctionem tibiarum foraminibus aptauerit, uidelicet quod canendi dulcedo sine hac uarietate existere nulla possit, is, qui ex his pedibus, qui solas in se breues aut solas longas syllabas habebunt, effici posse metrum existimabit, ab omni musica doctrina transuersus fertur et deuius. At uero ex uiginti et octo pedum numero, quot supra declarauimus, qui metris utiles sint ut appareat, ipsa primum metrorum genera quae sint, demonstrandum nobis est; post qui metris aut conueniant aut ab his discrepent, explicandum. De metris Sunt igitur metrorum genera haec, dactylicum, iambicum, trochaicum, anapaesticum, choriambicum, antispasticum, ionicum a maiore, ionicum a minore. Siquid ergo praeter haec, quod non ad certam pedum legem, sed ad temporum rationem modumque referatur, uel scribet quispiam uel ab alio scriptum leget, id non metrum, sed rhythmon esse sciat, hisque exceptis metris octo, quae sunt a nobis enumerata, nullum aliud, etiamsi a quoquam certi ac definiti pedes attribuantur, aut eam quae sit digna carmine suauitatem habiturum ‹aut› omnino metrum esse dicendum. Quod cum ita sit, de ipsis iam pedibus a nobis disserendum est, ut ‹quibus› nullus omnino ad aliquod metrum pateat accessus, qui[bus] interdum admittantur, qui sua ui atque natura metrorum rationem expleant, palam omnibus perspiciendum constituamus. Sunt igitur penitus repudiandi longeque remouendi ‹ex disyllabis pyrrichius›; ex trisyllabis molossus, ‹tribrachys›, molossus, amphibrachys, amphimacrus, ‹bacchius›, palimbacchius; ex quadrisyllabis proceleumaticus, dispondius, diiambus, ditrochaeus, paeones omnesque epitriti. Ex quo apparet octo his metris, de quibus est dictum, nouem pedes ita attributos, ut eorum praecipue inter se coniunctione uniuscuiusque metri uis contineatur. Qui quidem pedes hi sunt, spondius, iambus, trochaeus, [pyrrichius] dactylus, anapaestus, choriambus, antispastus, ionicus a maiore, ionicus a minore; amphimacrus et bacchius rarissime, tribrachys uero aliquanto frequentius, sed precarium magis quam necessarium in metris locum obtinent. Sed quoniam de syllabis ac pedibus abunde dictum est, ad ipsam metrorum demonstrationem distinctionemque ueniamus. De metro dactylico Metrum dactylicum hexametrum inuentum primitus ab Orpheo Critias adserit, Democritus a Musaeo, Persinus a Lino, permulti ab Homero, qui profecto, cum heroum facta carmine suo explicare uellet, metri huius, quod ceteris omnibus longe pulchrius celsiusque est, aut repertor aut certe adprobator fuit. Constat autem metrum dactylicum hexametrum heroicum ex dactylo et spondio uel trochaeo, ita ut recipiat spondium locis omnibus, dactylum locis omnibus praeter ultimum, trochaeum uero loco tantum ultimo. Huius exemplum ‛arma uirumque cano, Troiae qui primus ab oris’. Metrum dactylicum pentametrum recipit pedes hos: spondium loco primo et secundo, dactylum locis omnibus, catalecton in medio et in fine. Huius exemplum ‛ingentes actus carmina nostra canent’. Metrum aliud dactylicum pentametrum recipit pedes hos: dactylum siue spondium loco primo et secundo, catalecton in medio, deinde duos dactylos sine catalecto, ut est illud Sereni: ‛et nihil est quod amem Flaminia minus’. Metrum dactylicum asclepiadium habet primo loco spondium, secundo dactylum et catalecton, deinceps duos dactylos. Huius exemplum ‛laudamus uario musica carmine’. Hoc metrum a superiore eo distat, quod in illo est facultas primum et secundum pedem dactylum siue spondium conlocandi, in asclepiadio autem certa lex haec est, ut primo loco spondius, secundo dactylus, deinde catalecton, post duo dactyli conlocentur. Metrum dactylicum aeolicum recipit pedes hos: spondium siue iambum siue trochaeum loco primo, deinde duos dactylos, post spondium siue trochaeum. Huius exemplum: ‛ampla condere moenia coepit’. Metrum dactylicum phalaecium hendecasyllabum constat ex spondio et dactylo et tribus trochaeis. Huius exemplum: ‛fulgens diuitiis et ore clarus’. Metrum dactylicum alcaicum hendecasyllabum constat ex iambo et bacchio et duobus dactylis. Huius exemplum ‛uides ut alta stet niue candidum’.Horatius tamen primo loco etiam spondium praeposuit, ut est illud eiusdem: ‛odi profanum uulgus et arceo’. Metrum dactylicum sapphicum hendecasyllabum constat ex trochaeo et spondio et dactylo et duobus trochaeis siue trochaeo et spondio, ut est apud Horatium: ‛iam satis terris niuis atque dirae’. Huic autem metro post tres uersus additur finis heroici uersus, ut est apud eundem Horatium: ‛terruit urbem’. Metrum dactylicum pentametrum recipit eosdem pedes, quos hexametrum heroicum. Huius exemplum: ‛fronde uirere noua, quod seminat arbor’. Metrum dactylicum tetrametrum constat ex dactylo et spondio siue trochaeo, ita ut eadem loca obtineant hi pedes, quae in heroico hexametro docuimus. Huius exemplum: ‛aut Ephesum bimarisue Corinthi’. Metrum aliud dactylicum tetrametrum constat ex duobus dactylis et duobus trochaeis siue trochaeo et spondio. Huius exemplum: ‛omnia caelitus ampla sumes’. Metrum dactylicum trimetrum constat ex duobus dactylis et spondio siue trochaeo. Huius exemplum: ‛quod sua seminat arbor’. Metrum ‹aliud› dactylicum trimetrum constat ex dactylo et duobus trochaeis siue ex dactylo et trochaeo et spondio. Huius exemplum: ‛tu genus hoc memento’. Metrum dactylicum trimetrum pherecratium constat ex spondio et dactylo ‹et spondio› siue trochaeo, ut est apud Horatium ‛grato Pyrra sub antro’. Metrum dactylicum trimetrum glyconium constat ex spondio et duobus dactylis, ut est apud Horatium ‛sic te diua potens Cypri’. Metrum dactylicum dimetrum, quo saepe est usa Sappho, constat ex dactylo et spondio siue trochaeo. Huius exemplum ‛unde Latinum’‛post genus ortum’ ‛altaque magnae’‛moenia Romae’. Metrum dactylicum heptametrum constat ex duobus dactylis et spondio et dactylo et tribus trochaeis, ut est apud Horatium ‛soluitur acris hiems grata uice ueris et fauoni’. Effici posse alias etiam metri dactylici uarietates non clam nobis est, ita ut fiant uersus aliqui productiores aut ‹i›idem pedes aliter inter se coniuncti. Sed nos ea persecuti sumus, quae essent et auditu iucundissima et apud poetas Graecos et Latinos quam maxime celebrata; quibus profecto te esse ceterosque, qui suum studium ad hanc rem adplicabunt, contentos oportebit, cum quantamuis subtilitate ingenii et scribendi adsiduitate expleri facile atque instaurari possit metrorum tanta diuersitas, cumque ea in re in qua ‹ [...] › reperiendae nouitatis possit aut dulcius alicuius. De metro iambico Metro autem dactylico heroico metri iambici hexametri proxima definitio uisa est: altero enim producuntur acies, ubi proelia conseruntur, altero clarorum hominum uita atque fortuna scena personat. atque idcirco utriusque conexio in earum rerum, quae sunt maximae, expressione ac declaratione uersatur. Recipit uero metrum iambicum hexametrum pedes hos, iambum locis omnibus, tribrachyn locis omnibus praeter nouissimum, spondium, dactylum et anapaestum locis tantum inparibus, pyrrichium loco tantum ultimo. Huius exemplum ‛ibis liburnis inter alta nauium’. Metrum iambicum senarium colobon constat ex pedibus superius conprehensis, et pro sexto pede una tantum syllaba ponitur, ut est apud Horatium ‛trahuntque siccas machinae carinas’. Metrum iambicum pentametrum recipit pedes omnes superius conprehensos. Huius exemplum ‛uirtute recte uita degitur’. Metrum iambicum pentametrum colobon recipit supra dictos pedes omnes, et pro quinto pede una tantum syllaba ponitur. Huius exemplum ‛merulae quod os sonat uetustae’. Metrum iambicum tetrametrum recipit supra dictos pedes omnes. Huius exemplum ‛merulae quod os uetustius’. Metrum iambicum tetrametrum colobon, quod anacreonticum dicitur, recipit supradictos pedes omnes, et pro quarto pede una tantum syllaba ponitur; quod maxime fit sonorum, si primus pes anapaestus ponatur, post duo iambi, deinde syllaba. Huius exemplum ‛Triuiae rotetur ignis, uolucrique Phoebus axi rutilum pererret orbem’. Metrum iambicum trimetrum recipit supra dictos pedes omnes. Huius exemplum ‛quod os uetustius’. Metrum iambicum saturnium habet iambicum tetrametrum colobon et tres trochaeos. Huius exemplum ‛merulae quod os uetustae mane dulce cantat’. Metrum iambicum hipponacteum recipit pedes ‹s›ex lege superius conprehensa, et additur ei in fine pes bacchius. Huius exemplum: ‛ibis liburnis inter alta nauium recurrens’. Est etiam alterum metrum iambicum hipponacteum, quod a nobis conprobatur, in quo sextus pes spondius ponitur. Huius exemplum: ‛hic non iambum red‹di›dit pedem sextum’. Haec de iambico metro dixisse satis sit. Sciendum sane ipsius iambi eam uim esse, ut, quamuis aliorum pedum adiumenta acceperit, ipse tamen per se uersus non indecenter explere possit, ut est illud Terentiani: ‛adesto, iambe praepes et tui tenax’. Quod quidem etiam dactylus in heroico hexametro efficeret, nisi uersus conclusio[ne] aut spondium aut trochaeum desideraret. Iambi uero usus in carmine ita est uarius ac multiplex, ut se quam altissime attollat ad cotidianum loquendi morem accedat, et ita in seueris tristibusque uersetur, ut etiam in mollis ac remissis e‹i› sit loci[s] plurimum; hoc siquidem cum alii tragoediarum scriptores tum praecipue Sophocles atque Euripides, in quantum his est libitum, cothurnum extulerunt, et in Lycambam Archilochus exarsit, et Menander atque Aristophanes omnem humanae uitae imitationem persecuti sunt, et conplures lyrici suas cantilenas suaque ludicra contexuerunt. De metro trochaico Iambico autem metro trochaicum metrum, quamuis et spondium et anapaestum et dactylum recipiat, ut iambicum, eo tamen est contrarium, quod in iambico supra dicti pedes locis tantum inparibus, in trochaico autem non nisi paribus conlocari licet. Trochaeus uero in hoc metro, quod ex eo nomen accepit, locis omnibus, tribrachys locis omnibus praeter septimum ponitur. Trochaicum autem metrum a poetis Graecis et Latinis frequentatur [ponitur], quod etiam solus trochaeus ita efficere potest, ‹ut› incitato et minuto quodam cursu feratur. Huius exemplum: ‛pastor ille saepe mane dulce carmen insonat’. Sed liberioribus atque [ab]solutioribus numeris et ad res explicandas adcommodatioribus trochaicus uersus est, in quo inparem locum trochaeus, parem uero, in quantum necesse est, spondius occupat, ut est illud Terentiani: ‛nulla uox humana constat absque septem litteris’. Fit etiam trochaicum metrum ita, ut in eo adsiduum tribrachys obtineat locum, ut est illud apud Iubam, ‛qualis aquila cita celeribus auida pinnis transuolat’. Sed offendet aures sine ulla syllabae longae interiectione [et] breuium syllabarum prolixa coniunctio[ne]. Nobis autem propositum est a metrica disciplina procul omnia repellere, quae ab auditorum delectatione discrepent, quamuis ea pedum rationem recipiant; atque idcirco in hoc metro et tribrachys et dactylus et anapaestus non nisi quam parcissime et consultis prius auribus admittendi sunt. Quod etiam in iambico metro seruari uidemus: nam tametsi omnibus inparibus eius metri locis tribrachyn aut anapaestum aut dactylum conlocandi facultas est, rara tamen eorum fit admixtio. Neque ulla uel in iambico uel in trochaico metro iambo aut trochaeo quam cum spondio aut aptior aut frequentior potest esse coniunctio. De metro anapaestico In anapaestico autem metro nullum pedem ita congruere ut spondium uidemus. Nam quamuis etiam dactylum in hoc metro a quibusdam Graecis positum inueniamus, eo tamen adhibito confragosius quiddam resonat et durius. Itaque tametsi dactylus atque anapaestus sunt temporibus pares, id tamen aurium sensus, cui est maxime parendum, efflagitat, ut, quemadmodum intromitti in metrum dactylicum, ne eius suauitatem corrumpat, anapaestus non potest, ita metrum anapaesticum, ne eius gratia minuatur, dactylo inhospitale sit. Adcommodatissimus uero spondio in hoc metro locus primus est; ceteri itaque omnes pedes anapaesti; ita tamen, ut pro ultimo pede, sicut in trochaico metro, una tantum syllaba constituatur. Primo autem metrum anapaesticum, ut dactylicum, ab hexametro ordimur. Huius exemplum: ‛alte superemicat Aetna poloque propinquat’. Ex omnibus autem anapaesti[cu]s pulcher ac sonorus hic uersus est hoc ‹modo›: ‛niuibus superemicat Aetna poloque propinquat’. Ex eo autem uersu dactylico hexametro, quem quinque dactyli et spondius uel trochaeus efficiunt, adempta syllaba prima fit anapaesticum hexametrum colobon. Huius exemplum: ‛at tuba terribilem sonitum procul aere canoro’. Remota syllaba prima fit uersus huius modi: ‛tuba terribilem sonitum procul aere canoro’. Versus pentameter anapaesticus colobos fit ita: ‛tuba terribilis procul aere canoro’. Item tetrameter anapaesticus colobos fit ita: ‛sonuit procul aere canoro’. Item trimeter anapaesticus colobos fit ita: ‛procul aere canoro’. De metro choriambico Atque haec quidem quattuor metra, quae supra exposuimus, id est dactylicum, iambicum, trochaicum et anapaesticum, ex disyllabis et trisyllabis pedibus efficiuntur, prout uniuscuiusque metri ea quae a nobis explanata est ratio declarat. Reliqua uero quattuor metra, id est choriambicum, antispasticum, ionicum a maiore, ionicum a minore, quamuis quadrisyllabis pedibus ex parte plurima contexantur, ut tamen eorum finis non iniucundus sit, prope ‹a› paucarum syllabarum pedibus opem expetunt. Nam ut eum quem ab exordio proposuimus ordinem dicendi persequamur, metrum choriambicum apte efficitur ex tribus choriambis ‹et› dactylo et spondio siue trochaeo, ut est illud: ‛celsus equo Phoenicia ueste nitens ibat Arion’. Tribus enim choriambis nisi dactylicus finis adiceretur, nihil in his esset dulce et canorum. Fit hoc metrum etiam ex duobus choriambis et dactylo spondio siue trochaeo sequente. Huius exemplum: ‛Phoenicia ueste nitens ibat Arion’. Ex uno etiam choriambo et dactylo et spondio siue trochaeo fit hoc metrum ita: ‛ueste nitens ibat Arion’. Non solum autem dactylico fine, sed etiam [duplice] iambico colobo metrum choriambicum concludi recte potest in hunc modum: ‛celsus equo Phoenicia ueste nitens repente fulsit’. Quae conclusio iambica non modo post tres choriambos, sed post duos etiam et post unum non indecenter adiungi potest. De metro antispastico Metrum antispasticum, ita ut choriambicum, suauitatis in se nihil haberet, nisi aut dactylico aut iambico fine terminaretur. Post tres igitur antispastos dactylus ac deinde spondius siue trochaeus adhibetur. Huius exemplum: ‛rapit tela, uolans ecce, gerens arma Troius heros’. Quod metrum fit etiam ex duobus antispastis et dactylo et spondio siue trochaeo, ut est hoc: ‛rapit tela uolans ecce Troius heros’. Ex uno enim antispasto et dactylo et spondio siue trochaeo fit ita: ‛uolans ecce Troius heros’. Fine etiam iambici metri, quod colobon dicitur, non absurde hoc metrum concluditur hoc modo: ‛rapit tela uolans ecce gerens arma ruitque laetus’. ‹Fit etiam hoc metrum ex duobus antispastis et duobus iambis et syllaba, hoc modo: ‛uolans ecce gerens arma ruitque laetus’. › Ex uno etiam antispasto et duobus iambis et syllaba fit hoc modo: ‛gerens arma ruitque laetus’. Sciendum sane, cum antispastus pes constet ‹ex iambo et trochaeo›. Pro primo enim ‹iambo› si [aut iambus] aut pyrrichius aut spondius aut trochaeus poneretur, metri huius excellentior et latior usus esset. De metro ionico maiore Metrum ionicum a maiore constat ex ionicis maioribus duobus et spondio vel trochaeo, ut est illud apud Iubam: ‛ipsa est Chios, ipsa est Samothrace’. Metrum ionicum a maiore constat ex tribus ionicis maioribus et dactylo et spondio siue trochaeo. Huius exemplum: ‛tunc insolita sic puer aethra ruit aequor in altum’. Fit etiam hoc metrum ex duobus ionicis maioribus et dactylo et spondio sequente siue trochaeo. Huius exemplum: ‛tunc sic puer aethra ruit aequor in altum’. Ex uno etiam ionico maiore et dactylo et spondio siue trochaeo fit hoc metrum ita: ‛aethra ruit aequor in altum’. Quod metrum etiam duobus trochaeis siue trochaeo et spondio apte concludi potest. Huius exemplum ‛sumam bona, magnis fruar, altum ferar, at modeste’. ‹Fit hoc metrum etiam, ex duobus ionicis maioribus et duobus trochaeis sive trochaeo et spondio, ut est hoc: ‛magnis fruar, altum ferar, at modeste’›. Ex uno etiam ionico maiore et duobus trochaeis siue trochaeo et spondio fit hoc metrum ita: ‛altum ferar, at modeste’. De metro ionico minore Cum uero metrum et choriambicum et antispasticum et ionicum a maiore, sicut ostendimus, ita propriis contexantur pedibus, ut, nisi conclusionem aliunde accipiant, inelegans atque horridum sit, solum ex his metris, quae quadrisyllabos recipiunt pedes, ionicum a minore suo se pede ita explet, ut additamentum non requirat aliorum. Fit enim ex quattuor ionicis minoribus ita: ‛uocat omnes, bona iustis sua semper deus adfert’. Huic metro neque spondius neque dactylus neque trochaeus extrinsecus adiungitur: paenultimi enim pedis postrema syllaba et ultimi priores duae dactylum resonant, posteriores uero duae spondium uel trochaeum; eaque de causa hoc metrum suauitatem, quam habet ipsum in sese, non deposcit aliunde. Fit autem metrum hoc ex tribus etiam ionicis minoribus. Huius exemplum: ‛bona iustis sua semper deus adfert’. Ex duobus quoque ionicis minoribus hoc metrum fit ita: ‛bona iustis deus adfert’. Alios huic metro pedes idcirco quidam interserendos crediderunt, ut copiam et facultatem etiam augerent, sed nihil in his, quod aures blande accipere possint, inuenimus: atque ideo longe melius commodiusque censemus, ut metrum ionicum a minore eo, quo supra exposuimus modo, unius pedis ingeminatione expleatur, neque alius quisquam pes sequatur, quo adsociato non modo ei externa suauitas adquirenda, sed propria amittenda sit. Diuersa uero inter se metra posse coniungi lyricorum poetarum permulta et Graeca et Latina scripta declarant. Itaque dactylico subiungere et dactylicum et iambicum et alia licet; iambico quoque uersu eundem in modum etiam iambicum et alium quemlibet uersum subicere possumus idque eadem ratione per omnia metra usurpare possumus, ita ut diuersorum inter se metrorum sit apta et decora coniunctio. De arte ergo metrica nihil desiderari, a quoquam scias, ‹si› seruatam a nobis docendi rationem perspicias, ut ea, quae alii, qui eadem de re scripserunt, confusa et permixta conlocauerant, nos octo tantum generibus, quibus exceptis nullum inueniri metrum possit, conprehenderemus, quaeque etiam ex uno quoque genere species emanarent ac profluerent, ostenderemus, easque non in inmensum extenderemus, neque nouitatis aut cupiditatis potius quam suauitatis iudicio duceremur; Quo ita usi sumus, ut ea quae essent in carminibus dura atque aspera, quamuis a quibusdam poetis non essent repudiata, praetermitteremus. Siqui tamen inueniuntur, qui in isdem metrorum generibus ita rude atque inusitatum aliquid excogitent, ut id et cum eadem pedum lege et cum aurium delectatione consentiat, id abs te respui non oportebit: ea enim in re, quae ipsa per se infinita sit, nouum aliquid reperiendi constitui finis non potest. ‹Ad› te tamen ceterosque, qui se esse metricae disciplinae non ignaros uolent, ea sententia conueniet, ut ex his quae a nobis declarata sunt metrorum rationem atque doctrinam abunde consecutos, etiam si nihil a quoquam adiciatur, existiment.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De nomine (Pseudo-Probus), ed. Grammatici Latini, ex recensione Henrici Keilii.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ De nomine nominatiuus finitur litteris tredecim: uocalibus quinque, id est a e i o u, ut Sisenna monile sinapi Cicero ueru, semiuocalibus sex, id est l m n r s x, consul scamnum flumen Caesar Liuius silex, mutis duabus, id est t et c, ut caput lac; genetiuus tribus, id est s i e, ut Catonis magistri Musae; datiuus tribus, id est i o e, ut agili docto scholae; accusatiuus quattuor, id est m s t e, ut hominem funus caput monile; uocatiuus septem, a e i m r x o, ut Musa monile Liui scamnum Caesar silex Cato, sed in generibus neutris similis est nominatiuo; ablatiuus terminatur uocalibus quinque, ut ab hac schola ab hoc monile ab hoc agili ab hoc docto ab hoc ueru, item m s et r, ut nequam nugas instar. quaecumque nomina nominatiuo singulari i litteram habuerint ante ultimam syllabam, haec genetiuo singulari eandem duplicant, ut hic Mercurius huius Mercurii, hic Vergilius huius Vergilii; sic etiam in neutris, ut hoc dolium hoc folium huius dolii huius ‹fo›lii {lilii} facit et cetera. omnia nomina nominatiuo or syllaba finita aut masculina sunt, ut honor, aut feminina sunt, ut arbor, aut neutra, ut aequor, aut communia, ut melior. solum omnis generis inuenitur memor, quod potest aduerbium facere memoriter. ad nominatiuum casum uerba accedunt dicitur fertur nominatur, ut dicitur Cato se occidisse, fertur Pompeius in litore Aegypti iacuisse, nominatur Augustus inter quosdam. quaecumque nominatiuo casu ante s litteram habuerint u geminum, generis sunt masculini, ut seruus equus arduus coruus ceruus toruus. sed aluus sola geminatur, ut curuam compagibus aluumVergilius, Aen. 2,51: aluom Verg.. ueteria non dicuntur nominatiuo sed uetera, ut genetiuo plurali ueterum, non ueterium faciat. neutra nomina us litteris finita nominatiuo genetiuum in duas formas acuunt. una est, quae u litteram genetiuo in e transuertit et ris adicit syllabam, ut uulnus uulneris holus holeris. altera est, quae similiter in ris syllabam exit, sed u in o mutat ut nemus nemoris {lepus leporis} pecus pecoris pectus pectoris; sed utraque syllaba crescunt. inueniuntur tamen duo nomina, quae ab hac ratione dissentiant, id est pelagus et uulgus, quae apud poetas masculino genere ponuntur, ea ratione, quod genetiuo singulari in i exeant et huius pelagi uulgi sicut bulbi faciant nec syllaba crescant. ideo autem pelagus dissentire uidetur, quia Graecum est. nam uulgus, cum sit Latinum, non debet inter neutra genera poni; melius enim inter masculina poneretur, quamquam Vergilius et masculino spargere uoces in uulgum ambiguasVergilius, Aen. 2,98-99 et neutro dixerit tum uulgus et omne‹m› miscet agens telis nemora inter frondea turbamVergilius, Aen. 1,190-191: uolgus Verg., neutro item genere scinditur incertum studia in contraria uulgusVergilius, Aen. 2,39: uolgus Verg. et saeuit animis ignobile uulgusVergilius, Aen. 1,149: saeuitque Verg.. ad hoc ergo genus accusatiuum masculinum posuit, non neutrum; nam si neutrum, illa utique ratione dixisset, quod nominibus neutris tres casus similes seruiant et fecisset uulgus non uulgum. et Cornelius Seuerus rerum Romanarum libro I dixit: pelagum pontumque mouericarm.Cornelius SeuerusRibbeck³205 p. 225: Libertus frg. III Ribbeck³ = I, 206 Daviault = III, 203 Lopez genere neutro. apud Vergilium tapetas masculino genere inuenimus ut pulchrosque tapetasVergilius, Aen. 9,358: pulchrosque tapetas (Verg.) ; pictosque : ex Aen. 7,277. a nominatiuo hic tapeta, cuius declinationis ablatiuus pluralis apud ipsum Vergilium est pictisque tapetisVergilius, Aen. 7,277. item alii a nominatiuo hic tapes dicunt, qui facit hos tapetas; sed lectum nusquam est. finis generis est masculini, quia quaecumque nomina simplicia inanimalia Romana, id est anima carentia, nis syllaba finiuntur, generis sunt masculini, ut finis crinis cinis panis amnis; quibus similis cum sit finis, generis erit masculini. ideo enim dicimus Romana, quia lychnis nis syllaba finitur et est generis feminini, sed Graecum est; ideo simplicia: inuenitur enim bipennis figurae compositae et generis feminini est; et ideo inanimalia, quia sunt iuuenis et canis, quae sunt generis communis. Vergilius autem utroque genere dixit ut haec finis Priami fatorumVergilius, Aen. 2,554 et hic finis fandiVergilius, Aen. 10,116. dies cuius generis sit, quaeritur. quidam putant generis feminini esse, quia quaecumque nomina ablatiuo casu numero singulari e littera producta terminantur, generis sunt feminini, ut ab hac re et ab hac spe, item ab hac die. contra plerique masculini generis esse dixerunt, quia neque in numero neque in qualitate femininum genus recipit; numero sic, paucos dies, non paucas dicimus; qualitate, quia dies festos et non festas dicimus. potest tamen in aduerbio genus deprehendi ut hodie, quod significat hoc die. obseruabimus tamen secundum ueteres hanc differentiam, qui spatium diurnae lucis significantes, τὴν ἡμέραν, masculino genere dixerunt, ut Vergilius nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset ille diesVergilius, Aen. 2,248-249; feminino autem genere absolute tempus, quam nec longa dies pietas nec mitigat ullaVergilius, Aen. 5,783. dies, cum praesens tempus significat, generis est masculini; cum praeteritum aut futurum, feminini ut donec longa dies perfecto temporis aeuoVergilius, Aen. 6,745: aeuo ps.-Prob.: orbe Verg.. stirpem Vergilius et masculino et feminino genere dixit; masculino, cum radices arborum significare uult, ut stirpem Teucri nullo discrimine sacrumVergilius, Aen. 12,770; feminino, cum ad progeniem refert, ut heu stirpem inuisamVergilius, Aen. 7,293 et stirpem admisceri PhrygiamVergilius, Aen. 7,579. turbo, cum puerilis lusus instrumentum significat, masculini generis est, ut ceu quondam torto uolitans sub uerbere turbo, quem pueri magno in ‹gyro› uacua atria circumVergilius, Aen. 7,378-379, at cum procellam significat, feminini generis erit, ut ater quos aequore turbo, dispuleratVergilius, Aen. 1,511-512 et declinatur ut uirgo. at cum proprium hominis nomen est, declinatur ut Cato. sunt quaedam nomina in us litteris terminata quae ex se bina aduerbia faciunt, ut nauus naue nauiter, largus large largiter. omnia nomina aut fixa sunt aut mobilia. fixa sunt, quae in suo statu permanent, ut uir mulier; mobilia autem, quae per duo genera flectuntur, et sunt propria, ut Cornelius Cornelia. appellatiua autem per tria genera mouentur, ut probus proba probum. nomina masculini generis, quae in nominatiuo singulari in as litteras exeunt, per ceteros casus in tis syllabam adcrescunt, ut Asprenas Asprenatis, Maecenas Maecenatis, Atinas Atinatis. nomina masculini generis, quae in o exeunt in nominatiuo, per omnes casus eadem littera efferuntur, ut Cato Catonis, Milo Milonis, Maro Maronis et similia. masculus dicitur non mascel, ut genetiuo masculi non masceli faciat. oenoferi non oenofera, quoniam masculino genere singulari numero hic oenoferus non oenofer facit. urcei masculino genere non neutro dicuntur, quoniam diminutiu‹e masculin›o genere urcioli, non urciola dicuntur. fastus, id est libellus, generis est masculini et genetiuo huius fasti facit. item fastus, ut stirpis Achilleae fastusVergilius, Aen. 3,326, huius fastus facit. torques generis est masculini. sindo generis masculini est usu magis quam ratione certa; cuius locutio talis est, sindones Arabeos. quali masculino genere dicuntur, ut tu spisso uimine qualosVergilius, georg. 2,241: quallos Verg. (-alos M), et neutro, ut Cicero inter quasilla pectebatur aurumCicero Morelfrg. 1,1: (res romanae, lib. I). uirus autem aptoton est. quaecumque nomina neutra us litteris terminantur nominatiuo casu singulari, in genetiuo us amittunt et aut o aut e recipiunt et ris syllaba adsumpta declinantur, ut pecus pecoris, nemus nemoris, uellus uelleris † aut is ut uiscus uisceris cibus ciboris † omnia nomina pluralia ia litteris nominatiuo finita genetiuum in ium syllabam mittunt, ut moenia Hilaria Compitalia Vestalia comitia, horum moenium Hilarium Compitalium et cetera. sed Lucretius metrum custodiens rationem regulae excessit, qui ait anciliorum, non ancilium. inter haec ergo nomina sola distant comitia, quae genetiuo plurali missa in um non uim nominis magis quam loci nomen adsignant, ut horum comitium et datiuo uel ablatiuo his comitibus, quasi de propriis nominibus definiat dignitatem. quapropter hoc uim quandam nominibus secretionis uidemur inferre in genetiuo plurali, ut comitiorum non comitium dicamus et comitiis non comitibus. eodem modo cibaria constant. si um syllaba genetiuum finiamus et faciamus cibarium, non ipsius nominis regulam sonumue complectimur magis quam alterius, quod est sordidum {et}; datiuo uero et ablatiuo non sonat Latina finitio. non enim possumus dicere cibaribus. ergo genetiuum rum syllaba terminemus, id est cibariorum, ut reliqua Latine claudantur. item nomina neutra pluralia a terminata littera casu nominatiuo, haec genetiuo plurali rum syllaba terminantur, datiuum et ablatiuum in is syllabam mittunt, ut arma castra exta sarmenta et similia. sal quidam putant generis esse neutri, ut mel fel. quod si ita est, in obliquis casibus analogia dissoluitur. non enim geminata l genetiuo huius sallis facit quomodo mellis fellis. quod si una l refertur, non idem genetiuo flectitur salis, sicut mellis et fellis, sed ab ea origine uenit, ut significet iocos, et ideo sales masculini generis est, ut apud Lucilium: ore salem expiauit amarumLucilius [Marx] 1244: (inc. sedis frg.) et apud Sallustium: neque salem neque alia inritamenta gulae quaerebantSallustius, Iug. 89,7 et apud Horatium Flaccum: parochi quae debent ligna salemqueHoratius , sat. 1,5,46. flectitur ergo ut masculino genere possit esse sicuti sol; sed genetiuo casu solis producitur, salis corripitur. pumex masculini generis est, ut Vergilius latebroso in pumice nidiVergilius, Aen. 5,214: cf. Aen. 12,587 latebroso in pumice pastor. silex cortex masculino genere dicuntur; apud antiquos feminina erant, ut stabat acuta silexVergilius, Aen. 8,233 et silice in nudaVergilius, ecl. 1,15 et musco circumdat amarae corticisVergilius, ecl. 6,62-63. sal Fabianus causarum naturalium neutro genere dixit: cur sal aliud inquinatius uel nigrius? quia sal e luto congestum est; item masculino pluraliter protinus crescunt effusi sales. Afranius liberto meum sal si bene uisum mihicom.Afranius , Phil. 3,10: quasilla} quas illa V¹tb² ; quas sylla b¹ ; ciues illas v ; ciues illius nsV³ ; qu (in lac. 8 fere litterarum) Gramm. codd. pendebatur codd. Cic., Magnaldi : appendebatur vns. frenos et frena apud Vergilium legimus, ut stabulo frenos audire sonantisVergilius, georg. 3,184: sonantis Verg. et frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedereVergilius, georg. 3,115. pater familias an pater familiae? pater familias ab antiquis dicebatur * secutus est et Messala. sed Sisenna scriptor historiarum primus mutasse dicitur pater familiae dicendo. melius enim genetiuo nomen compositum respondet, pater familiae, quam accusatiuo, pater familias. aeger animo, aegrotus corpore. crepido hic an haec crepido magis dici debeat, dubitant nonnulli, cum Cicero in oratore crepidinem dicat ut uertiginem. criminosus an criminator? criminosus est criminibus obnoxius, sicut inuidiosus inuidiae subiectus, criminator autem qui crimen obicit, accusator, qui accusat. fetigati an fatigati? melius fetigati, quod fetigo dicatur, et fessi non fassi. fassi autem praeterito tempore confessos non fetigatos significat. minister an ministrator? minister cottidiani officii uidetur esse, ministrator autem, ut administrator, in re publica uel saepius quid faciens. itaque Cicero oratione secunda pro Cornelio quare hominem inpugnare non desinunt, nisi remotis ministratoribusor. frg.CiceroCrawford16 p. 93: (pro Cornelio II). nasus hic an hoc nasum? antiqui neutraliter dicebant; itaque Lucretius nasum diductius quam pandius paulo uellemLucilius [Marx] 943: (dubium). qui nunc masculino genere dicitur. nam Cicero nasus itaque, qui diductus est, quasi murus oculis interiectus esse uideaturCicero, nat. deor. 2,144: nasusque ita locatus est ut quasi… (Cic.). podagrosus an podagricus? podagrosus a podagra, sicut rugosus a ruga. sponsor an et feminino genere dicatur sponstrix? sine dubio ratio definitione sua perseueranter nititur, quae omnia nomina masculina nominatiuo singulari or syllaba clausa feminino genere trix syllaba definit, ut cultor cultrix, uictor uictrix. quo modo sponsor feminino quoque genere dicetur sponstrix. scrupulus hic an et hoc scrupulum? consuetudo quidem hoc scrupulum, erudita uero hunc scrupulum dixit. Cicero pro Sexto Roscio, cum mentionem Chrysogoni facit, hunc sibi scrupulum, qui se dies ac noctes pungit, ut euellatis postulatCicero , S. Rosc. 6: sibi exanimo scrupulum (Cic.) dies noctesque (Cic.) stimulat ac pungit (Ci.) qui ... pungit om. B; idem pro Cluentio hunc scrupulumCicero , S. Rosc. 6: sibi exanimo scrupulum (Cic.) dies noctesque (Cic.) stimulat ac pungit (Ci.) qui ... pungit om. B dicit. post cuius auctoritatem nemo dubitauerit hunc scrupulum dicere, et quod in eius modi quaestiunculis nihil potest analogia. nam Terentius at mihi unus scrupulus etiam nunc restat, qui me male habetTerentius, andr. 940: etiam nunc : etiam Lindsay. salitor an saltor? quod salitorem erudita consuetudo et proba auctoritas indicat, salitor dicimus. alioquin ratio analogiae pro altero est. nam {cum} salire tam quam sarcire farcire, ex quibus fiat sartor non sarcinator, quomodo rude uulgus dicit. senecis an senis? uitiose senis, quamuis illud auctoritas erudita custodiat. est enim nominatiuo singulari hic senex. omnia autem uocabula siue masculina siue feminina, quae nominatiuo singulari x littera terminantur, adcrescant necesse est genetiuo singulari, ut calx calcis sorex soricis uertex uerticis pulex pulicis frutex fruticis latex laticis. itaque senex fiet senecis. uitiose ergo loquitur qui dicit senis, quamuis pro his consuetudo pugnet. inter uentrem et aluum et uterum hoc interest, quod uenter totus dicitur, qui oculis subiectus est, aluus interior pars, qua cibus commeat, uterus autem, quo mulier baiulat partum. deis ratione dicitur quam dis. est enim deus ut meus reus et deis facere debet, ut meis reis. ebrius dicitur non eber, sicut e contrario sobrius dicitur non sober. amictus uestis, cum nomen est, declinatur hic amictus huius amictus; at cum participium huius amicti facit. expertum cum accusatiuo dicimus: aliquam rem expertus; expertem autem, ignarum, genetiuo casui iungimus: expertem istius rei, id est ignarum. ornatus, cum nomen est, huius ornatus facit; cum uero participium, huius ornati. sed ornatus Argiuae HelenaeVergilius, Aen. 1,650 nomen posuit, non participium. flos generis masculini est, ut apud Vergilium: purpureus ueluti cum flosVergilius, Aen. 9,435 et purpureosque iacit floresVergilius, Aen. 5,79 et inscripti nomina regum nascuntur floresVergilius, ecl. 3,106-107: nascantur Verg. et uarios circum fundit humus floresVergilius, ecl. 9,40-41: uarios hic flumina circum Verg. et Terentius in eunucho anni? sedecim :: / flos ipseTerentius, eun. 318-319. sutilis masculini generis est et communis; feminini, ut tremuit sub pondere cumba sutilis et multam accepit rimosa paludemVergilius, Aen. 6,413-414: gemuit Verg., et masculini, ut balteus et equus Troianus sutilis, et neutri ut corium sutile. duo sic declinantur ut ambo: duo duorum duobus duo uel duos duo a duobus. item ambo amborum ambobus ambo uel ambos ambo ab ambobus. quaecumque nomina Graeca in us exeunt, haec uocatiuo in eu mittuntur, ut hic Atreus o Atreu, hic Peleus o Peleu, hic Nereus o Nereu. quaecumque apud Graecos ros syllaba finiuntur, si in eadem syllaba antecedentem alteram consonantem habuerint, apud nos in er syllabam exibunt, ut Ἄλκανδρος Μένανδρος Εὔανδρος Τεῦκρος, Alcander Menander Euander Teucer; sin autem unam consonantem in eadem syllaba habuerint, apud nos in us syllabam consummabuntur ut Homeros Homerus. erit ergo Menander {ut} Euander. Vergilius autem utroque utitur: Pallas, Euander, in ipsisVergilius, Aen. 10,515 et sic rex Euandrus aitVergilius, Aen. 8,185: ponct., ajouter ":" après ait (?). {generis masculini} omnia nomina generis masculini monosyllaba datiuo et ablatiuo plurali in bus syllabam exeunt excepto uir: facit enim uiris. formae casuales sunt nobis sex, senaria quinaria quadripertita tripertita bipertita simplex uel unita. senaria forma est. quae omnes sex casus in declinationibus habet dissentientes, ut est unus et solus; dicimus enim hic unus huius unius huic uni hunc unum o une ab hoc uno. quinaria forma est, quando duo casus similes sunt, id est datiuus et ablatiuus, ut hic doctus docti docto doctum docte ab hoc docto. quadripertita forma est, quando quattuor casus similes sunt, nominatiuus et uocatiuus, genetiuus et datiuus, ut res spes: dicimus enim haec res spes nominatiuo, o res spes uocatiuo, genetiuo huius rei spei et datiuo huic rei spei, item hanc rem spem, ab hac re spe. tripertita forma est, quae in neutris nominibus inuenitur, in quibus similes sunt nominatiuus accusatiuus uocatiuus, ut est scamnum scrinium, datiuus et ablatiuus scamno et ab hoc scamno. bipertita forma est, quae in nominibus neutris u finitis est, cum nominatiuus et accusatiuus et uocatiuus sociantur ut genu cornu, genetiuum et datiuum et ablatiuum a se segregant: dicimus enim huius genu, huic genu et ab hoc genu. simplex uel unita forma est, quae in monoptotis nominibus inuenitur ut nequam nugas. dicimus enim hoc nequam huius nequam huic nequam hoc nequam o nequam ab hoc nequam. similiter et nugas † aptota † nomina quae primis partibus declinantur et secundis non, ut tribunus plebis praefectus urbis: hic tribunus plebis huius tribuni plebis et reliqua. item secundis partibus declinantur, primis non, ut hic Minotaurus huius Minotauri et cetera. item utraque parte declinantur, ut hic Liber pater huius Liberi patris et cetera. Ianius dicitur non Ianus, et declinatur hic Ianius huius Ianii et similia. ficus Varro masculino genere dixit ita: de ficu se suspenditCicero, de orat. 2,278: ex ista L, Kumaniecki : ex ea M , cuius ablatiuus masculini generis est. nomina monosyllaba masculina animam habentia, quae x littera terminantur, rex grex frux. sed si x littera c et s constat, quare genetiuo huius regis et non recis aut per se ipsam x ut rexis facit? haec causa est, quoniam apud antiquos c littera pro g ponebatur, sicuti nunc g pro c posita est, et genetiuo huius regis per c notabatur, sicuti praenomen nunc Gaius C littera seruata ueterum consuetudine scribitur. sed postea in discretionem g litterae apex, qui sonum figuramque notaret, inuentus est, quo addito melius in sonum uocis horum nominum regula sonare conspicitur. quaecumque nomina masculina plurali numero apud Graecos in ρων syllabam exeunt, haec translata in Latinum ‹ων › in um mutant. non magis se quam litterarum numerum custodire uidentur, ut est Ἑκτόρων Νεστόρων, facit Hectorum Nestorum. sic ergo et τορευμάτων ποιημάτων ἐμβλημάτων nos recte toreumatum poematum emblematum dicimus. similiter in genetiuo quoque singulari Graecum o in Latinam i litteram mutamus, ut ἐμβλήματος huius emblematis, κηρώματος ceromatis, ποιήματος poiematis, πήγματος pegmatis. apex generis est masculini, quoniam plurali numero hos non has apices dicimus. sed cum singularem numerum sonat, alicuius rei acumen significat, ut fundere lumen apexVergilius, Aen. 2,683; cum uero pluralem, litterarum indicat nomen, cuius locutio in consuetudine est, quando dicimus diuinos apices et significamus litteras. cum omnia nomina genetiuo singulari syllaba crescant aut aequata nominatiuo conueniant, tamen Iuppiter et calamus in genetiuo decrescunt. facit enim huius Iouis et huius cannae propter cacenphaton. sed haec et alia anomala appellantur, id est quae per casus deficiunt. nomina aptota masculina, id est quae per omnes casus tam singulares quam plurales similiter aptantur, ut nequam nugas tabo frugi nihili. nomina arborum generis masculini, ut oleaster et malus, sed non arbor nauis, et cyparissus. peritus iuris dicitur; Cicero tamen iure consultumCicero, fam. 7,10,1 dixit. Chremes regulam declinationis triplicem habet, unam ut hic Chremes huius Chremi, aliam ut hic Chremes huius Chremetis, item aliam ut hic Chremes huius Chremis. {generis feminini} nomina generis feminini us litteris terminata, ut Venus anus humus. nomina quae in tas litteras exeunt, ut pietas, ueritas aequitas bonitas felicitas; item in tus, ut uirtus myrtus; aut in e, ut Danae Daphne Circe Dirce Here; aut in cus, ut acus quercus ficus incus; aut in nys, et Graecum est, ut Erinys; aut monosyllaba, ut spes res grus. item monosyllaba anima carentia, quae x littera terminantur, ut calx crux fax falx lux nux pax uox, quae obseruata ultimae litterae parte Graeco ritu genetiuo casu procedunt. x enim in chi litteram Graecam uertent ut genetiuum faciant, quae uidelicet seruans originem priscae natiuitatis, eo quod ex Graecis litteris Latinis adiuncta sit et quod c et s Latinis constet. capit ergo ex Graecis chi, de Latinis c s et exprimit genetiuum, ut calcis crucis falcis faecis et cetera. haec ergo causa est cur in cis et non in xis cadunt, ut faciant calxis cruxis faxis. nam faxis uerbum suo ordine dicetur.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De nomine et uerbo (Phocas), ed. GL vol. 5,410-439,7.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [praefatio (et epilogus)] ars mea multorum es, quos saecula prisca tulerunt, sed noua te breuitas asserit esse meam. omnia cum ueterum sint explorata libellis, multa loqui breuiter sit nouitatis opus. te relegat iuuenis, quem garrula pagina terret, aut siquem paucis seria nosse iuuat; te longinqua petens comitem sibi ferre uiator ne dubitet: paruo pondere multa uehis; te siquis scripsisse uolet, non ulla queretur damna nec ingrati triste laboris onus. es quod quisque petat; numquam censura diserti hoc contemnet opus, si modo liuor abest. credo non nullos hoc meum miraturos opusculum, quod in tanta doctissimorum copia, qui uarie diligenterque emendati sermonis praecepta tradiderunt, ego potissimum ausus sim temerario ac paene sacrilego conatu libellum de arte comminisci; de quo prius excusandum puto, quam de titulo operis disseram, cum sciam plurimos quidem regulas artium digessisse quibus ad praerogatiuam sollertia uel antiquitas ipsa suffragata est, sed eorum alios late copioseque scripsisse, ut superflua interdum ubertate narrationis memoria confundatur, alios, dum breuitati student, admodum diffusam coartasse materiam, ut sterili conpendio nihil ad integram scientiam lectoribus conferant adulescentes uero nostri saeculi non desiderio litterarum nec amore uirtutis ad studia se applicare, sed aut necessitate compulsos aut odore uoluptatum per aetatem adflatos execrari magistros, quorum ut quisque est diligentior, eo maiori odio premitur, et gymnasium sapientiae, quo ad beatam uitam semita demonstratur, uelut taeterrimum carcerem detestari; alios autem, quamuis scire cupiant, omne tamen fructuosi laboris onus detrectare nec assiduis inhaerere lectionibus nec curiosa perscrutatione ueterum eruere commentarios: qui dum semper esse numquam docti fieri uolunt unde esse non possunt. idcirco fateor me negotium suscepisse pluribus profuturum, nisi qui nouellam artis expositionem tractare fastidiant, praecipueque discipulis nostris, quibus aduersus obliuionis iacturam et percontantium temptamenta consultum esse desidero. in hoc namque nostrae professionis summa uersatur, ut in aliorum scientia tui periculum facias, nec si ipse scias, sed si alios docueris, eruditus esse uidearis. nominum igitur regulas et uerborum in unum congessi, quoniam hae fere principatum in partibus orationis obtinent multumque difficultatis habent, et super ceteris abunde dictum a summis auctoribus aestimo. quo in opere nihil mihi sumam, nec a me noui quicquam repertum adfirmabo. multa namque ex multorum libris decerpta concinna breuitate conclusi, ut nec ieiuna parum instruat compensatio, nec uerbosa prolixitas fastidium legentibus ingerat. siquid autem a nobis in suscepto negotio commode tractatum est, malo id lectoris iudicio laudari, quam nostra praedicatione iactari. tu tamen industria tua uel petulantiae nostrae crimen excusabis, uel laudis siquid merebimur, ampliabis. adgressus sum igitur nominum regulas breuiter explanare et scrupulosam difficilemque materiam adulescentibus peruiam facere. quoniam omnis ambiguitas in genere nominis et declinatione consistit, primum Latina a Graecis discreui, ne confusione uarietatis turbetur memoria, deinde monosyllaba congesta praeposui, quae diuersi quidem sunt generis, tertii autem ordinis formulam tribus exceptis secuntur, et sunt fere haec. masculini generis as dens grex flos fons lar mons mos mus mas praes Mars pons {Lar} pes ros rex sal sol uir uas uadis: ex his unum secundae est declinationis, uir; feminini generis arx ars calx crux cos dos frons gens falx fax faex glis lux lex lis lens glans {uel} glandis lanx mors merx mens nux nix nex nox pix ops prex pars res spes cors gens sors stips stirps trabs uis {grus} urbs uox nar naris: ex his duo sunt quintae declinationis contra regulam, spes et res; neutri generis aes crus cor fas far git ir ius mel os oris os ‹ossis› pus par tus fel lac rus uer uas uasis: ex his quattuor minime declinantur, fas git pus ir; tria in plurali numero deficiunt, nam tres tantum casus habent, far ius rus {et aes similiter}; communis generis bos dux sus fur grus; omnis generis haec duo sola, par trux. expositis monosyllabis, quae cuiuscumque sunt generis, de ceteris quotlibet syllabarum nominibus disseremus, quae his clausulis terminantur, quattuor uocalibus praeter i, sex semiuocalibus praeter f, et una muta t. de quibus ex ordine regulas subiectas notauimus, exceptis illis uidelicet, quae minime declinantur, fas nefas nihili nugas gummi frugi sinapi pedum nequam: ex his neutri sunt generis fas nefas gummi sinapi pedum, alia omnis. de genere et declinatione nominum a terminata masculina sunt propria, ut Sylla Seneca Catilina Cotta Tucca Agrippa Pansa. pauca sunt appellatiua masculini generis, hic lanista, hic damma, hic talpa, hic popa, hic nauta, hic poeta, hic collega, hic scurra, hic lixa, hic assecla, hic scriba, hic perfuga, hic transfuga, hic homicida, hic parricida, quae alii communis esse generis dicunt, et illa quae a uerbis colo et gigno componuntur, ut hic caelicola agricola ruricola siluicola, hic terrigena rurigena. reliqua appellatiua omnia generis sunt feminini et primae declinationis, ut fortuna sella terra harena carina habena. neutri generis Latina nulla sunt; communis generis haec sola, hic et haec {pedisequa} aduena conuena auriga conuiua uerna; et omnia primae sunt declinationis. barbara neutri generis duo lecta sunt apud Sallustium nomina fluminum, hoc Muluccha, hoc Turia. e finita neutri generis sunt omnia et tertiae declinationis, ut hoc sedile sedilis, monile monilis, {rete retis} mare maris. o littera terminata tertiae sunt declinationis omnia, sed diuersi generis. nam quae in o puram desinunt e uocali praeposita, masculini generis sunt, ut hic ganeo aleo labeo, quae nominatiuum et uocatiuum solum habent; quae i ante o habent, aut propria masculina sunt, ut Curio Scipio, aut corpus quidem significantia generis masculini sunt, ut hic stellio lanio histrio centurio senio curculio quaternio mulio: et omnia o litteram in obliquis casibus productam seruant excepto uno, Anio flumen {est} Italiae, quod Anienis facit. rem autem incorporalem significantia pleraque a uerbis transferuntur et sunt generis feminini, ut haec oratio ratio actio statio hortatio religio: et haec similiter nomina per casus omnes o producunt praeter nominatiuum et uocatiuum numeri singularis. praeposita uero o litterae qualibet consonante propria uel appellatiua masculini sunt generis, ut hic Carbo Libo praeco mucro bubo latro homo tiro sermo pauo Cato, excepto uno proprio feminini generis, haec Iuno, et altero appellatiuo, quod o litteram in obliquis casibus amittit, haec caro carnis. sed duae solae sunt consonantes, g et d, quibus praecedentibus o litteram nomina generis sunt feminini, ut haec imago, fuligo caligo origo propago aerugo hirundo harundo magnitudo altitudo testudo formido similitudo fortitudo, quae o in i conuertunt in obliquis casibus. excipiuntur in utraque generis masculini haec, hic ligo, hic mango, hic praedo, hic cudo, hic spado, quae o producunt, et hic cardo, hic ordo, quae superiorem formulam sequuntur. sunt et quattuor tantum modo quae neutralia esse possunt, quorum pars dimidia declinationem patitur, ut duo et ambo; pondo autem et octo monoptota sunt et tantum pluraliter efferuntur, ut haec pondo {unum pondo non dici sciamus, sed in libram referri. duo enim et tria pondo et deinceps obseruamus. id quoque obseruabimus, ut, quotiens de neutro loquamur, correpte dicamus duo milia παρὰ τὸ δύο. in accentu enim longo duo homines et ambo homines, duae mulieres et ambae mulieres dicuntur}. duo autem et ambo etsi correpta esse uideantur, tamen in accusatiuo dupliciter efferuntur: namque hos duos et hos duo, item ambos et ambo apud auctores inuenimus, et sunt communis generis hi et haec duo hae duae et ambo et ambae, horum duorum et amborum harum duarum et ambarum, duobus et ambobus duabus et ambabus, duos et ambos duas et ambas, duo et ambo, duobus et ambobus duabus et ambabus. u littera terminata sine controuersia neutri generis sunt et quartae declinationis, aptota in singulari numero, in plurali declinantur. et sunt perpauca quae pluralem numerum admittunt genu cornu ueru specu tonitru; cetera semper singularia, ut hoc seru gelu pecu testu. dicimus tamen et haec testa et hoc pecus. al syllaba finita neutri sunt generis et tertiae declinationis, ut hoc animal animalis, hoc uectigal, hoc tribunal, hoc lupercal. unum est masculini generis monosyllabum, hic sal salis, et barbara propria, ut hic Hannibal Hasdrubal Adherbal Hiemsal. il syllaba terminata masculini sunt generis, hic pugil pugilis mugil mugilis: sed Iuuenalis hic mugilisIuuenalis10,317 nominatiuum dixit; unum communis, hic et haec uigil; unum feminini, haec Tanaquil: et omnia exemplo tertiae declinationis inflectuntur. ol unum inuenitur masculini generis, ut hic sol. ul syllaba finita duo sunt masculini generis, hic consul, hic praesul, unum communis, hic et haec exul, ut Lucanus exul adhuc iacet umbra ducisLucanus8,837, et sunt tertiae declinationis, consulis exulis praesulis. um syllaba terminata generis sunt neutri et secundi ordinis, ut hoc telum teli, caelum caeli, bellum belli, regnum regni, fatum fati. in hac extremitate nulla sibi locum ambiguitas uindicat. en syllaba finita i uocali praeposita duo tantum modo generis masculini sunt, hic rien rienis, hic lien lienis, quae in obliquis casibus e litteram productam seruant, et septem alia eiusdem generis antepositis consonantibus, hic flamen {sacerdos Iouis}, hic pecten, hic tibicen, hic fidicen, hic liticen, hic tubicen, hic cornicen. cetera neutri sunt generis procul dubio et tertiae declinationis similiter, ut hoc carmen carminis, nomen nominis, limen liminis certamen numen omen crimen examen gluten glutinis et his similia. ar syllaba terminata generis sunt neutri omnia, ut hoc lucar, hoc torcular, hoc puluinar, hoc laquear, hoc lacunar, praeter unum proprium generis masculini, hic Caesar. haec quoque tertiae declinationis formulam secuntur, sed neutra in obliquis casibus a productam habent; notatur iubar, quod solum a correptam habet, ut Virgilius iubare exortoVergilius, Aen. 4,130. er syllaba finita exceptis duobus feminini generis, haec mater et haec mulier, et neutris his hoc uber, hoc tuber, hoc suber, hoc papauer, hoc cadauer, hoc laser, hoc siler, hoc iter, hoc cicer, hoc siser, quae omnia tertiae sunt declinationis, cetera masculini sunt generis, alia secundae, alia tertiae declinationis. masculina igitur in er syllabam desinentia, si faciunt ex se feminina a littera terminata, secundi sunt ordinis, ut hic pulcher pulchri, ater atri, niger nigri, quorum feminina sunt pulchra atra nigra. notatur sequester: facit femininum sequestra et est tertiae declinationis. quae ex se aut nulla faciunt feminina aut in is syllabam mittunt, tertiae sunt declinationis, ut hic pater patris, hic frater fratris, passer passeris, anser anseris, carcer carceris, agger aggeris, hic acer huius acris: nam femininum haec acris facit, ut Horatius soluitur acris hiempsHoratius, carm. 1,4,1: hic alacer alacris, uolucer uolucris, mediocer mediocris, celer celeris, equester equestris, pedester pedestris. excipiuntur pauca, quae, quamuis in femininum genus a terminatum minime transeant, secundae tamen sunt declinationis, ut hic puer pueri, hic gener generi, hic socer soceri, Liber Liberi, liber libri, auster austri, aper apri, cancer cancri, oleaster oleastri, caper capri, culter cultri, raster rastri, fiber fibri. unum inuenitur communis generis, quod iuxta rationem communium tertii est ordinis, hic et haec pauper pauperis; quidam adiciunt hic et haec uber uberis. ir syllaba terminatum unum est monosyllabum generis masculini secundae declinationis, hic uir huius uiri, et siqua ex illo componuntur, ut hic semiuir duumuir triumuir septemuir decemuir leuir, quae eiusdem sunt declinationis. unum praeterea neutri generis repertum est et monosyllabis insertum, hoc ir indeclinabile. or syllaba finita masculini sunt generis et tertiae declinationis, ut hic odor odoris, amor amoris, liquor liquoris, exceptis tribus, quae sexus in femininum genus defendit, eiusdem tamen declinationis, haec uxor, haec soror, haec arbor, et neutris his, hoc ador, hoc marmor, hoc aequor; quidam hoc ebor, hoc robor et hoc femor rationabiliter adnumerant. unum est communis generis, hic et haec auctor, unum omnis hic et haec et hoc memor, et compositum immemor. et omnia in hanc syllabam desinentia o in obliquis casibus productam habent si sint appellatiua et Latina excepto uno, arbor et supra scriptis neutris et memor et immemor; propria Latina siue Graeca o correptam habent in omnibus casibus, ut Actor Actoris, Hector Hectoris. quae in or similiter desinunt i littera uocali praeposita, communis sunt generis eiusdem declinationis, tertiae scilicet, et omnia comparatiui sunt gradus, hic et haec melior melioris, doctior doctioris. ur syllaba finita generis masculini haec sunt, hic fur, hic satur. sed fur quidem iuxta rationem monosyllaborum tertiae est declinationis, quod alii communis generis esse dixerunt, satur autem secundae, quoniam femininum satura facit; praeterea hic turtur, hic uultur generis masculini et epicoeni declinationis tertiae. cetera neutri sunt generis eiusdem declinationis, ut hoc guttur, hoc sulphur, hoc fulgur, hoc murmur, hoc iecur iecinoris uel iecoris. unum communis est generis, hic et haec augur auguris. as syllaba terminata feminini sunt generis et tertiae declinationis, ut haec dignitas pietas facultas ciuitas potestas, a littera in omni casu producta. pauca inueniuntur masculini generis partim propria, partim a propriis ciuitatum nominibus translata, ut hic Larinas Larinatis, hic Maecenas Maecenatis, hic Arpinas Arpinatis, hic Capenas Capenatis. es syllaba quattuor modis nomina terminantur, id est in es productam praeposita consonante, in es correptam similiter praeeunte qualibet consonante, in es puram productam i uocali praeposita, in eandem puram correptam. nomina igitur quae in es productam desinunt consonante praeposita generis sunt feminini tertiae declinationis et totidem syllabis in genitiuo et ceteris casibus quot in nominatiuo proferuntur, ut haec nubes nubis, caedes caedis, proles prolis, moles molis, strages stragis, labes labis, pubes pubis, plebes plebis, excepto uno quod eiusdem generis est, sed quintae declinationis, haec fides fidei, spes spei, res rei, et Ceres, quod in genitiuo contra morem omnium plus una syllaba profertur (nam Cereris facit), et merces mercedis. in hac extremitate quattuor reperiuntur propria masculini generis eiusdem ordinis, hic Hercules Herculis, Cocles Coclis, Verres Verris, Vlixes Vlixis, et quae componuntur a pede nihil a declinatione simplicis discrepantia, ut bipes tripes quadrupes (haec etiam communis generis esse multi adfirmant) sonipes alipes; duo praeterea communis sunt generis, quae in genitiuo una syllaba adcrescunt, hic et haec heres heredis, locuples locupletis. quae es correpta terminantur praeposita consonante, masculini sunt generis tertiae similiter declinationis et una syllaba in genitiuo crescunt, ut hic poples poplitis, hic fomes fomitis, hic miles militis, hic gurges gurgitis, hic stipes stipitis, hic cespes cespitis, hic hospes hospitis (nam in feminino hospita facit), exceptis his, feminini quidem generis haec seges segetis et teges tegetis, communis uero, accidentibus licet, hic et haec teres, hic et haec praepes, hic et haec diues, hic et haec hebes comes sospes superstes, et omnia genitiuum in tis syllabam mittunt. notantur haec sola, quae in dis, non in tis faciunt genitiuum, hic et haec praeses praesidis, reses residis, deses desidis, obses obsidis. quae in es productam et puram desinunt, feminini sunt generis declinationis quintae, ut haec facies faciei, acies aciei, effigies effigiei, excepto uno incerti generis, quod nunc masculinum nunc femininum est, ut hic uel haec dies diei, et quod ex eo figuratur masculini generis, hic meridies meridiei. unum praeterea notatur eadem clausula finitum generis feminini tertiae declinationis, haec quies quietis. quae in es correptam i praecedente uocali desinunt, duo sunt masculini generis, hic aries, hic paries; unum feminini, haec abies; et tertiae sunt declinationis: faciunt enim genitiuum arietis parietis abietis. is syllaba finita praepositis n et c consonantibus masculini sunt generis, hic panis, hic funis, hic finis, hic amnis, hic ignis, hic clunis, hic piscis, hic fascis; unum feminini est generis, haec bipennis; unum communis, hic et haec canis; omnia tamen tertiae sunt declinationis. et illa generis sunt masculini, quae in genitiuo una syllaba adcrescunt, ut hic lapis lapidis, hic puluis pulueris, hic sanguis sanguinis, hic uomis uomeris, hic cinis cineris, hic pollis pollinis, hic pubis puberis, hic inpubis inpuberis, ut Tullius filiumque eius inpuberemCicero, Catil. 4,13: filiumque om. s. ex his unum tantum feminini est generis, haec cuspis cuspidis. cetera qualibet consonante is syllabam praecedente feminini generis sunt et eiusdem declinationis, tertiae scilicet, nominatiuum genitiuo parem habentia, ut haec auis, haec clauis, haec classis, haec turris, haec puppis, haec cutis, haec pellis, haec securis, haec messis, haec nauis, haec scrobis, haec scobis, haec bilis. sed si sunt accidentia, id est ad corpus uel ad animum pertinentia, uniuersa communis sunt generis et tertii similiter ordinis et neutra ex se faciunt e littera terminata nihil a declinatione communium discrepantia, ut hic et haec fortis hoc forte huius fortis; hic et haec dulcis hoc dulce huius dulcis; hic et haec suauis hoc suaue huius suauis. et quae deriuantur a principalibus is syllaba finita, eandem regulam sequuntur, ut a populo hic et haec popularis hoc populare huius popularis, hic et haec specialis hoc speciale et similia. sunt praeterea pauca nomina eadem clausula generis masculini, quae neque n aut c ante is syllabam habent, nec in genitiuo plus una syllaba proferuntur, ut hic fustis, hic ensis, hic postis, hic anguis, hic unguis, hic collis, hic follis, hic corbis, hic mensis, hic uectis, hic torquis, hic torris, hic axis, hic orbis. praeter haec et quae superius notauimus omnia aut feminini sunt generis aut communis. nam super declinatione nulla est ambiguitas. os finita monosyllaba tria sunt generis masculini, hic mos, hic flos, hic ros; duo feminini, haec cos, haec dos; unum neutri, hoc os oris: quidam et hoc os ossis adiciunt. et omnia secundum definitam superius regulam monosyllaborum tertiae sunt declinationis. disyllaba tria, quorum sunt duo masculini generis, unum communis, eiusdem declinationis, hic lepos leporis, hic nepos nepotis, hic et haec custos custodis; similiter hic et haec sacerdos sacerdotis. us syllaba terminata nomina masculini sunt generis aut feminini aut neutri; tantum unum est omnis tertiae declinationis, hic et haec et hoc uetus ueteris. sed masculini generis nomina aut secundae sunt declinationis aut quartae exceptis duobus, quae sunt tertiae, hic Ligus Liguris lepus leporis. sed illa masculina secundae declinationis accipiunt formulam, quae aut propria sunt aut in femininum genus transeunt, ut hic Tullius, clarus (facit enim clara); illa quartae, quae aut a uerbis ueniunt aut in femininum genus non transeunt, ut hic ascensus huius ascensus a uerbo ascendo, hic motus huius motus, hic nisus huius nisus, hic portus huius portus, hic arcus huius arcus {quae in femininum non transeunt}. sed quoniam plurima inueniuntur, quae nec a uerbis ueniunt nec a nominibus {quartae sunt} neque feminina ex se faciunt, et tamen secundae sunt declinationis, discernendae ambiguitatis causa diligenti inquisitione subiectas notauimus regulas, quo facilius declinationis diuersitas deprehendi possit. ergo us syllaba terminata nomina masculini generis propria uel appellatiua, siue feminina ex se faciant, siue in aliud genus minime transformentur, secundae sunt declinationis, ut Terentius Terentii, Marcus Marci, bonus boni, campus campi, hortus horti, fumus fumi, nidus nidi, fungus fungi, mergus mergi, somnus somni, lucus luci. duo notantur, quae superius posuimus tertiae declinationis us syllaba terminata eiusdem generis, hic Ligus Liguris, lepus leporis. quae a uerbis aut nominibus ueniunt principalibus, quartae sunt declinationis, ut hic status huius status, hic ductus huius ductus, hic motus huius motus, hic consulatus huius consulatus, hic tribunatus huius tribunatus, hic magistratus huius magistratus, hic equitatus huius equitatus, hic principatus huius principatus, hic receptus huius receptus, hic uisus huius uisus. notantur haec, quae nec a uerbis ueniunt nec a nominibus deriuantur, et tamen quartae sunt declinationis, generis masculini, hic arcus huius arcus, hic acus gradus fastus caestus aestus portus lacus uultus sinus currus cultus luxus penus sexus senatus astus rictus ritus fetus situs. feminini generis eadem extremitate finita secundae declinationis sunt tria tantum, haec colus coli, haec aluus alui, haec humus humi; et omnia nomina arborum quae in eandem syllabam desinunt, haec pirus piri, haec prunus pruni, haec pinus pini, haec fagus fagi, haec taxus taxi, haec fraxinus fraxini, haec ulmus ulmi, haec alnus alni; tertiae pauca, haec tantum: tellus telluris, salus salutis, palus paludis, iuuentus iuuentutis, uirtus uirtutis, senectus senectutis, seruitus seruitutis, Venus Veneris; quartae declinationis haec tantum: haec anus huius anus, haec manus huius manus, haec porticus huius porticus, haec domus huius domus, haec nurus huius nurus, haec socrus huius socrus, haec quercus huius quercus. neutra illa sunt, quae in genitiuo una syllaba crescunt et in ris desinunt, ut hoc decus decoris, hoc sidus sideris, hoc pondus ponderis, hoc pecus pecoris, exceptis tribus, quae secundae sunt declinationis correpta us syllaba, hoc uulgus uulgi, hoc uirus uiri, hoc pelagus pelagi. alia omnia masculini generis sunt et declinantur exemplo secundae declinationis aut quartae iuxta definitas superius regulas. ax syllaba terminata unum masculini generis proprium, hic Aiax, unum feminini, haec fornax; alia omnia sunt accidentia et trium generum, ut hic et haec et hoc audax rapax fallax loquax pertinax minax procax contumax peruicax; et omnia ad instar tertii ordinis declinantur et a in obliquis casibus productam habent. ex syllaba finita masculini sunt generis tertiae declinationis, ut hic uertex uerticis, hic culex culicis, hic pollex pollicis, hic codex codicis, hic cortex corticis, hic murex muricis; feminini generis haec sola, haec silex, ut Virgilius ah silice in nudaVergilius, ecl. 1,15: a! silice Verg.. haec ilex ilicis haec carex caricis, si sunt accidentia, omnis generis sunt nihil a declinatione discrepantia: nam sunt tertiae declinationis, ut hic et haec et hoc simplex duplex artifex opifex aurifex, et omnia in genitiuo et ceteris casibus e litteram in i conuertunt. unum reperitur masculini generis quod e producit in obliquis casibus, hic ueruex ueruecis. ix syllaba terminata masculini generis sunt haec, hic calix calicis, hic fornix fornicis, hic uarix uaricis; feminina haec, haec salix, haec filix, haec radix, haec ceruix, haec matrix, haec cornix, haec lodix {obstetrix obstetricis}: ex his posteriora quinque i producunt in obliquis casibus. accidentia trium generum sunt, ut hic et haec et hoc felix felicis, hic et haec et hoc pernix pernicis. in eandem syllabam praepositis consonantibus, quarum prior muta, altera liquida est, nomina feminini generis desinunt, quae a masculinis tor syllaba finitis et a uerbo uenientibus figurantur, ut hic genitor haec genetrix, hic uenator haec uenatrix, hic bellator haec bellatrix, hic uictor haec uictrix. unum eadem clausula terminatum generis masculini, nomen serpentis apud Lucanum lectum est, et natrix uiolator aquaeLucanus9,720; duo feminini, quae a masculinis non ueniunt, haec meretrix, haec cicatrix. omnia tamen procul dubio tertiae declinationis sunt. ox syllaba finita exceptis monosyllabis omnia accidentia sunt generis omnis iuxta rationem saepius demonstratam ut hic et haec et hoc ferox atrox uelox: haec quoque eiusdem declinationis legibus subiacent. unum feminini generis hac extremitate lectum apud Plautum est, haec celoxPlautus, Mil. 986, quod scapham significat {nauis}. ux syllaba terminatur unum masculini generis proprium, hic Pollux Pollucis; monosyllaba cuius sint generis, definiuimus {feminina monosyllaba lux nux crux}. quidam communis generis hac syllaba finitum asserunt hic et haec coniux, qui nominatiuum sine n littera proferri uolunt quod in genitiuo et aliis casibus eadem littera non seruatur. t littera muta unum nomen terminatur generis neutri, hoc caput capitis, et quae ex eo componuntur, sinciput sincipitis, occiput occipitis: Persius et fissa fumosum sinciput aurePersius6,70. quae in duas desinunt consonantes exceptis, ut saepius dictum est, monosyllabis, si sint accidentia, trium generum sunt et tertii ordinis remota ambiguitate declinationis, ut hic et haec et hoc ingens ingentis, hic et haec et hoc caelebs caelibis, hic et haec et hoc inops inopis, hic et haec et hoc sollers sollertis, hic haec et hoc concors concordis, hic et haec et hoc potens potentis. pauca sunt masculini generis propria, hic Mauors Mauortis, hic Arruns Arruntis; pauca appellatiua, quorum alia masculini sunt generis, alia feminini, hic adeps adipis, haec cohors cohortis, haec hiemps hiemis et similia. expositis Latinorum nominum regulis Graecorum quoque tractanda est declinatio, quoniam plerumque his utimur in sermone, ac maxime propriis, quae in usum Latinae linguae admissa sunt, ut etiam certis definienda sint regulis. memineris autem omnia Graeca nomina propria uel appellatiua aut primae declinationis esse aut secundae aut tertiae, generis masculini feminini neutri tantum; sed primae quidem et secundae declinationis masculina et feminina reperiuntur, tertiae autem masculina feminina neutra. quaecumque nomina as uel es syllabis terminantur, si apud Graecos genitiuum in ου mittunt, apud nos primae sunt declinationis, ut hic Aeneas Aeneae, Lysias Lysiae, Amyntas Amyntae, Damoetas Damoetae, Orestes Orestae, Pylades Pyladae, omnia masculini generis. item illa quae flexa s littera adempta faciunt apud illos genitiuum, similiter apud nos eiusdem sunt declinationis, ut Antas Antae, Menas Menae, et accusatiuum singularem in n potius quam in m litteram mittunt, ut Aenean Anchisen Lysian; simili ratione patronymica declinantur, ut hic Priamides Pelides, Priamidae Pelidae, hunc Priamiden Peliden. Graeca autem feminina, quae a littera finiuntur, primae sunt declinationis, ut haec Medea Medeae, Phaedra Phaedrae, Andromeda Andromedae. et quae in e productam apud illos desinunt, apud nos e in a conuersa eiusdem sunt declinationis, ut haec Circe haec Circa Circae, Andromache Andromacha, aut secundum Graecam declinationem inflectuntur integro nominatiuo casu, ut haec Libye Libyes: sic Lucanus finibus extremis Libyes ubi feruida tellusLucanus9,624. secundae declinationis Graeca masculina uel feminina, quae οσ syllaba terminantur, o littera in u mutata apud Latinos secundi ordinis declinationem secuntur, ut hic Homerus Homeri, Hyginus Hygini, haec Tyrus Tyri, Berytus Beryti, Cyprus Cypri, Pontus Ponti. item quae apud illos in ευς syllabam desinunt sunt autem masculina propria, eiusdem declinationis, ut hic Peleus Pelei, Tydeus Tydei, Oeneus Oenei. haec datiuum singularem duplicem habent: nam et Peleo et Pelei dicimus, et Orpheo et Orphei, ut Virgilius Orphei Calliopea LinoVergilius, ecl. 4,57: orphei Verg.: sed hoc Graecae, illud Latinae declinationis est. accusatiuum tamen Graecum habent, ut Pelea Tydea. item illa quae apud Graecos in γρος in δρος in κρος in τρος syllabas desinunt postrema syllaba in er conuersa eiusdem sunt declinationis, ut Μελέαγρος Meleager Meleagri, Μένανδρος Menander Menandri, Τεῦκρος Teucer Teucri, Ἀντίπατρος Antipater Antipatri. excipiuntur quaedam in grus et drus et trus syllabas desinentia, quae nominatiuum in er non mutant, nihil tamen a declinatione dissentiunt, ut Andrus congrus Petrus. in or nomina masculina propria desinunt et tertiae sunt declinationis, ut Hector Hectoris, Nestor Nestoris, Mentor Mentoris. in his omnibus o in omni casu corripitur. in as masculini generis desinentia, si apud illos genitiuum in ος mittunt, nos tertiae declinationi applicamus, ut Θόας Θόαντος, nos Thoas Thoantis, Ἀκάμας Ἀκάμαντος Acamas Acamantis, Atlas Atlantis, Mimas Mimantis, Gigas Gigantis. et feminina similiter eadem syllaba terminata tertiae sunt declinationis, ut Pallas Palladis, Thyas Thyadis, orchas orchadis. in es propria masculini generis desinunt, quorum si Graeci genitiuum in ους efferunt, simili modo Latine tertii ordinis exemplo declinantur, ut Δεμοσθένης Δεμοσθένους Demosthenes Demosthenis, Polynices Polynicis, Diogenes Diogenis. quae circumflexo accentu pronuntiantur, in suo statu haec permanent et Graecam declinationem secuntur, ut hic Eumenes Eumenus, hic Euprepes Euprepus, quamquam quidam sic declinare maluerunt: Eumenes Eumenetis, Euprepes Euprepetis, et quae in ος genitiuum mittunt, similiter declinantur, ut Dares Daretis, Chremes Chremetis (dicimus autem et Chremis) Diores Dioris, Antores Antoris. in is tam masculini generis quam feminini desinunt eiusdem declinationis, ut hic Daphnis Daphnidis, Thybris Thybridis, et feminina, haec Thais Thaidis, Lais Laidis, Isis Isidis, Hesperis Hesperidis; et omnia genitiuum in dis syllabam mittunt excepto uno Simois, quod Simoentis facit genitiuum. in us masculini generis propria figurae compositae desinentia tertiae sunt declinationis, ut hic Melampus Melampodis, Oedipus Oedipodis. in ys propria masculini generis tertiae declinationis sunt ut hic Capys Capyis Panthys Panthyis. o littera finita propria sunt generis feminini, quae translata in Latinam linguam nihilo minus Graecam declinationem obtinent, ut Dido Manto Erato Ino Calypso Themisto. declinantur enim hoc modo, haec Dido, huius Didus, huic Dido, hanc Dido, o Dido, ab hac Dido. errant enim qui Didonis aut Mantonis genitiuum dicunt, cum et uocis asperitas et ueterum auctoritas eius modi declinationem repudiant. in on masculini generis propria desinunt, quae genetiuum aut in ος aut in τος mittunt apud Graecos: ea nos tertiae declinationis esse asserimus ut Sinon Sinonis, Damon Damonis (haec interdum apud Latinos demutata nouissima n littera proferuntur), Laocoon Laocoontis, Hippocoontis. et quae in ος genitiuum mittunt, paenultima syllaba o productam habent in obliquis casibus; quae in τος, correptam, exceptis duobus, quae in ος genitiuum efferunt et o corripiunt, Memnon Memnonis, Agamemnon Agamemnonis. in on masculini generis nomina desinentia, ea quoque tertiae sunt declinationis, ut hic Titan Titanis, hic paean paeanis. horum accusatiuum tam numeri singularis quam pluralis secundum Graecos proferemus, ut hunc Titana paeana, hos Titanas paeanas. unum etiam genitiuum singularem propter differentiam in os iuxta Graecam declinationem mittit, hic Pan Panos, ut Virgilius Panos de more LycaeiVergilius, Aen. 8,344. in in masculini generis exeunt eiusdem declinationis, ut hic delphin delphinis, Telchin Telchinis. accusatiuum utriusque numeri delphina delphinas Telchina Telchinas, sicut Graeci, proferemus. in os productam generis desinunt masculini tertii ordinis, ut Minos Minois, heros herois, Tros Trois. a finita Graeca neutri sunt generis omnia. de declinatione nulla est ambiguitas: nam eiusdem sunt ordinis, ut poema poematis, toreuma toreumatis, emblema emblematis; quae quamuis tertiae sint declinationis, datiuum et ablatiuum pluralem non in bus, sed in is mittunt, ratione nominum secundae declinationis: nam his poematis et emblematis dicendum est. in ax uel in ix masculini generis nomina desinunt et genitiuum is syllaba finiunt, ut thorax thoracis, corax coracis, Phoenix Phoenicis. et quae in duas desinunt consonantes, tertiae declinationi similiter applicantur, ut hic Cyclops Cyclopis, chalybs chalybis. uniuersa nomina Graeca, cuiuscumque sint generis, genitiuum apud illos in has syllabas mittunt, in ης ut Κίρκη Κίρκης, in ας, ut Θαίδρα Θαίδρας, in ου, ut Αἰνείας Αἰνείου, in α, ut Ἀντᾶς Ἀντᾶ, in ως, ut Πηλεὺς Πηλέως, in ους, ut Δημοσθένης Δημοσθένους, in ος, ut Θόας Θόαντος, Γίγας Γίγαντος. igitur quaecumque nomina apud Graecos genitiuum in ες uel in ας mittunt, apud nos primae sunt declinationis, ut Κίρκη Κίρκης Circa Circae, Phaedra Phaedrae. quae in α uel in ου genitiuum mittunt a nominatiuo ας uel ες syllabis terminato uenientia, simili modo primae sunt declinationis, ut Antas Antae, Aeneas Aeneae, Orestes Orestae. quae in ου syllabam exeunt in genitiuo a nominatiuo ος terminato uenientia, secundae sunt declinationis, ut Homerus Homeri, Menander Menandri. item quae in ως exeunt, secundae sunt, ut Tydeus Tydei, Peleus Pelei. quae in ους uel in ος syllabas genitiuum singularem mittunt omnia tertiae sunt declinationis remoto dubitationis errore, ut Demosthenes Demosthenis, Paris Paridis, Mimas Mimantis, Pallas Palladis, Thais Thaidis, poema poematis. quoniam genera et declinationes tam Latinorum nominum quam Graecorum dilucide breuiterque explanauimus, de ceteris quae praepositis regularum legibus refragantur disseremus, ut discussa penitus ignorationis caligine inoffensa luce scientiae mentes adulescentium inlustrentur. sunt quaedam nomina in utroque numero non eiusdem generis; alia non eiusdem declinationis; alia non in utroque numero declinantur; alia certis casibus deficiunt. de his dicemus, et primum de illis quae generibus discrepant. in singulari numero generis masculini, in plurali neutri: hic locus haec loca (dicimus tamen et hi loci), hic iocus haec ioca (et hi ioci), hic Maenalus haec Maenala, hic Tartarus haec Tartara, hic Gargarus haec Gargara, hic carbasus haec carbasa, hic Ismarus haec Ismara, hic sibilus haec sibila. in singulari numero generis feminini, in plurali neutri: haec Pergamus haec Pergama, haec intibus haec intiba, haec arbutus haec arbuta. in singulari numero generis neutri, in plurali feminini: hoc epulum hae epulae: sic Iuuenalis unde epulum possis centum dare PythagoreisIuuenalis3,229; alii hae epulae semper pluraliter declinant; hoc balneum hae balneae dicuntur et haec balnea: Tullius ad balneas PallacinasCicero, S. Rosc. 18: occiditur ad balneas Pallacinas rediens a cena Sex. Roscius (Ω, Kasten), Iuuenalis et crudum pauonem in balnea portasIuuenalis 1,143; hoc caepe, quod in singulari numero est aptotum, in plurali femininum, hae caepae. et ordine primo declinantur. in singulari numero generis neutri, in plurali masculini: hoc porrum hi porri, hoc frenum hi freni, ut Lucanus frenosque momorditLucanus6,398: dicimus tamen et haec frena; hoc filum hi fili, traxerunt torti magica uertigine filiLucanus6,460; et haec fila dicuntur; hoc Argus hi Argi, hoc caelum hi caeli. in plurali numero mutant declinationem haec. hoc iugerum in singulari numero secundae declinationis est, in plurali tertiae: nam genitiuum horum iugerum, datiuum et ablatiuum his et ab his iugeribus facit; et uas, quod tertiae est in singulari numero, in plurali secundae: nam genitiuum horum uasorum, datiuum et ablatiuum his et ab his uasis dicimus. pauca sunt primae declinationis nomina quae contra regulam datiuum et ablatiuum numeri pluralis in bus syllabam mittunt discernendae ambiguitatis {sexus} causa: his et ab his deabus filiabus mulabus equabus libertabus, quae a iuris peritis usurpata sunt. haec sunt quae in utroque numero non admittunt declinationem, quorum alia singulariter, alia pluraliter tantum declinantur. deorum propria nomina, elementorum, heroum, fluminum, montium, singulariter dumtaxat declinantur; item urbium, nisi quae natura pluraliter efferuntur, ut Athenae Thebae Cumae Mycenae Antemnae Grauiscae Crustumeri Cosae Arpi Puteoli Ostia; item metallica, quae omnia secundae sunt declinationis et generis neutri, ut hoc aurum argentum ferrum plumbum stagnum, excepto uno aes, quod eiusdem generis est, sed iuxta rationem monosyllaborum tertii ordinis est, tres autem casus in plurali numero admittit, nominatiuum accusatiuum uocatiuum, hoc aes et haec aera o aera. item arida uel liquida, quae ad mensuram pondusue referuntur, ut hoc triticum hordeum frumentum far lens cicer milium eruum haec faba oleum uinum mel mulsum defrutum muria {dicitur tamen liquamen}. ex his multa ueteres, auctoritate licentiae largiente, pluraliter extulerunt, haec frumenta hordea farra mella defruta. uina etiam usus recepit: nam uina Coa dicimus et Massica. praeter haec alia sunt quae in plurali numero deficiunt, generis quidem masculini haec: hic fumus fimus limus puluis sanguis genius; generis feminini: haec fames lux labes pix pax sitis tabes humus; generis neutri: hoc caenum faenum ius lutum letum uulgus pelagus uirus uiscum aeuum, hoc penum. in plurali numero tantum declinantur nomina numerorum, praeter unum quod plurali deficit numero, ut duo tres. memineris autem omnia nomina numerorum ab uno usque ad tres declinari, a quattuor usque ad centum minime, a ducentis usque ad nongentos per omnia genera pluraliter tantum declinari. est etiam unum aptotum neutri generis semper eiusdem numeri, haec pondo. praeter haec alia sunt quae in singulari numero non declinantur, generis quidem masculini. hi antes, hi carceres cani casses furfures fori liberi manes optimates primores proceres pugillares Quirites sentes uepres; generis feminini: argutiae blanditiae cunae exequiae inferiae insidiae inimicitiae exuuiae manubiae excubiae primitiae bigae trigae quadrigae compedes deliciae diuitiae dapes feriae falerae genae facetiae indutiae kalendae idus nonae latebrae nuptiae nundinae neniae quisquiliae reliquiae scalae tenebrae antiae; generis neutri: arma moenia castra liba magalia crepundia bona exta spolia serta praesepia pascua sponsalia altaria praecordia mappalia cunabula; item festorum dierum nomina, ut Saturnalia Neptunalia Bacchanalia. certis casibus deficiunt haec: satias, quod praeter nominatiuum singularem nullum casum admittit; hanc dicionem ab hac dicione: hoc quoque nomen casibus utriusque numeri deficit praeter accusatiuum et ablatiuum singularem; laterem latere: similiter accusatiuum et ablatiuum singularem lectio usurpauit; sponte et tabo ablatiuum singularem habent tantum; dicam et dicas: utriusque numeri accusatiuum inuenimus tantum; tabes: nominatiuum et accusatiuum et ablatiuum numeri singularis habet dumtaxat. sunt alia quae a genitiuo casu singulari declinationis sumunt exordium et in utroque numero recte declinantur, ut remigis frondis uerberis, ut Lucanus ad saxum quotiens ingenti uerberis ictuLucanus3,469: at : ad || ictu : actu (Lucan.). alia sunt quae duos aut tres tantum casus habent in singulari numero, sed in plurali per omnes declinantur, ut huius opis hanc opem ab hac ope, et hanc uicem ab hac uice. alia ablatiuum tantum habent in singulari numero, ut ab hac fruge, ab hac obice, ab hac prece, ab hoc uiscere: haec quoque in plurali numero declinantur. pauca sunt quae, cum in singulari numero non deficiant, in plurali tres tantum casus habent, de quibus paulo superius diximus, haec iura, haec rura, haec aera, haec maria. uniuersa nomina primae secundae quartae declinationis totidem syllabis in genitiuo quot in nominatiuo proferuntur, praeter unum uir et quae ex eo componuntur {et his quae in er syllabam desinunt}. tertiae aut pares habent syllabas in obliquis casibus aut unam adsumunt. quintae procul dubio plus una syllaba proferri solent. pauca inueniuntur tertiae declinationis quae in genitiuo duabus syllabis crescunt: iter itineris, anceps ancipitis, biceps bicipitis, triceps tricipitis, praeceps praecipitis, iecor iecinoris: sed et iecoris lectum est; supellex supellectilis. omnium nominum, cuiuscumque sint declinationis, uocatiuus singularis similis est nominatiuo eiusdem numeri, neque hoc in dubium uenit, exceptis nominibus secundae declinationis, quorum uocatiuus diuersis modis exprimitur. propria igitur nomina quae in nominatiuo casu singulari us syllaba terminantur i uocali praeposita uocatiuum adempta nouissima syllaba faciunt, ut hic Virgilius o Virgili, hic Terentius o Terenti, hic Domitius o Domiti; praeposita uero qualibet consonante uocatiuum in e correptam mittunt, ut hic Turnus o Turne, hic Marcus o Marce, hic Lentulus o Lentule. appellatiua quae in ius desinunt uocatiuum in e mittunt, ut hic fluuius o fluuie, socius o socie: quae ueteres iuxta nominatiuum proferebant, ut Virgilius corniger Hesperidum fluuius regnator aquarumVergilius, Aen. 8,77. quae consonante praelata in eandem syllabam desinunt, si quidem sunt accidentia uel deriuatiua, uocatiuum in e mittunt, ut doctus docte, sanctus sancte, Romanus Romane, Hispanus Hispane. cetera in us potius quam in e syllabam exeunt, ut hic populus o populus: sic Lucanus degener o populusLucanus2,116: sed et o popule lectum est; lucus o lucus. quae a ueteribus propter asperitatem uocis minime usitata sunt, adeo ut rara huius modi declinationis reperiantur exempla: haec myrtus o myrte Virgilius declinauit, et tu proxima myrte. tertiae quoque declinationis nominum ablatiuus casus singularis duobus modis proferri solet, aut in e aut in i. sed illa in i exeunt, quae communis sunt generis et in nominatiuo is syllaba terminantur, ut hic et haec suauis ab hoc et ab hac suaui, hic et haec grauis ab hoc et ab hac graui; item neutra quae in nominatiuo e uel l uel r litteris terminantur, ut hoc sedile ab hoc sedili, hoc animal ab hoc animali, hoc laquear ab hoc laqueari; item quae in duas desinunt consonantes uel in duplicem et sunt accidentia trium generum, ut hic et haec et hoc ingens ab hoc et ab hac et ab hoc ingenti, hic et haec et hoc audax ab hoc et ab hac et ab hoc audaci; et quae in r desinunt masculina et in feminina transeunt uel trium generum sunt ut hic acer ab hoc acri, hic et haec et hoc par ab hoc et ab hac et ab hoc pari. et quae in im mittunt accusatiuum singularem, sunt autem haec turris hanc turrim ab hac turri, haec sitis hanc sitim ab hac siti, haec puppis hanc puppim ab hac puppi, haec securis hanc securim ab hac securi. similiter febris torquis uectis restis hanc febrim torquim uectim restim ab hac ‹febri torqui uecti› resti. praeterea haec nauis, bipinnis, hic ignis similiter ablatiuum in i mittunt, quae saepe poetae per e solent efferre. cetera omnia tertiae declinationis nomina ablatiuum singularem in e mittunt. de uerbo quoniam, ut opinor, de nomine conuenienter tractatum est, nunc de uerbo, sicut praefatio pollicetur, disseremus, cuius omnis ambiguitas in discernenda coniugatione et cognoscendo praeterito perfecto uersatur. de his nos pro ingenii uiribus diligenter docebimus; nam cetera multorum expositio declarauit. igitur coniugationes sunt tres, ut alii quattuor, quas in secunda persona temporis praesentis modi indicatiui dinoscimus; formae quattuor, perfecta meditatiua inchoatiua frequentatiua. sed perfectae formae uerba omnium sunt coniugationum, frequentatiuae tantum primae coniugationis excepto lacesso, a lacero, inchoatiuae tertiae dumtaxat correptae, meditatiuae tertiae productae uel quartae. genera uerborum facili ratione cognoscuntur. aut enim actiua sunt et o littera terminantur et adsumpta r littera transeunt in passiua; aut passiua et adempta nouissima littera redeunt in actiua; aut neutra, quae actum significant et actiuam habent declinationem et in passiuam minime transeunt; aut supina, quae ut actiua quidem declinantur, sed significationem habent passiuam, ut uapulo ueneo pendeo; aut deponentia superioribus contraria, quae passiuorum declinantur exemplo et significationem habent actiuam neque r litteram possunt amittere; aut communia similia deponentibus et passiuis, sed agentis et patientis formam amplectuntur. unde constat uniuersa uerba duobus modis declinari: nam neutra et supina actiuorum, deponentia et communia passiuorum regulam secuntur. sunt praeterea neutropassiua, quae in praeterito perfecto et plusquamperfecto passiui declinationem habent, in aliis neutri, et sunt haec sola, secundae quidem coniugationis audeo gaudeo soleo; tertiae autem fido et fio, et siqua ex his componuntur: praeter haec nulla sunt huius modi declinationis uerba. sunt alia passiuoneutra, superioribus contraria, haec sola, comperior mereor deuertor: nam in praeterito comperi merui deuerti, sicut actiua uel neutra, proferuntur. uniuersa uerba primae coniugationis, quae in secunda persona as syllaba terminantur, actiua siue neutra, praeteritum perfectum in aui syllabas mittunt, ut amo amaui, aro araui, armo armaui, narro narraui, canto cantaui, nauigo nauigaui, paro paraui, seruo seruaui, exceptis nouem, quae in ui mittunt praeteritum, ut seco secui, domo domui, frico fricui, ueto uetui, sono sonui, tono tonui, mico micui, crepo crepui, plico plicui, et siqua adnexis praepositionibus componuntur; plico tamen utramque formam seruat in praeterito: nam et plicui et plicaui dictum est. quattuor huic regulae refragantur: nam neque in ui neque in aui exeunt: sto steti, do dedi, lauo laui, iuuo iuui. sed duo posteriora quidam superioribus applicant errantes: nam illa in praeterito una syllaba crescunt, haec totidem quot in praesenti proferuntur. secunda coniugatio, quam non tantum secunda persona, sed etiam prima facile declarat, quoniam omnia uerba quae eo syllabis in prima persona finiuntur, secundae sunt coniugationis exceptis duobus tertiae coniugationis productae, eo is queo quis et siqua ex his composita figurantur, et tribus primae, creo creas, meo meas, beo beas, praeteritum perfectum in has syllabas mittit, in ui consonante praeposita, in ui praeeunte uocali, pauca in si et in xi, quae inter excepta notauimus. ergo omnia uerba secundae coniugationis qualibet consonante praeposita eo syllabis praeteritum perfectum in ui mittunt, ut habeo habui, debeo debui, rubeo rubui, tabeo tabui, doceo docui, taceo tacui, misceo miscui, iaceo iacui, noceo nocui, arceo arcui, splendeo splendui, candeo candui, madeo madui, egeo egui, langeo langui, uigeo uigui, rigeo rigui, caleo calui, doleo dolui, oleo olui, palleo pallui, timeo timui, terreo terrui, tepeo tepui, torpeo torpui, pareo parui, careo carui, uireo uirui, floreo florui, horreo horrui, censeo censui, niteo nitui, pateo patui, caneo canui, teneo tenui; excipiuntur pauca quae in si syllabam mittunt praeteritum, iubeo iussi, mulceo mulsi, mulgeo mulsi, algeo alsi, fulgeo fulsi, ardeo arsi, suadeo suasi, maneo mansi, haereo haesi, rideo risi, torqueo torsi, indulgeo indulsi. de urgeo et turgeo ambigitur. alia in xi, lugeo luxi, frigeo frixi. illa in ui praeteritum mittunt, quae in prima persona modi indicatiui temporis praesentis u ante eo habent, et primam syllabam, quam in praesenti tempore breuem, in praeterito longam habent, ut faueo faui, paueo paui, foueo foui, moueo moui, caueo caui, uoueo uoui, et quae ex his componuntur. quaedam, quamquam in praesenti non sunt similia superioribus, praeteritum tamen in ui mittunt producta paenultima syllaba, neo neui, fleo fleui, cieo ciui, impleo impleui, compleo compleui, expleo expleui, deleo deleui. non multum ab his discrepare uidentur etiam haec quorum prima syllaba in praeterito ex correpta cadit in productam, sedeo sedi, uideo uidi. contra omnium regulam est prandeo prandi. quaedam sunt in secunda coniugatione quorum praeteritum perfectum iteratur per primam syllabam, haec sola: pendeo pependi, spondeo spopondi, tondeo totondi, mordeo momordi, quae adsumptis praepositionibus non eodem modo proferenda sunt: nam despondi et dependi et detondi dicimus. de neutropassiuis abunde dictum est. tertia coniugatio correpta, quae secundam personam in is syllabam mittit, in imperatiuo modo in e solitam conuerti, praeteritum perfectum in has syllabas effert: in ui praeposita qualibet consonante, in ui praeposita uocali, in i consonante praeposita, in si, in xi. sed illa praeteritum in ui mittunt, quae in praesenti tempore indicatiui modi u ante nouissimam litteram habent, ut tribuo tribui, statuo statui, minuo minui, imbuo imbui, adnuo adnui, diluo dilui, obruo obrui, induo indui: in his duo notantur, quae in xi mittunt praeteritum, fluo fluxi, struo struxi. et quae in lo syllabam exeunt in praesenti, nihilo minus praeteritum in ui mittunt, ut uolo uolui, colo colui, consulo consului, alo alui. pauca praeterea in eandem extremitatem mittunt praeteritum, quamquam praesens dissimile superioribus habeant, tremo tremui, gemo gemui, fremo fremui, pono posui, strepo strepui, rapio rapui, compesco compescui, necto nexui, sterto stertui, pecto pexui, texo texui, senesco senui, gigno genui, et siqua ex his componuntur. ui syllaba terminantur in praeterito haec sola: sperno spreui, sterno straui, cerno creui, sero seui, tero triui, pasco paui, quaero quaesiui, lino leui, quiesco quieui, cupio cupiui, consuesco consueui, peto petiui, sapio sapiui. in i praeposita consonante in praeterito desinunt, quae in praesenti do syllaba terminantur praecedente n littera, ut scando scandi, ascendo ascendi, descendo descendi, accendo accendi, offendo offendi, pando pandi, prendo prendi, mando mandi; tria n in praeterito amittunt, fundo fudi, findo fidi, scindo scidi: sic Lucanus aut scidit et medias fecit sibi litora terrasLucanus3,61; et quae minus una syllaba proferuntur, producta prima syllaba in praeterito, quae in praesenti corripitur, ut capio cepi, iacio ieci, facio feci, fugio fugi, fodio fodi. pauca praeterea eandem clausulam habent nouissima littera praesentis temporis in i conuersa, uinco uici, rumpo rupi, soluo solui, uoluo uolui, cudo cudi. in si praeteritum mittunt illa uerba, quae in praesenti do uel mo syllabis terminantur, si sit natura longa paenultima, ut ludo lusi, laedo laesi, cedo cessi, plaudo plausi, trudo trusi, rado rasi, inlido inlisi, adlido adlisi, promo prompsi, sumo sumpsi, demo dempsi, resumo resumpsi. et premo, quamuis correpta sit paenultima, in eandem syllabam exit, et quicquid ex eo componitur, ut premo pressi, exprimo expressi, comprimo compressi. et quae in bo uel in po syllabas desinunt, praeteritum similiter in si syllabam mittunt, ut scribo scripsi, nubo nupsi, scalpo scalpsi, sculpo sculpsi, repo repsi, serpo serpsi. praeter haec pauca sunt, quae non eadem extremitate finiuntur in praesenti, praeteritum tamen in si syllabam mittunt: spargo sparsi, mergo mersi, tergo tersi, mitto misi, uro ussi, contemno contempsi, concutio concussi, gero gessi, et siqua ex his in compositam figuram transeunt. in xi syllabam in praeterito desinunt uerba quae in praesenti go syllaba terminantur, ut cingo cinxi, pingo pinxi, sugo suxi, affligo afflixi, pergo perrexi, rego rexi, diligo dilexi, intellego intellexi. excipiuntur tria in si desinentia, quae superius notauimus, et alia quattuor, quae non in i, sed in gi syllabam mittunt praeteritum, tango tetigi, frango fregi, lego legi, ago egi; et siqua ex his componuntur, simplicium formam secuntur. his simile est impingo, quod impegi facit praeteritum. praeter haec in xi mittunt praeteritum uiuo uixi, coquo coxi, meio minxi, inlicio inlexi, aspicio aspexi, flecto flexi, duco duxi, dico dixi, ueho uexi, traho traxi. sunt tertiae coniugationis uerba quae primam syllabam in praeterito duplicant, quae omnia subiecta sunt: tango tetigi, pango pepigi, pello pepuli, fallo fefelli, pendo pependi, tendo tetendi, pungo pupugi (sed et punxi dicimus), tudo tutudi, cado cecidi, caedo cecidi, pario peperi, cano cecini, disco didici, posco poposci, parco peperci (facit et parsi), curro cucurri, pedo pepedi. haec adiunctis praepositionibus non eodem modo proferenda sunt: nam duplicatam in simplici figura syllabam in compositione amittunt: dicimus enim sic, expendo expendi, decurro decurri, refello refelli, compello compuli, concido concidi. sed ex his duo sola praepositionibus adnexis in suo statu manent, disco et posco: dedidici etenim et depoposci faciunt praeteritum; cano autem neutram regulam sequitur: concinui et succinui dicimus. composita sunt in eadem coniugatione quae nouissimam syllabam geminant in praeterito, illa uidelicet quae a do uerbo primae coniugationis componuntur, condo condidi, reddo reddidi, perdo perdidi, trado tradidi, subdo subdidi, prodo prodidi, addo addidi, abdo abdidi. similiter proferuntur credo credidi, uendo uendidi. quarta coniugatio uel tertia producta, quam imperatiuus modus prodit i litteram in fine conseruans, praeteritum perfectum in ui syllabam mittit uel in i duplicem, ut audio audiui uel audii, munio muniui uel munii, saeuio saeuiui uel saeuii, lenio leniui uel lenii, mollio molliui uel mollii, finio finiui uel finii, punio puniui uel punii, sopio sopiui uel sopii, accio acciui uel accii, scio sciui uel scii, hinnio hinniui uel hinnii, eo iui uel ii, exeo exiui uel exii, ineo iniui uel inii, et cetera his similia. pauca in si exeunt, et sunt fere haec, sarcio sarsi, farcio farsi, haurio hausi, sepio sepsi, sentio sensi; alia in xi, haec sola: sancio sanxi, fulcio fulxi, uincio uinxi. unum inuenitur quod primam syllabam in praesenti corripit, in praeterito producit uenio ueni; et composita ex eo in hunc modum proferuntur * aperio aperui, cuius compositum dissentit, reperio repperi. in has fere syllabas omnia uerba, quae trina coniugationum norma complectitur, in praeterito desinunt. sed nequid ambiguitatis subesse possit lectoribus, non dissimulabimus de illis dicere, quae rationi refragantur. sunt enim uerba quae personis deficiunt et impersonalia dicuntur, alia modis, alia temporibus, alia coniugationibus, alia participiis. de his exponemus, et primum de impersonalibus, quae aut secundae sunt coniugationis aut tertiae, quantum ex tertia persona contemplari licet * eorum alia accusatiuum casum trahunt, ut pudet taedet piget poenitet miseret decet; alia datiuum, ut licet liquet libet. unum est quod casu non indiget, oportet. et omnia praeteritum in uit syllabam mittunt: puduit piguit poenituit licuit libuit decuit, praeter tria, quorum duo deficiunt in praeterito, liquet et taedet, unum quasi passiuam habet declinationem, miseret: nam miseritum est dicimus. et licet tamen et libet ad hanc similitudinem proferri possunt, licitum est et libitum est, et taedet in composita figura, pertaesum est. tertiae coniugationis impersonalia datiuum casum adsumunt, ut contingit euenit accidit expedit. quaedam primae coniugationis impersonalia reperiuntur, ut iuuat praestat, quae et aliter declinari possunt. sed omnia tam in futuro imperatiui modi quam infinitiui, nec non etiam gerundi uel participialibus et participiis utriusque temporis deficiunt. defectiua in modis sunt haec: quaeso, quod primam personam habet indicatiui modi dumtaxat, licet quaesere lectum sit apud Sallustium et Tullium; ouat, infit: haec quoque tertiam personam habent solam, sed ouat participium facit praesentis temporis, ouans, cum in declinatione uerbi deficiat. similiter ausim et duim. inquam in prima persona contra morem omnium profertur et utrumque numerum modi indicatiui temporis praesentis et imperatiui numerum singularem habet: nam inque apud Terentium lectum est; aio praesens et praeteritum imperfectum tantum habet. faxo futurum tempus tantum uel, ut alii, promissiuum modum ostendit. salue saluete imperatiui modi secunda persona in utroque numero lecta est, et infiniti modi tempus praesens, saluere. cedo et aue similiter imperatiui modi secundam personam habent numeri singularis: cedo etiam numero plurali lectum est apud Plautum, cettePlautus, Merc. 965: dubium est an huc referre debeantur grammaticorum uerba: cf. etiam inc. fab. frg. XXXIX Lindsay. in coniugationibus et praeterito deficiunt haec: fero fers praeteritum facit tuli, sum es fui, ferio feris percussi, tollo tollis sustuli facit, edo es edi: hoc infinitiui modi praesens tempus non in re syllabam, sed in se contra morem omnium mittit: esse enim dicendum est; uolo uis uolui: hoc quoque incertae est coniugationis et in futuro imperatiui et infinitiui modi deficit et gerundi uel participialibus, quae supina alii dicunt; meto messem feci: nam aliter proferri non potest; polleo sisto, similiter et glisco furio et quatio nullum habent praeteritum. memineris tamen inchoatiuae formae uerba in praeterito perfecto deficere. participiis carent uerba alia praesentis temporis, alia futuri, alia utriusque. in praesenti itaque deficit sum et quae ex eo adiectis praepositionibus componuntur praeter duo, absens et praesens, quae a uerbis absum et praesum ueniunt. et eo uerbum in participio nominatiui casus numeri singularis deficit, in ceteris recte declinatur: composita quaedam etiam nominatiuum habent, ut praeteriens abiens. futuri temporis participia non habent in primis uerba formae inchoatiuae, ut horresco calesco et his similia; deinde omnia secundae coniugationis quae sunt generis neutri et in formam transeunt inchoatiuam, ut horreo caleo tepeo niteo pateo splendeo uigeo rigeo floreo paueo rubeo tabeo madeo tumeo sileo palleo ferueo timeo lateo: nam et haec adsumptis praepositionibus faciunt inchoatiua, ut pertimesco delitesco. ualeo tantum cum faciat conualesco, in participio futuri temporis minime deficit: nam ualiturus dicendum est. sunt alia praeterea quae non transeunt in formam inchoatiuam eiusdem coniugationis et generis et nihilo minus in participiis futuri temporis deficiunt, ut egeo maereo polleo calleo studeo. praeter haec et uolo carent participio futuri temporis et malo et nolo, quae ex illo componuntur; similiter et metuo fluo sitio tremo saeuio sero disco posco furio. uerba quae {prima} utriusque temporis participiis carent ‹sunt› impersonalia omnia, de quibus superius docuimus, et defectiua, illa uidelicet quae ordine declinari non possunt, ut aio quaeso inquam faxo salue aue cedo et possum; similiter et soleo. sunt uerba, quae in prima persona confusa habentur, quorum significationem secunda persona coniugationis discernit: dico dicas correpta priore syllaba, dico dicis producta; fundo fundas, fundo fundis; uolo uolas, uolo uis; appello appellas, appello appellis; compello compellas, compello compellis; mando mandas, mando mandis. sunt alia quae ex diuersa forma praesentis temporis in praeterito confunduntur: paueo paui, pasco paui; cerno creui, cresco creui; acuo acui, aceo acui; lugeo luxi, luceo luxi; pendeo pependi, pendo pependi; frigeo frixi, frigo frixi. sunt quae idem habent praesens et praeteritum perfectum, haec sola: odi noui memini coepi pepigi. haec in imperatiuo modo praeter memini, quod memento facit, deficiunt et in futuro infinitiui modi et in supinis nec non etiam in participiis utriusque temporis; unum ex his, odi, duo participia facit praeteriti temporis figurae compositae, exosus et perosus. sunt alia quae in omni declinatione secundae sunt coniugationis et in infinitiuo quasi tertiae correptae proferuntur: fulgeo infinitiuum fulgere facit, ferueo feruere, obsideo obsidere. lectum est et strido, quod est tertiae; alii ut secundae proferunt, ac maxime Lucanus huius modi declinationem usurpauit. uerba tam passiua quam deponentia nec non etiam communia, cuiuscumque sunt coniugationis, praeteritum perfectum in has syllabas mittunt, in tus, in ctus, in sus, in xus, adiuncto in omnibus sum uerbo, ut amor amatus sum, doceor doctus sum, patior passus sum, nitor nixus sum. notantur pauca quae in praeterito deficiunt, passiua quidem haec: feror ferior tollor, praeteritum latus sum, ictus sum, sublatus sum; poscor (nam hoc quoque deficit in praeterito) postulatus sum, arguor conuictus sum; similiter metuor et timeor nullum habent perfectum. deponentia uero haec: uescor fruor medeor liquor reminiscor, quae in praeterito sic proferuntur, pastus sum, potitus sum, medicatus sum, liquefactus sum, recordatus sum, quae ab alio praesenti ueniunt, sed ad supplementum declinationis defectiuis adcommodantur. sunt quaedam deponentia incertae coniugationis, haec sola: orior potior. nam in secunda persona numeri singularis tertiae productae sunt, hoc est quartae coniugationis, et in praesenti tempore infiniti modi: oriris enim et potiris et item oriri et potiri dicimus; reliqua ad exemplum tertiae correptae declinantur. sunt alia quae a diuerso ueniunt praesenti, sed in praeterito confunduntur, ut patior passus sum, pandor passus sum, ut apud Virgilium crinibus Iliades passisVergilius, Aen. 1,480; item uertor uersus sum, uerror uersus sum, ut apud eundem et uersa puluis inscribitur hastaVergilius, Aen. 1,478. sunt alia impersonalia, quae adsumptis pronominibus ablatiui casus declinantur et a uerbis neutri generis figurantur uel ab actiuis, quae datiuum casum in serie orationis admittunt, ut sedetur ambulatur statur pugnatur itur studetur: ueniunt enim, ut dictum est, a neutris, sedeo ambulo sto pugno eo studeo; his etiam Graecorum iactantiam, siquam de copia sermonis exercent, refutamus, quod haec proprie nequeunt explanare. similiter nocetur et suadetur et datur proferimus, quae in actiua specie datiuo casui iunguntur. sunt quae in participiis deficiunt, ut fruor medeor et reor, quae de praeterito tantum habent participium, in praesenti et futuro deficiunt. item nascor futuri temporis participio caret. impersonalia, sicut in actiua declinatione, participia nulla habent, nisi quae poetica usurpauit licentia, praeteriti, ut regnata pugnata {percussa}, futuri, ut uigilanda uirisVergilius, georg. 1,313, et his similia.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De origine actibusque Getarum (Iordanes), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De salutaribus praeceptis (Caelius Aurelianus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [praefatio] Cum nobis saepius, meus Lucreti, de medicina fuerit sermo quod tam difficilis integritatis causa quam necessaria sanitas esse videatur: quis enim semper liber a morbo aut quis facile est regens integritatem? nihil te video consilii cepisse quatenus integro usui necessaria sanitas esse videatur. non nihil tamen si interrogationibus meis tuae responsionis exhibeas omnia, docuisti hoc tibi fieri pervisum esse. hoc dabit occasionem meis interrogationibus. si ita placet ad perficienda quae petimus, primum a nobis sanitas exploranda est. [§ 1] Quid est enim sanitas? integra viarum aut officiorum naturalium temperies. [§ 2] Quot appellatur modis? duobus, uno quo animae intellegimus sanitatem, alio quo corporis. [§ 3] Quid a fortitudine sanitas differt? quod oportet totam fortitudinem complementum esse sanitatis. [§ 4] Quid etiam a naturali integritate? quod plus est naturalis integritas a sanitate. quisquis enim integer sanus est, quisquis autem sanus non semper et integer, amissa corporis parte aut cicatrice facta aut corpore carnis immodice pleno, ut athletarum videtur sanitas quam supra memoravimus. [§ 5] Quid a bona valetudine sanitas differt? bona valetudo est inculpata sanitas sanitas autem non est inculpata, labore et indigestione sauciata. [§ 6] Quid a pulcritudine sanitas differt? pulcritudinem vocamus corporis, motum moderatum membrorum cum bono colore. potest antem sanitas sine pulcritudine intellegi. medicorum enim est sanitatem corporis custodire, pulcritudinem autem aliptarum. eorum enim facere, horum factam custodire. Est autem sanitas? secundum aliquos philosophos inprobati sermonis non est, secundum sapientes est. [§ 7] si quis enim in morbos cadit et queritur, cum deest intellegitur esse: nihil enim aut queritur aut in aliud cadit. [§ 8] Quomodo comprehenditur sanus homo? Herophilus sensibus intellegibilem dixit esse sanum, ad veritatem autem incomprehensibilem propter parvitatem causarum quae morbos efficiunt aut nimios celeresque aut tardos creantes motus aut interiectione et longa distantia aut nimia vicinitate supra dictatum causarum. nos autem intellegibilem dicimus eum qui sine querela est et corporis sui vindicat sanitatem : quae praeter relationem cuiusquam esse non potest perspicua. [§ 9] Bonum est sanitas an malum? secundum Stoicos neutrum, secundum Aristotelem et alios bonum: quam nos attestamur opinionem. signum enim: et animae morum tribui tranquillitatem, quod bonum est. [§ 10] nemo enim dicere malum ausus est animae sanitatem. Vniformis est sanitas, an varia cum extenditur et minuitur? secundum Asclepiadem et Erasistratum uniformis: nolunt enim summum sanitatis et quantitudinem esse. secundum Herophilum et methodicos varia, cum extenditur et minuitur. id etiam nos adserimus. si enim modo nos fortes modo fatigatos esse sentimus, manifeste variatur sanitas. [§ 11] Communem vel unigenam nobis et animalibus dicimus salutem? communem: vidimus enim officiis naturalibus eam constare. [§ 12] Intactus erit morborum qui salutaribus utitur praeceptis? non intactus, sed difficile tactus. in multum enim nos fortuna tenet: ex qua casus vulnera nobis aut inversionem sanitatis efficiunt. et est inpossibile quae denuntiata non fuerint vitare. [§ 13] Isdem rationibus passiones curantur quibus sanitas custoditur? non isdem. sanitatem servant salutaria praecepta, passiones tollunt adiutoria gubernationis varie formata. [§ 14] Vtilis est sanitati consuetudo? utilis, si ex utilibus fuerit rebus. [§ 15] Quid est consuetudo? usus in eadem consuetudine perseverans. [§ 16] Quomodo fit aut solvitur consuetudo? per modicam adiectionem aut detractionem. repentina enim mutatio novitatis causa turbat corpora. [§ 17] (Vita qua ratione dicitur?) multis atque variis, ad praesens autem tribus: una qua mortalem vitam dicimus. item sicut Terentius moraliter dicendo vitam hominis dixit. tertia, qua de diaeta ciborum verbum significat, ut ebriosam vel sobriam aut edacem vel tenuem dicimus vitam. [§ 18] Differt vita vitae ad conservandam corporis sanitatem? differt. est enim vacua, et est activa, quae aut communiter aut specialiter effecta: his intellegitur militaris, aut rustica, vel nautica, aut varia gestatione exercitata ut athletarum vel venantium. est autem inordinata, est cauta, est varia, est consueta, est insueta. [§ 19] Quaenam harum melior ad conservandam corporis sanitatem? generaliter activa et ordinata, ut sccundum Hippocratem labor aut gestatio cibum antecedat: specialiter autem inordinata et inaequalis variam et item utilem faciens consuetudinem, nt calidum lavacrum vel frigidum semel vel frequenter accipere, accipere potu aquam vel frigidum vinum vel calidum, et his similia. vacua autem vita corpus infirmat. item in ordine certo consueta tuta non est: mutatur enim frequenter humanis fortuitis. item nimie inordinata facilis in morbos gestatio enim post cibum morbificat. [§ 20] Quid est salutaris vivendi regula? qualitate quantitate tempore atque ordine constans adfectus custodiendae sanitatis. [§ 21] Quid salutare monitum? particula salutaris diaetae qualitate quantitate tempore atque ordine formata, ut supra diximus, dicta causa. [§ 22] Quae sunt differentiae salutarium praeceptorum? aliqua rerum utilium temperativa, ut ante cibum perunctio, aliqua nocentium recusativa, ut ne quid nimis. item aliqua generalia, ut exercitium, aliqua particularia generalibus subiacentia, ut addita specie per palaestram exercitium. aliqua exercentia iniquam corporis requiem, aliqua servantia fortitudinem. [§ 23] Esse oportet omnibus communia salutaria praecepta? generalia oportet, specialia autem iam non oportet. exercitari enim commune omnibus est sanis: at addita specie, ut per palaestram, vectatione, armis, venatione, commune non est. [§ 24] Quot vel quibus constat salutare praeceptum? quattuor: qualitate, quantitate, tempore atque ordine. [§ 25] Quomodo intellegimus bene digerentem? ex somno vigiliisque tranquillia, sincero vultu et capite levi cum bono colore, nihil officiis naturalibus inpeditum, stomacho levi, stercoribus aequalibus atque mollibus, corpore toto facili ad solitos motus. [§ 26] Quomodo intellegimus non digerentem? ex somno turbato atque inaequali, corpore gravi tardo, mentis tristitia, vultus cum inflatione pallore, ructationibus fumidis vel acidis aut male redolentibus, nausia cum fatigatione salivarum, frequentia compunctionis intestinorum vel ventris abstinentia, stercorum inaequali atque aspera effusione: quae supradicta aliquando omnia concurrunt. [§ 27] Quomodo intellegimus tarde digerentem? ex ructationibus foetulentis, hoc est accepti cibi qualitatem redolentibus, cum gravatione levi, ac tardo digestionis effectu. [§ 28] Quomodo intellegimus iam virum? ex asperitate faucium, obtunsione vocis et rauco sonitu, inflatione etiam papillarum et genitalium, et cum repente maceratum corpus in longitudinem viderimus porrectum. [§ 29] Quomodo intellegimus iam virum generantem? Considerantes primo corporis naturam, si eunuchus non est, et aetatem, ne mox pubescat, aut senior ‹sit›, et corpus, ne maiore morbo prematur, et vitam moderatam, ne nimio lusu obtunsa sint genitalia. quorum enim naturae nihil deest et corpus sine morbo et aetas perfecta et vita moderata, eorum semen generabile comprobamus. [§ 30] Qui sunt salutares loci? salutares intellegimus locos ex aere temperatos nulloque odore corruptos et non facile mutabiles temporum qualitate. [§ 31] Interdiano somno utendum est sanis hominibus? si non sufficiens erit nocturnus, aut noctis brevitate aut alia qualibet causa, ad implementum solitae quantitatis utendum. [§ 32] Quod tempus deputandum est interdiano somno? sanis hominibus ante cibum sed paulo temperatius, ut neque vigiliis neque recenti somno sauciatum corpus cibo nutriatur. [§ 33] Quod est sanum exercitium? quod omni tempore ac loco in usum venire potest, ut defricatio vel cursus aut lucratio: fiet enim causa negato sibi consueto exercitio aut luctatione incommoda aut insueta exercitationis novitate. [§ 34] Quae est sufficiens quantitas exercitii? virium possibilitas. necesse enim fatigatum corpus ab exercitio relevare. [§ 35] Qui locus exercitii utilis est? modice temperatus et qui noto non perflatur, aequali et molli ceromate stratus: fervens enim perflatus corpora relaxat, frigidus autem constringit: et ea incommoditate, si calidius non sufficiens exercitium. solvimus sudoribus causam. adeo in balneis auxilium est. item inaequalia vel dura ceromata contundunt supra colluctantes et rasuras corporis efficiunt. [§ 36] Quales esse debent fricatores? periti fricationum modice carnosi, tactu molles, non faciles in sudores. inperiti fricationum inique fricant: item sicci vel ossosi duri corporis causa contundunt, faciles in sudores frigidant. [§ 37] Quid generaliter lavacra prosunt? corpus curare, commotas corporis partes coaequare, conceptum laborem solvere, mundare corpus, animam relaxare. [§ 38] Quod est bonum balneum? magnitudine medium, lucidum, aeris temperati, mundum neque fervidum nimis. breve enim vel obscurum aut aeris incommodi aut ferventi pavimento inmissisve carbonibus calefactum caput inflat. vertiginem efficit oculorum, et ob parvitatem aquae cito sordidatur. ac si rursum nimiae fuerit magnitudinis et in multa divisum cellarum, fatigat ingredientes. tepentes frigidat, item recentes adurit et visum obtundit. [§ 39] Quae sunt lavacrorum differentiae? ‹multae atque variae.› nam sunt Iavacra frigida, sunt et calida, sunt dulcia fontana vel imbrilia, fluminalia vel palustria, item non dulcia maritima, sunt aquarum nativarum sua virtute manantia, et sunt splendida, sunt turbata, sunt redundantia, sunt exigua, sunt media, sub divo vel contecta, maritima loco alto aut humili. [§ 40] Salutare est continuum frigidum lavacrum? secundum aliquos non est salutare: fervore enim nasci vel nutriri hominem adseverant. secundum alios salutare, si quidem et climatorum partes et vitae effectiones frigidae salutares esse debeant. secundum nos salutare est in frigidum et fervens lavacrum consuescere, propter iniquitatem vitae et inruentium morborum diversitates, quin etiam frigidi incommodis sauciatam delectationem. etenim aestate frigida aqua tardius utendum est, ne vi frigoris aut cruditate vexet. [§ 41] Salutare est post lavacra potum vel cibum aliquantum differre? aliqui solis carnosis hominibus prodesse dixerunt ut exinde aliquid corporis insumatur, nos autem omnibus non ea ratione prodesse dicimus, sed ut turbatio spiritus resolvatur. turbato enim corpore accepta corrumpuntur, corrupta non nutriunt. [§ 42] Quid magis post lavacrum salutare est, potum sumere an cibum? secundum aliquos cibum, si quidem potus stomachum fluidum, caput grave, fastidium faciat cibi. secundum alios magis potum, si quidem solidior cibus relaxat eas partes quibus digestio celebratur. secundum nos in utrumque consuescere laudamus, nunc potum nunc cibum ante sumere. siti enim, post vectationem vel lavacrum bibendum est, ut corporis anxietas excludatur. bibenda praeterea nunc aqua calida nunc frigida. si forte stomachus aliqua causa umectatus fuerit, tunc vinum aquatum. si autem nulla sitis fuerit, quod frequenter fit stomachi umectatio umectationis antecedente causa, cibus ante sumendus est. [§ 43] Quae est melior aqua? munda, perspicua sine aliquo odore vel sapore, pondere levi et quae cum requieverit, nullum ex se humi sedimen dimittat. [§ 44] Quid agendum si necessitatem aquae malae incurrimus? post cibum bibenda est aut paulo plus coquenda, plus etiam vini admiscendum a solita consuetudine. sic etiam lac ubi inveniri potuerit bibendum ad compescendam sitim, ubi minus cogamur accipere illud quod nocere possit. [§ 45] Aliquid a sola aqua hauriri potest nutrimenti, aut aqua secundum Erasistratum nihil in se nutrimenti habet? secundum aliquos multum, secundum nos parvum etenim longa ieiunia tolerat et defectos homines sine cibo aliquantulum retinet. [§ 46] Quomodo probatur salutaris atque aptissimus humanis corporibus cibus? salutarem dicimus cibum qui ex rebus constat facilioribus in digestionem quod ex multorum probatur experientia. quae enim multi, facile inprobamus. potest autem res multis contraria uni vel duobus digestibilis esse. [§ 47] Quid magis salutare est sanis hominibus, unius speciei cibum accipere, ut carnes aut holera, an ex multis speciebus variatum? in utroque faciendam consuetudinem laudamus. ut novitate corpus nulla turbetur. cum enim oportuerit morbi vel necessitatis causa, simplex unius cuiusque speciei cibus accipiendus est: in conviviis vero ex multis speciebus variatus. [§ 48] Quis melior ordo est circa homines accipiendi varium cibum? primum accipere ea quae levius nntriunt ut sunt holera, secundo volantium carnes vel piscium, deinde pulmentis uti quae plurimum nutriunt, ut agnorum vel porcorum carnes. [§ 49] Ob quam causam dulcem specie rem edi a re erit ordinari? quoniam si nudo inhaeserint stomacho inflant et cetera quae secum erunt corrumpunt: idcirco prostrata specie dantur et alia supermittitur, contecta atque stomacho suspensa ut facile digerantur. [§ 50] Quis modus est quantitatis accipiendi cibi hominibus? accipiendi modus est tantum sumere quantum facile digeratur. minus accipere defectum facit movente cavo corporis. item plus accipere ex indigestione morbos faciet et corpus pariter infirmat. [§ 51] Salutare est semel cibum accipere et in hoc perseverandum sanis? secundum aliquos salutare est vacuis ab exercitio corporibus hiemis tempore propter dierum brevitatem et strictis corporibus quae minus perdunt quam accipiunt. secundum nos in utrumque laudamus consuescere, ut nunc semel cibus accipiatur, nunc bis vel frequentius, quoniam plerumque nolentes aliquo casu fragilitatis humanae contraria cogimur, ut aut semel accipiamus, aut morbi inruentis necessitate ftequentias si defectio fuerit aut diaphoresis consecuta. pueris autem et maxime aestatis tempore manifeste contrarius semel cibus etiam a nobis affirmatur. plurimum enim cibi crementa corporis vindicant. [§ 52] In prandio an in cena plurimus sumendus est cibus? in cena: quietum enim nos tempus consequitur, et non oportet circa diurnos actus cibi gravatione inpediri. [§ 53] Quid magis prodest ac salutare est vinum an aquam bibere? in utrumque consuescere laudamus sanos homines. vinum etenim fortitudinem corporis praebet, sed etiam aquae consuetudo necessaria est propter inruentium morborum causas ut animus aegrotantium nulla novitate bibendi contristetur. [§ 54] Quod est bonum vinum? vinum album splendens medii saporis neque confusi coloris. nigrum etenim durum est et inflat stomachum et caput. album et faeculentum grave est ob sediminis qualitatem. item dulce plerumque nauseam facit: contra nimis austerum caput et nervos percutit, item fauces inflat. vetustum nervos incommodat. salsum ventrem provocat. [§ 55] Vtilis est ebrietas sanitati ? secundum Mnesitheum utilis, non frequenter sed per intervalla. sic enim adhibita multitudinem umorum purgat et densitatem eorum solvit. est enim vinum ferventis naturae, quo etiam acriores umores temperantur. secundum nos inutilis atque contraria sanitati ebrietas iudicatur : etenim mentem turbat, sensus corrumpit, nervos vitiat, fortitudinem corporis detrahit. [§ 56] Quid magis salutare est, frigidum an calidum potum consumere? secundum aliquos calidum, quod spiramenta relaxet. secundum alios frigidum, ut fortitudinem faciat. secundum nos in utrumque consuescere utilissimum est. etenim fortuito diversa deficiunt aut morbis inruentibus prohibentur, et oportet calidum vel frigidum potum non insuete accipere, sed in contraria haec sanitate consuescere. [§ 57] Quid agendum si vino quisquam fuerit gravatus? praecavenda sunt cetera quae superaddita similiter aut gravius corpus corrumpunt, ut venus vel lavacrum. perunguendum itaque corpus mediocriter, et primo ieiunandum, dehinc siccus accipiendus cibus et a vino abstinendum, bibendum praeterea nunc aquae calidae vel frigidae modicum. ita rursum somno quiescendum, vel si antehac nausea fuerit consecuta, quae gravatos plerumque revocat vomitu alieni atque corrupti cibi, caput fovendum dulci atque calido oleo, dehinc altioribus stramentis sublevato capite quiescendum. [§ 58] Necessariam dicimus venerem sanitati? ad conceptionem animalium necessariam, ad conservandam corporis sanitatem contrariam. quantum enim qui a venere abstinent integra fortitudine perseverant, tantum in eandem proni purgatione virium fatigantur. [§ 59] Quo tempore melius in venerem convenimus? ante cibum. tunc enim corpus tranquillius habet. sed post tantum ne indigestio latens occurrat et corpus incommodet, non aliter quam si statim post cibum corpus exercitio agitetur, unde digestio inpeditur. specialiter in mulieribus conceptionis causa tempus eligendum est, quo se mox materia sanguinis subtraxerit solita purgatione. [§ 60] Salutaris est peregrinatio? moderatione facta salutaris, sed in melioris aeris lueque exemptas regiones: mutatio enim in melius facta qualitate sui animum relaxat, corpus animae consentiens relevat. [§ 61] Quis ordo vitae mandandus peregre profecturis? primo ut paulatim se praemovendo futurae peregrinationi componant. navigetur in navicula, via ambuletur, in vehiculo vel equo vehi disponant, ut praemotum corpus proxima in loca longiori peregrinationi praeparetur. [§ 62] Quomodo gubernanda est sanitas, si communis morbus invaserit? paulo diligentius a solito fugienda sunt ea quae morbos valent infligere, ut labor, frigus et aestus, indigestio. parva enim occasione infusa corpora tempore pestifero morbos incurrunt. [§ 63] Quid agendum si ex his excessibus sanitas fuerit sauciata? requies atque abstinentia cibi adhibenda et sic discussa saucietate unctione est ex calido lavacro corpus curandum, dehinc cibo et potu levi resumendum est. [§ 64] Vtilis est post cibum iucunditas ? etenim avocatus animus aliqua voluptate spectaculi vel fabularum corpus relevat, tantum quantum si fuerit contristatus aut intentione gravatus, premit gravando caput et omnes sensus. [§ 65] Vnguentis et coronis florum utendum est sanis hominibus ad conservandam sanitatem? non utendum: vis enim odoris caput implet. ab communis vitae simplicitatem utendum, sed eligenda sunt unguentorum simplicia et florum minus olentia, et longe a capite inlinienda et adponentia cetero corpori. [§ 66] Vtilis ad conservandam corporis sanitatem vomitus? inutilis, et magis post cibum cottidie quam per intervalla, et omnem cibum excludens quam parvum, et nimia corporis agitatione vel inmissis digitis provocatus. etenim caput implet, oculos confundit et omnes sensus, gingivas corrumpit, dentes excludit, corpus omne pallore atque macie deformat. sed tunc si defluens ad stomachum acrior umor fuerit excludendus, utendum est vomitu: inutilia enim ita excluduntur.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De schematis dianoeas (Iulius Rufinianus (ps.)), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [§ 1] Schemata dianoeas, id est, figurae sententiae fiunt, cum in sensibus aliqua a vulgari et simplici specie cum ratione mutamus. Cum omnes autem, quae orationem sensu figurant, generaliter figurae communiterque dicantur, haec tamen proprie figura ac specialiter dicitur, quae in scholis vulgo usurpator ‹nomine› controversiae figuratae. Huius specialis figurae usus multiplex. Vnus, si dicere manifeste parum tutum est, ut dicitur in eum figurate, qui sub condicione abolitionis tyrannidem deposuit, ut: Praesens tutor libertatis neque tamen immemor legum sum, quae mihi semper sacrosanctae fuerunt. Hoc enim adversarium percutit, cui non semper sacrosanctae leges fuerunt. Quale est illud forsitan apud Vergilium: Tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo: Proice tela manu, sanguis pius. Nam simul causam belli civilis ostendit in Caesare fuisse, dum dicit priorem illum debere parcere, simul dolorem confessa et in iudicio suo quaerit, tamquam ideo parcere prior debeat, quia sit Anchisae pius sanguis et ab Olympo genus ducat. Secundus harum usus est figurarum, cum quid oblique enuntiamus, quia dicere palam minime libet et inhonestum est, ut fere figurae in adulterum patrem fiunt, cum quis hoc modo patrem vellicat: Placuit condicio matrimonii meo etiam patri et ago illi gratias, quod, ut uxorem hanc potissimum ducerem, hortatus est. Per haec enim soceri cupido in nurum detegitur. Quale forsitan Vergilianum illud possit videri: Illum non populi fasces nec purpura regum Flexit et infidos agitans discordia fratres, Non res Romanae perituraque regna. Nam illum, sentit et dicit, non res Romanae periturae et regna flexere. Verum per res Romanae latent imperia dicta, sed regna vocat, tanquam non ‹de› imperiis Romanis ista dicantur, sed de quibuslibet regnis. Tertius usus est harum figurarum, quum gratia venustatis adhibentur, qui tamen ironiae est proximus. Sed eius modi figurae, quae iuvenibus in schola lasciviunt, ut Cornutus ait, minime maturae sunt et parum causis foroque conveniunt. Nam in his, quae prodesse aut obesse causae videntur, cur quod nolis intellegi dicas? aut cur quod cupias intellegi involvas? [§ 2] Προκατάληψις est schema dianoeas, cum id quod adversarius arrepturus est atque obiecturus, praesumimus ac praecipimus, ut illud: neque me Argolica de gente negabo: Hoc primum. Et: Scio me Danais e classibus unum Et bello Argolicos fateor petiisse penates. Latine haec figura dicitur praeceptio vel anticipatio. [§ 3] Προκατασκευή est procatalepsi proxima, cum rei, de qua acturi sumus, colorem praeparamus atque praetendimus, ut in illo: Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! usque: quae bella exhausta canebat! Nam primo de insomniis questa est, dein admirari se virtutem hospitis dixit et veram fidem esse, a diis illum genus ducere: misereri etiam casus et errores, ut verecundius postea de amore fateretur, quasi in affectum hospitis vel insomniis vel admiratione ‹virtutis vel miseratione› calamitatis inducta sit. Haec figura dicitur Latine praeparatio. [§ 4] Ἀνθυποφορά est figura sententiae, qua adversariorum nobis sententias ac dicta proponimus ac substituimus, in hoc tantum, ut illis respondeamus, ut: Verum anceps pugnae fuerat fortuna. Fuisset. Et: Sed periisse satis semel est. Peccare fuisset Ante satis. Latine dicitur oppositio vel obiectio. [§ 5] Σχέσις proxima figura est anthypophorae, qua adversariorum affectum quemlibet fingimus, cui respondeamus, ut in illo: Indignum est Italos Troiam succendere flammis Nascentem et patria Turnum consistere terra: Quid face Troianos atra vim ferre Latinis? Haec non ita Iuno proposuit, quasi manifeste Venus indignum esse dixisset, sed quasi indignum esse Veneri fingeret vel suspicaretur. Haec Latine dicitur adfictio. [§ 6] Ἀνασκευή est superiorum proxima figura, qua ab adversariis maxima proposita destruimus ac redarguimus velut falsa, ut: Nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso Interpres, divum fert horrida iussa per auras. Latine dicitur destructio vel evacuatio. [§ 7] Ἐπιτίμησις est etiam proxima figura, cum adversarium iisdem verbis, quibus ab eo lacessiti sumus, percutimus, ut in illo: Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra Egit? Vbi hic Iuno? quia scilicet Venus dixerat: Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx Dura. Et: bis capti Phryges. Latine dicitur obiurgatio. [§ 8] Ὑπόκρισις est figura sententiae, cum adversarium gestu et pronuntiatione extollimus vel abicimus et spernimus, ut in illo: Cantando tu illum? Aut umquam tibi fistula cera Iuncta fuit? Auditur enim: Tu nullus alioqui, illum autem magnum in canendo. Non ego Daphnim Iudice te metuam. Scilicet mihi iniquus es et non recte iudicaturus. Latine dicitur pronuntiatio. [§ 9] Εἰρωνεία est figura sententiae, laudis et orationis et magnificandi, non sine derisu in contrarium tendens, ut in illo: Egregiam vero laudem et reliqua. Latine dicitur dissimulatio vel irrisio. [§ 10] Χλευασμός est ironiae proxima figura, cum aliquos amara oratione non sine derisu insectamur ac laedimus, ut: En, agros, et quam bello, Troiane, petisti, Hesperiam metire iacens. Et: Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum . . . Latine dicitur insectatio. Inter chleuasmon autem et ironiam hoc interest, quod ironia specie magnificationis illudit et, dum laudat, irridet: at chleuasmos palam cum amara insultatione castigat. [§ 11] Σαρκασμός chleuasmo proxima est et similis figura, qua adversariorum facta cum exacerbatione admissorum lacessimus, ut apud Sallustium de Sullae crudelitate: Vt in M. Mario, cui fracta prius crura . . . artus expiraret. Latine dicitur exacerbatio. [§ 12] Ἀντίφρασις est figura sententiae, cum quaedam negamus nos dicere et tamen dicimus, ut apud Lucilium: Non tango quod avarus homost quodque improbus mitto Et apud Vergilium: Quid memorem portus Lucrinoque addita claustra? Latine dicitur omissio. [§ 13] Ἠθοποιία est alienorum affectuum qualiumlibet dictorumque imitatio non sine reprehensione. Latine dicitur figuratio vel expressio. [§ 14] Προσωποποιία est figura sententiae, qua oratio ad alterius personae orationem imitandam retorquetur. Latine dicitur deformatio vel effiguratio. [§ 15] Ἐνάργεια est figura, qua formam rerum et imaginem ita oratione substituimus, ut lectoris oculis praesentiaeque subiciamus.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De speciali significatione diaeticarum passionum (Caelius Aurelianus), publ. dig.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [praefatio] Duobus me libris diaeticarum partem traditurum promisi, ex quibus superiore libro respondens de curatione, de passionibus, de temporibus et inspectione et de pulsu et de generali significatione et de typis et de diatritis et de adiutoriis plene ut arbitror ordinavi. nunc de speciali significatione diaeticarum passionum et de generali curatione respondeamus, ut isto volumine omnis diaeticarum cura compleatur. [§ 1] In quot vel quas dividis partes officia curationis diaeticarum passionum? in quattuor generales, celerum, tardarum, cum febribus et sine febribus. [§ 2] Quae sunt speciales passiones quae sine febribus esse non possunt? phrenesis, lethargia, pleuresis, peripleumonia. [§ 3] Quae sunt quae cum febribus esse non possunt? synanche, apoplexia, spasmos, ileos, satyriasis, cholera, diarrhoea. [§ 4] Qua ratione celerum passionum curationem praeponis? quoniam frequentes atque urgentiores sunt et earum plurimae et tardae fiunt, quarum superpositio similem celerum exigit curationem. [§ 5] Qua ratione specialis curatio generali subiungitur? quoniam cum specialis tarda est et in paucis invenitur, communis atque adprehensione facilis est generalis. quod manifeste monstrabimus. per singula membra specialis una est in corpore, quatenus species dividuntur quae a suo genere non differunt. [§ 6] Qua ratione primum de febribus? quod omni regioni atque tempori et naturis corporum et aetatibus omnibus inruunt. [§ 7] Vnde febricula dicta est? a fervore veluti ferbicula nuncupatur. [§ 8] Quomodo adprehendimus febricitantes? cum tactui nostro occurrere senserimus veluti ex alto ascendentem fervorem plurimum atque acriorem a naturali, totum per corpus exhalantem. [§ 9] Mutatio etiam pulsus febriculae signum confert? secundum veteres non fert. Hippocrates enim et Euenor et Plistonicus solum fervorem naturalem moderationem excedentem signum febrium posuerunt. ac ceteri successores eorum pulsus disputationis, sed dispari sententia. alii enim contra naturam effectam mutationem sine externae causae adventu signum febrium vocaverunt, ut Agrius, alii crebritatem pulsus ultra naturam, ut Cleophantus, Chrysippus et Erasistratus. alii vehementiam putant, ut Asclepiades. alii celeritatem et duritiam, ut quidam novelli inventores. ex quibus aliqui solam pulsus mutationem, aliqui etiam fervoris naturalis signum febriculae posuerunt. nos autem quoniam infinita est mutatio pulsus ob causarum inruentium proprietates, qua re ob facilitates suae mutationis etiam praeter febrem passionibus tribuitur, item quoniam naturalis fervoris superantia non solum ex febre sed etiam aut solis vapore aut exercitationis motu vel acris cibi usu efficitur, addimus ut per totum corpus ex alto atque acrior naturali plurimus exhalans fervor febrium referat signum. [§ 10] Quomodo adprehendis quattuor tempora febriculae, hoc est initium augmentum statum vel declinationem? initium febriculae adprehendo ex primo atque parvo momento fervoris ex alto naturalis in acriorem qualitatem transeuntis, augmentum excremento qualitatis et quantitatis supradictae significationis, statum ex aequalitate, declinationem ex deminutione. [§ 11] Quomodo adprehendis febrium dimissionem? limpidam ex tranquillitate supra dictarum, sordidam ex mitigatione. [§ 12] Quae sunt febrium species? sunt febres strictae, sunt solutae, sunt complexae, sunt celeres, sunt tardae atque ceteras temporum differentias habentes. [§ 13] Secundum solam solutionem febricula esse potest, cui nihil stricturae misceatur? aliqui hoc fieri negant. stricturae enim effectum febriculam dicunt. nos autem id fieri magniter probamus, cum plerumque cardiacos nihil stricturae patientes febrire ostendimus atque solis constrictivis adiutoriis relevamus. [§ 14] Quomodo in complexionibus intellegis utrum alterius an utriusque sit febricula passionis? ex accessionibus et dimissionibus eiusdem febriculae. si enim sese cum in certis stricturae extulerit, et tranquillaverit signis, eidem adscribenda erit passioni, vel si e contrario, solutioni, si autem communibus, utrique. [§ 15] Quomodo adprehendis febricitantem in sudorem criticum declinantem advenisse? ex pulsu magno celeri molli uvido totiusque corporis superficiei vaporatione cum pruritu cutis et quadam tactus mollitudine, rigoris etiam per corpus alterna insinuatione, dehinc ipsius per poros veluti humecta exhalatione tamquam mox e lavacro veniant aut si in continuatione febrium tremor frigidus membra pertractans inruerit. [§ 16] Ex quibus signis phreneticum adprehendis? ex febricula acuta cum mentis alienatione atque manuum vano errore ut aliquid suis digitis adtrectare videatur, ut fimbrias operimentorum, quod Graeci crocydismon vocant, aut de parietibus levium stipularum detractione, quod Graeci carphologian vocaverunt, pulsu etiam spisso atque parvo. [§ 17] Quomodo discernis phreneticum ab eo qui insania febricitaverit? insania febricitantes alienatione primum mentis vexantur, dehinc febricula consequitur, nullo ex supradictis adtestante manuum errore ut parietes aut operimenta digitis adtrectare videantur. passiones ipsae praeterea temporum differentia separantur. nam phrenesis celer tantummodo est. insania autem tarda frequentius, celer difficile. mentis quoque alienatio in phreneticis cum accessio febrium erit, aliqua mollitur. insanis autem, febribus desinentibus, perseverat. [§ 18] Vnde phrenesis dicta est? ab inpedimento mentis. Graeci enim mentes phrenas vocant. [§ 19] Ex quibus lethargicum adprehendis? ex febricula acuta cum sensus oppressione ut aut difficulter aut nihil sentiat, pulsu magno raro et inani. [§ 20] Vnde lethargia dicta est? ab oblivione mentis atque corporis vacatione motus. Graeci enim lethen oblivionem, argian vacationem vocant. [§ 21] Ex quibus pleureticum adprehendis? ex febre acuta ‹cum dolore lateris vehementi atque› ad iugulum atque palam suae partis tendente respirationeque difficili cum tussicula, cum qua sive sanguinolenta aut spumosi vel fellei vel purulenti humores excluduntur, leviatione etiam doloris adtestante quotiens super id latus quod dolet iacuerit aegrotans. [§ 22] Vnde pleuresis dicta est? a parte quae ceteris plus patitur. latus enim magis ex ipsa passione vexatur, quod Graeci pleuran appellant. [§ 23] Quomodo pleuretici a latus dolentibus differunt? quod pleureticos latus dolentes, latus autem dolentes non semper pleureticos appellamus nisi ceteris adtestantibus signis. [§ 24] Ex quibus peripleumoniam adprehendis? ex febre acuta ac respiratione difficili, tussicula cum spumosis sputis, gravatione atque iacendi super latus difficultate, at si supini iacuerint aegrotantes altioribus stramentis sublevato thorace cum capite ut sedere videantur, facilius supra dicta tolerabunt. pulsum autem vehementem atque celerem habent. [§ 25] Vnde peripleumonia dicta est? a parte quae plus a ceteris patitur. pulmo enim ex ipsa passione vexatur, quem graeci pleumona appellant. [§ 26] Ex quibus synanchicum adprehendis? ex inflammatione cum rubore faucium atque uvae e confinio vel radice linguae, difficultate etiam transvorandi cibum vel potum et pro magnitudine tumoris praefocatione cum respirationis difficultate atque oculorum prominentia, aut e contrario tenuitate gutturis cum tensione in longitudinem porrecti, vultus quoque deductione ut eius partes concidisse videantur, respirationis difficultate cum praefocatione, nulla exstante inflatione. duplex enim species synanches est, cum inflatione et sine inflatione, quarum vehementior atque celerior secunda praefocatio. [§ 27] Vnde synanche dicta est? a continentia spiritus. Graeci enim synagein dicunt continere. aut a praefocatione suspendii. anchonas enim suspendia vocaverunt. [§ 28] Ex quibus apoplecticum adprehendis? ex repenti sensus atque motus eiectione, aut aliqua parte vultus adducta oris etiam dimissione ut mentum laxius videatur, pulsu parvo celeri cum articulorum frigido torpore, anhelitus rara spiratione cum colore plumbeo. [§ 29] Vnde apoplexia dicta est? quod tamquam letali percussu repentinum casum faciat. Graeci enim percussum plexin vocaverunt. [§ 30] Quomodo a lethargia apoplecticum discernis? primo ex febre. febris enim in omnibus lethargicis antecedit sensuum eiectionem. dehinc ex pulsu. lethargicorum enim maior atque rarus est, apoplecticorum parvus et creber sine aliqua febrium significatione. [§ 31] Ex quibus catalepticum adprehendis? ex febre atque vocis amissione cum mentis tarda intellegentia, pulsu magno atque vehementi, oculis patentibus atque intentis palpebris cum fixo obtutu in augmento febrium. in statu autem vel declinatione motus aliquis efficitur oculorum. nam cum eis manum ante oculos suspendentes abstraxerimus, eandem obtutu sequentur, aut digitorum obtractationem pavitantes palpebras recondunt, si clamati fuerint, audiunt et non respondent, sed oculorum respectu ad vocem conversi audisse noscuntur et lacrimantur. odoramentis etiam admotis aut aliquo ciborum gustu commoti ingemiscunt, rubore perfusi, declinantibus febribus calido sudore. [§ 32] Ex quibus adprehendis spasmo laborantem? ex non voluntaria tensione atque conductione partium vel nervorum, cum dolore vehementi atque acuto et pulsu parvo. [§ 33] Ex quibus tetanicum adprehendis? ex gutture in longitudinem extento atque inflexibili positione durato, cum dolore vehementi et duritia musculorum qui buccis insistunt, rubore vultus, dentium compressione ut os aperire difficulter possint conductione nervorum inpediti. [§ 34] Ex quibus opisthotonicum adprehendis? ex supino raptu hoc est a postica parte conducta cervice cum nimia tensione atque vehementi dolore dorsi et colli, surarum quoque contractu et manuum et digitorum. [§ 35] Ex quibus emprosthonicum adprehendis? ex conductione gutturis in anteriores partes effecta atque mento pectori adiuncto, tensione ilium et praecordiorum, continuo mictus desiderio et digitorum inpossibili complexione. supra dictae passiones si ex vulnere fuerint effectae in periculum faciles, in sanationem difficiles iudicantur. [§ 36] Quomodo discernimus ab spasmo tremorem et membrorum saltum? ex differentia motus. spasmos enim tensione atque conductione efficitur, tremor autem crebra vibratione. item membrorum saltus ex erectione palpitantis et gaudio. sine aliqua tensione vel salutis periculo. [§ 37] Ex quibus hydrophobon adprehendis? ex nimio desiderio potus atque pudore, sine aliqua manifesta ratione. [§ 38] Ex quibus cardiacum adprehendis? ex antecedentibus vehementibus febribus et consequenti sudore frigido atque virium celerrima debilitate, membrorum quoque frigida exhalatione, quod signum est naturalis extincti fervoris quo corpora viventium vigent, dehinc ipsius celerrima respiratione atque halucinatione cum gravatione thoracis, pulsu celeri parvo inani veluti fluido atque demerso cum tremore et formicali motu, quem Graeci myrmecizonta vocant. [§ 39] Vnde nomen cardiacae passionis cepit? a corde quod Graeci cardian appellant. hoc enim gravius ex ipsa passione vexari multi adseverant. alii vero quod sit letalis passio, a corde nominatam dixerunt quod in nobis principatum vigoris habet. [§ 40] Quomodo discernis critice sudantem (hoc est discinctibili sudore qui est necessarius) ab eo qui diaphoresi solvitur? non facilem sed satis necessariam quaestionem proponis. nam plurimi medici eius discretionis ignari salutares sudores stringentes, passiones aegrotantibus reddiderunt, et alii diaphoreticos conlaxantes causa mortis extiterunt. unde eorum differentiam necessario suggerimus ordinandam, quae varia ratione colligitur. nam primum ex praeteritis, dehinc ex genere passionum et magnitudine temporis et sudoris ipsius ordine et quantitate et qualitate significatio firmatur. ex praeteritis inquam cum consideramus utrum signa sudoris futuri diaphoretici an salutaris praecesserint. ex genere passionum cum qualitatem passionis adtendimus. si enim solutio est, sudor etiam inutilis ac diaphoreticus esse monstratur. si vero strictura est, adtendenda magnitudo. parva enim passio diaphoresin ferre non potest. si autem magna fuerit, adtendendum tempus. in statu enim totius passionis atque temporalis accessionis vel limpida dimissione criticus sudor ostenditur, in initio autem vel augmento perniciosus. ex ordine inquam sudoris ipsius. aequalis enim bonus, inaequalis autem malus sudor indicatur. ex quantitate signum accipimus moderationem considerantes. modicus enim sudor bonus, inmodicus autem malus accipitur, denique recte sudantes ex accepta inmoderatione diaphoresin incurrunt. ex qualitate autem significationem accipimus, cum tactus iudicium adhibemus. salutaris enim sudor calidus tenuis et non male redolens probatur, perniciosus autem frigidus atque sucidus et male redolens atque loturae carnium similia invenitur. dehinc ex praesentibus atque concurrentibus signis adfirmanda significatio est. nam diaphoreticis magis parvus atque creber et inbecillis et inanis invenitur pulsus, thorax etiam gravatur cum respiratione frequenti, iactatione ac desponsione animi, vocis etiam tenuitate, adtestante pallore. recte autem sudantibus pulsus erectior, respiratio facilis atque lenior efficitur, in somno etiam prona delectatio et omnium adversorum deminutio cum animae atque corporis relevatione. [§ 41] Quomodo discernis a cardiaco eum qui ex stomachi passione sudaverit? ex stomachi passione sudare cognoscimus eum qui sine dolore eiusdem partis vexari fatetur, hoc est sub pectore aut inter palas, adtestante aliquo singultu atque post acceptum cibum pressura corporis cum salivarum fluore et nausia aut vomitu. [§ 42] Ex quibus cholericum adprehendis? ex perseveranti ac iugi vomitu usque ad flavi humoris effusionem aut vitellis ovorum similis vel viridis aut nigri cum ventris nimio fluxu, quo humor spumosus atque creber supra dictorum similis frequente intervallatione egreditur, virium concadente substantia cum membrorum frigido torpore. crescente passione vultus deductus atque corpus exhaustum efficitur cum levi sudore. pulsus parvus inbecillis creber cum ardore ac desiderio potus et anhelitus celerrima respiratione, ‹contractio membrorum› cum surarum atque brachiorum tensione. ob quam celeritatem concurrentium signorum Graeci eandem passionem monoemeron vocaverunt quod in unius diei spatio terminetur. [§ 43] Vnde cholera nominata est? a vomitorum redundantia atque acrimonia, felle effuso. Graeci enim fel cholen vocaverunt. [§ 44] Ex quibus ileaticum adprehendis? ex nimia inflatione intestinorum et ventris cum abstinentia stercorum, peritonaei etiam inflatione hoc est membranae quae viscera circumtegit, cum hirta respiratione atque articulorum frigido torpore, pulsu crebro, singultu, venti per podicem frequentia nihil relevante, vesicae etiam adtestante consensu. [§ 45] Ex quibus torminosum adprehendis? ex levi intervallatione doloris intestinorum atque tormenti. [§ 46] Ex quibus satyriasin adprehendis? ex nimia pudendorum tensione sive conversu atque fervore et pruritu cum inmodica veneris adpetentia, pulsu crebro et anhelitus celeris saeva respiratione. [§ 47] Ex quibus priapismon adprehendis? ex pudendorum tensione sive conversu nimio, plurimo perseverante tempore nulloque salutis periculo velut in satyriasi occurrente. [§ 48] Vnde satyriasis dicta est? a Saturorum similitudine, quos nimie pronos in venerem fama vulgavit. [§ 49] Vnde priapismus dictus est? a Priapi similitudine. [§ 50] Ex quibus cephalaeam adprehendis? ex tardo dolore capitis, totius, aut dimidii quem Graeci emicranium vocant. [§ 51] Ex quibus scotomaticum adprehendis? ex oculorum caligine cum capitis vertigine ut omnia secum moveri aegrotantes existiment, aut ante oculos tractus quosdam lanatos aranearum texti similitudine transire putent quocumque converterint, adtestante ‹capitis› gravedine et si sedere voluerint tremore repentino. omnia secum putant inpelli. etenim cum se inclinaverint aut ex alto aspexerint aut circulatim ambulaverint, velut rotae figulinae vertiginem conspiciunt. [§ 52] Ex quibus eum qui incubone vexatur adprehendis? ex difficili motu corporis atque torpore, somno etiam a solito gravi, quo sensu obpresso gravatur ut praefocari se dormiente sentiat, aut aliquem sibi inruisse putet qui eius corpus premendo exanimare contendat. [§ 53] Vnde incubo dictus est? a mentis atque sensus incubatione. alii autem incubum dicunt quod ex indigestione cibi eveniat. Graeci efialten quod ascendisse aliquem supra dormientem fingant. [§ 54] Ex quibus epilepticum adprehendis? ex accessione quae eum ita conturbat ut omnibus sensibus privetur et omnem motum amittat veluti somno alto comprehensus, cum pallore atque oris laxamento ut mentum laxatum videatur, cum spiratione tarda et pulsu magno, aut palpitantibus membris excussu creberrimo cum convertantur, vultu atque oculis contortis cum stridore gutturis et singultu, ruboris etiam per membra paulatim insinuatione, palpebrarum suspensura, aspectu stupido cum stridore dentium et linguae praependentis hebetudine, membrorum frequenti raptu et praecordiorum suspensa conductione, vocis inarticulato sonitu cum extentione spiramentorum atque vultus. in ultimo autem per os ac nares spumarum emissio consequitur. post accessionis terminum nihil se passum reminiscitur aegrotans, sed maestitia confusus pigro motu consurgit, oculis rubentibus atque vultus perseverante turbore cum prominentibus venis ex fronte et oscitatione frequenti. [§ 55] Vnde epilepsia dicta est? a sensus atque mentis adprehensione, quibus occupatis etiam corpus possidetur. Graeci enim epilepsiam adprehensionem vocant. Romani hunc morbum comitialem dicunt. [§ 56] Quibus aliis nominibus epilepsia nuncupatur? plurimis. nam dicitur sacra passio, quod significatione magnam refert. Graeci enim ieran noson vocaverunt, ut Democritus. sive quod divinum morbum comitialem dicant, sive quod animae misceatur, sive quod ex capite fiat causa quod templum animae tenet. haec sacraria corporis veteres vocaverunt. alii autem puerilem morbum dixerunt, quod is ipsis abundet aetatibus. alii caducum dicunt quod cadentes faciat. [§ 57] Quomodo discernis a catalepticis epilepticos? primo ex febre, quam necesse est esse in catalepticis. dehinc ex spumarum eruptione, quam necesse est esse in epilepticis per os atque nares, quod a catalepticis supra dicta vice alienum est ut ab epilepticis febris. [§ 58] Ex quibus insaniam adprehendis? ex mentis sine febre alienatione cum iracundia aut hilaritate aut vanitate aut timore, antecedentibus is quae passionem praecedunt, ut capitis dolor cum gravedine et sonitu atque aurium tinnitus. [§ 59] Vnde insania dicta est? Graeci quidem ab nomine argumenta ducentes varias opiniones inducunt. manian enim vocaverunt, ex quo nomine multae possunt significationes ostendi. nos autem a mentis turbata sanitate, cuius sub dominio corpus agens sanum dici minime potest, insaniam nuncupamus. [§ 60] Ex quibus bulimum adprehendis? ex animi atque sensuum defectu, membrorum frigido torpore cum nervorum tremore, stomachi adtenuatione, vocis debilitate, pulsu tardo humilique. supra dicta accepto vino aut cibo acri cum temporali resumptione facilius tolerant aegrotantes. [§ 61] Vnde bulimus dictus est? Graeca derivatione, quod magnam famem faciat. bulimum enim grandem famem vocaverunt. [§ 62] Ex quibus phagedaenicum adprehendis? ex nimio appetitu cibi plurimi atque non commasticati properanti transvoratione, dehinc ex consequenti gravatione et tensione atque acceptorum vomitu. [§ 63] Ex quibus melancholicum adprehendis? ex odio vitae atque conversationis humanae, mentis cum vultus maestitia taciturnitate, anxia insidiarum sibi paratarum suspectione cum fletu inrationabili et nunc mortis nunc vitae cupiditate, inflatione praecordiorum, articulorum frigido torpore cum levi sudore, atque colore nigro vel viridi, cum corporis macie ac debilitate et cibi accepti corruptione, cum ructuationibus male redolentibus hoc est fumosis vel acidis aut bromosis, et vomitu fellium nigrorum aut eorum per ventrem effusione cum intestinorum tormento. hanc passionem Latini atram bilem vocaverunt. [§ 64] Ex quibus debilitatem stomachi adprehendis quam Graeci atonian vocaverunt? ex appetitu cibi cessante, quam anorexiam vocaverunt, pulsu parvo cum animi et membrorum defectu atque post cibum stomachi gravatione et tensione cum acceptorum tardo descensu, nullis ructuationibus cum sonitu ventris adtestantibus quod prius cibus digeri coeperit, ita ut saepissime corruptus in varias qualitates transierit quae ructuationibus acidis vel fumosis aut bromosis significantur, et si a cibo abstinuerit aegrotans, os ventris sibi tamquam ex cucurbitae raptu praefocari sentiat adtestante sudore cum pulsu parvo et oculorum caligine ut interdum visum obscurari sentiat, aut defectione interpellatus cibum quaerat et cum cibum parvum acceperit desinat, vel virium adtestante debilitate aut corporis nutrimento cessante ut nihil sauciis ex cibo membris proficiat, sed officia viarum deficiente nutrimento corpori detrahantur. unde cholericus aegrotans efficitur et ex parva occasione facilis in febrem atque iracundiam. [§ 65] Ex quibus tumorem stomachi adprehendis? ex nimia siti et iactione animi et corporis atque oris siccitate cum vigiliarum inquietudine et tumentium partium fervore, pulsu crebro, articulorum frigido torpore, dolore oris ventris quando basis patitur, quam patitur, quam nos recte sessionem vel fundum appellamus, aut inter palas quando superiora stomachi patiuntur adtestante cibi transvorandi difficultate. si autem basis fuerit in tumore, et transvoratio facilis sed digestio difficilis consequitur cum gravatione tumentium partium et acceptorum corruptione, ex quo inflatio praecordiorum fit. ac si totus stomachus tumuerit, omnes supra memoratae partes dolore tenduntur consequentibus supra dictis. [§ 66] Ex quibus duritiam stomachi adprehendis? ex recedentibus signis transacti tumoris hoc est fervore et dolore, manentibus ceteris quae duritiam significant id est intestinorum veluti ligneo sensu, adtestante gravitudine, ac si in pectore tactui nostro resistente duritia, transvoratione etiam cum praefocatione. [§ 67] Ex quibus stomachi ventositatem vel inflationem adprehendis quam Graeci pneumatosin vocant? ex tensione quam sub pectore aegrotantis tactu nostro sentimus magis post cibum, inflatione cum ructuationibus continuis ac difficilibus, dolore et fastidio cibi atque potus, capitis consensu. dehinc interveniente laxamento ructuationibus relevantur. intestinis quoque inflatis sonitus eorum id est per podicem frequens ventositatis emissio consequitur. [§ 68] Ex quibus reumatismum stomachi adprehendis? ex uviditate oris, sputo effluenti, nausia cum fastidio et vomitu et capti cibi corruptione. [§ 69] Ex quibus adprehendis vocis amputationem? ex spiritus obtunso sonitu atque hirta voce aut in totum confusa sine aliqua faucium ac linguae manifesta ratione. [§ 70] Quid est cynicos spasmos quem recte caninum raptum dicimus? conductio inrationabili raptu effecta atque indulta nunc in ultima compaginatione buccarum quam Graeci vocant, nunc labiorum quam idem chalinon appellant, nunc palpebrarum, nunc humeri et collorum, aut omnium supra dictorum. [§ 71] Quid est catarrus? fluens ad nares aut fauces aut pulmonem. [§ 72] Vnde catarrus dictus est? a fluore. Graeci enim catarrun fluorem vocant. [§ 73] Quibus aliis a speciebus nominibus catarrus appellatur? ad nares factus coryza, ad fauces branchos, ad pulmonem ptysis. [§ 74] Ex quibus adprehendis ad nares factum catarrum? ex gravedine atque constrictione narium et frontis pruritu cum iugi fluore humoris tenuis aut crassi atque viridis cum sternutationibus continuis et odoratus difficili sensu. [§ 75] Ex quibus ad fauces? ex pruritu quodam faucium cum titillatu, voce obscura, adtestante sensu praefocationis et transvorandi difficultate cum tussicula. [§ 76] Ex quibus ad pulmonem? ex gravedine thoracis et tussicula vehementi cum sputibus spumosis aut pinguibus aut purulentis. [§ 77] Quot significationes sunt fluoris sanguinis? duae, propria et abusiva. propria est qua ex superioribus partibus labens fluor sanguinis significatur, ut de capite per sensuales vias. abusiva est qua etiam ex inferioribus ascendens fluor significatur, ut ex pulmone vel stomacho, nausia et tussicula exclusus. inproprium enim est fluorem vocare id quod ascensu quodam, non lapsu fertur. et hoc Graeci versa vice posuerunt derivationem nominis intuentes. hi enim anagogen vocaverunt quae magis ex inferioribus ad superiora fluorem significat. [§ 78] Quid fluor sanguinis ab sputu differt? quod neque fluor sanguinis sputus dici proprie potest. parvae enim materiae significationem sputus refert, fluor plurimae. neque sputus sanguinis fluor supra dicta ratione. parvam enim materiam sanguinis ex gingivis aut uva aut faucibus emissam sputum magis quam fluorem recte nuncupamus. [§ 79] Quot sunt differentiae sanguinis fluoris? tres. eruptio, vulneratio, resudatio. [§ 80] Ex quibus ad prehendis eruptione factum? ex repentino atque limpido sanguinis fluxu, nulla antecedente querella vulneris. [§ 81] Ex quibus vulneratione? ex eiecta materia humoris purulenti cum sanguine non limpido et tussicula plurimorum dierum. [§ 82] Ex quibus resudatione? ex nullo sensu vulneris, quod magis ex accepto cibo vel poto aut acriore liquore comprobatur. [§ 83] Qui sunt loci ex quibus fluor sanguinis efficitur? plurimi. ex supernis faucibus hoc est de broncho quod est gutture, ex faucibus, pulmone, thorace, diaphragmate, ex stomacho ventre et proximis locis, de capite, ex iecore et splene et ex vena maiore quae spinae coniuncta est. [§ 84] Ex quibus adprehendis eos qui de supernis faucium partibus quod est bronchos, id est guttur, sanguinem proiciunt? ex sputu sanguinis cum quodam excreatu et parvi, ex asperitate linguae atque imagine venulae eo loco de quo sanguis fertur apparente. qui adprehenditur sic. si liquoris acrioris gargarismum acceperint aegrotantes, mordicationes eius loci sentiunt. [§ 85] Ex quibus eos qui de faucibus sanguinem proiciunt? ex parvo fluore sanguinis cum humore tenaci et levi tussicula sputibus excluso. [§ 86] Ex quibus eos qui de pulmone sanguinem proiciunt? ex plurimo atque coacervato sanguinis fluore spumoso rufo ac ferventissimo, dolore cum vehementi tussicula et thoracis gravedine expulso, aliquando cum stridore pectoris et vocis inarticulatae obtunsione et raucedine cum genarum rubore. [§ 87] Ex quibus eos qui de thorace proiciunt? ex supra dictis signis sed paulo mitioribus, cum dolore lateris aut pectoris, aliquando etiam spinae medio utrarumque palarum quod Graeci metafrenon vocant, neque multo fluore nec spumoso sanguine. [§ 88] Ex quibus eos qui de diaphragmate sanguinem proiciunt? ex supra dictis signis excepto dolore. hi enim inferius a pectore dolore cinguntur. [§ 89] Ex quibus qui de stomacho sanguinem proiciunt? ex vomitu plurimi sanguinis atque nigri vel coagulati aliquando puri aliquando cum cibo, adtestante animi defectu cum corporis iactatione atque fastidio cibi salivarumque fluentia, membrorum frigido torpore, pulsu parvo, dolore medio utrarumque palarum quod Graeci metafrenon vocant. et magis si acrem liquorem biberint, statim morsum stomachi patiuntur malfiunt infrigidantur. [§ 90] Ex quibus qui de ventre sanguinem proiciunt? ex is quae de stomacho memoravimus sed paulo vehementioribus. nam plerumque etiam per ventrem quiddam sanguinis emittunt aegrotantes cum dolore atque tormento et mordicatione mediis praecordiorum. [§ 91] Ex quibus eos qui de proximis locis expuunt? ex inspectione oris aperti de uva aut ex tonsillis vulnerati aut ex gingivis. [§ 92] Ex quibus eos quibus de capite per sensuales vias sanguis fluit? ex antecedente fervore faciei aut capitis gravedine vel dolore et tensione venarum cum titillatu quodam eius partis qua sanguis fluit cavernarum quae ad os descendunt, adeo ut plerumque dormientibus inquietudines faciat ore inpleto aut faucibus occupatis et cum quodam excreatu putidus excludatur aut si ad stomachum vel ventrem defluerit premat aegrotantem donec per vomitum excludatur. accepto praeterea vel transvorato acriore liquore nulla mordicatio loci sequatur. si ad arteriam descendit, tussicula excluditur qua neque ante fuerit vexatus aegrotans nec post exclusionem sanguinis interpellatur, quod de pulmone proicientium signum est. [§ 93] Ex quibus eos quibus ex iecore hoc est ficato sanguis proicitur? ex dolore capitis cum dextra parte praecordiorum et colore viridi vel arquato simili. [§ 94] Ex quibus eos quibus ex splene? ex dolore sinistrae partis capitis vel praecordiorum cum colore plumbeo, simili lingua. [§ 95] Ex quibus eos quibus ex vena maiore quae spinae iuncta est sanguis proicitur? Ex spinae dolore cum colore vultus et linguae pallido vel nigro. [§ 96] Ex quibus phthisicos adprehendis? ex febre cum tussicula atque excreationibus variis sanguinolentis vel lividis aut purulentis, et pro quantitate exclusae materiae corporis macie, adtestante virium debilitate. [§ 97] [Ex quibus adprehendimus empyicos hoc est saniosos? ex antecedentibus signis quae interiores collectiones denuntiaverint, ut dolore magno cum febribus et horroribus inordinatis et consequenti repentina sanierum effusione, cum pulsu erectiore.] [§ 98] [Quomodo empyicos discernis ab haemoptoicis? ex separatione singulolorum quae alternae passioni propria noscuntur. nam phthisicis non repentina effusio sanierum, febres etiam cremento temporis acriores efficiuntur pulsu crebro cum iliorum dolore, empyicis autem repentina effusio sanierum cum febrium accessione.] [§ 99] Ex quibus asthmaticos hoc est anhelitum vel orthopnoeam adprehendis? ex difficili respiratione cum praefocationis sensu atque gravatione thoracis cum febre plurima, laterum etiam conductione ad superiores partes effecta, cum vocis debilitate, vultus rubro colore et tensione, tussicula cum sputibus humorosis et tenuibus aut crassis et supine iacendi difficultate, sudore etiam frequenti, pulsu magno, nocturna accessione interpellante. [§ 100] Quid differt a peripleumonia? celerior passio est cum febribus, orthopnoea autem tarda passio et sine febribus. [§ 101] [Ex quibus paralysin adprehendimus? ex amisso sensu tactus aut motu eius partis quae passa est. nam ex frigidis aut calidis rebus nihil sentiunt aegrotantes, quando tactus paralysis vitia nascuntur ut tactum manente motu amittant. quando autem admotis supradictis sentiunt sed eam partem ‹quae patitur› movere in totum aut ex parte non possunt, motus paralysis vitia nascuntur. aut utriusque, sensus et motus amissione, neque calidum frigidumque sentiunt neque movent, adtestante etiam gravedine cum frigido torpore et totius corporis labore ac defectu et partis quae passa est extensione aut contractione aut artuum totius corporis. ] [§ 102] [Quae est paralysis quae paradoxos appellatur? qua ambulantes detinentur gressu comprehenso, dehinc rursus paululum ambulantes retinentur.] [§ 103] Ex quibus coeliacum adprehendis? ex officio ventris per omnia turbato. nam nunc aspera vel alba vel indigesta nunc sanguinolenta aut purulenta atque inaequalia egeruntur aegrotantis stercora, eodem die frequenter et parva, aut semel et coacervata, adtestante intestinorum rugitu cum inflatione et sonitu descendentis cibi. quando aegrotantes pallore cutis albida superficie, virium debilitate, macie corporis totius cum foetore, pulsu crebro parvo inbecilli. [§ 104] Vnde coeliaci dicti sunt? a parte quae passione tenetur. venter enim patitur quem Graeci κοιλιαν appellant. [§ 105] [Ex quibus tumorem ventris adprehendis? ex dolore cum extantia resistenti partis mediae quae iecur atque splenem disterminat, cum dolore atque fervore et accepti cibi gravatione, dehinc corruptione et duritia.] [§ 106] [Quomodo tumorem discernis praecordiorum et supra dictorum viscerum? praeter inspectionem magis tactu nostro probatur. nam iecoris et splenis dolores rotunditate vel longitudine, quae nullam vicinarum partium communionem adferent; praecordiorum autem tumores ex tensione eaque sine una declinatione terminantis partis adprehenduntur.] [§ 107] [Ex quibus adprehendis tumorem praecordiorum? ex extantium partium quae a confinio pectoris vel costarum vel umbilici terminantur tensione cum dolore et fervore dextrae aut sinistrae partis.] [§ 108] [Ex quibus saltum ventris adprehendis, quem Graeci palmon vocant? ex partibus palpitantibus. ] [§ 109] [Ex quibus inflationem ventris adprehendis quam Graeci oedema vocant? ex eius partis extantia quae tactui nostro facile cedit, nullo adtestante fervore. nec sonum reddunt si palma percussi fuerint.] [§ 110] [Ex quibus tumorem vel duritiam vel extensionem ventris vel praecordiorum si omnes in uno fiant? omnia supra scripta signa patiuntur, et linguae asperitas et articulorum infrigidatio cum extensione et dolore sequitur.] [§ 111] Ex quibus adprehendis colicum? ex dolore sub umbilico vagante id est ex ilio dextro ad sinistrum tendente et nunc in splenis perseverante partibus nunc in iecoris nunc in clunium nunc in ventris. [§ 112] Vnde colici dicti sunt? a parte quae patitur. colus enim ex ipsa passione vexatur. [§ 113] Ex quibus adprehendis dysentericum? ex stercorum qualitate aut muculenta vel pinguibus humoribus oblita aut cum rasura intestinorum nunc purulenta nunc sanguinolenta [nunc frustis sanguinis coagulati commixta, quae Graeci thrombos appellant, adtestante gravi foetore cum dolore ulcerum et fastidio et siti atque interiorum ardore]. [§ 114] Vnde dysenteria dicta est? a passione intestinorum. Graeci enim dysenterian vulnus intestinorum vocant. [§ 115] Ex quibus lientericum adprehendis? ex hoc quod cibum mox acceptum aequalem in multa egerunt humecta et spumosa vel alba aut urinae similia aut paulatim coacervata cum dolore et rugitu intestinorum, ilii pondere etiam sine dolore. [§ 116] Vnde lienteria dicta est? ab intestinorum lenitate eo quod facilius cibus labendo pertransit. l‹e›ion enim lene, entera intestina Graeci vocaverunt. [§ 117] Ex quibus adprehendis eos qui de latis lumbricis vexantur? ex egestis per ventris officium corpusculis moventibus semini cucurbitarum perquam similibus aut paulo maioribus, cum appetitu cibi vehementi et pallore corporis aut vitium debilitate nutrimento cessante, quod Graeci atrofian vocant, adtestante mordicatione partis quae umbilico subiacet, magis ante cibum. [§ 118] Ex quibus adprehendis qui de rotundis vexantur lumbricis? ex mordicatione cum dolore pungenti ac tormento ventris et intestinorum, nausia cum sensu veluti currentis animalis supra stomachi summitatem, adtestante aliquando ventris fluore cum fastidio ac debilitate virium, pallore et macie, tussicula sicca parva, animi defectu quem Graeci lipothymian vocant, cum stomacho turbato, qui pessime pressi ingemiscunt aut dentibus stridunt aut proni iacentes presse mento infixo praeter consuetudinem dormiunt aut repente clamant et repentino casu demersi conquiescunt aut vario motu conducti torquentur cum pulsu parvo crebro inaequali deficiente. [§ 119] Ex quibus adprehendis eos qui ex ascaridibus vexantur? ex pruritu longaonis atque frequenti libidine ventris egerendi, nam plerumque coacervando in sextarii quantitatem effunduntur animalia, usque ad virium debilitatem et solutionem membrorum. est enim parvus vermiculus in ventre, et donec egerantur gravedine clunium ac pallore aegrotantem afficiunt. dehinc exclusi morbo sublevante renascuntur. [§ 120] Quomodo discernis insanum ab eo qui ex lumbricis alienatur? proprietatem signorum intuens quae cuique passioni specialiter tribuuntur. nam insanis querella capitis primo occurrit quae passionem fore denuntiat, sequentibus ceteris quae eam confirmant. ex lumbricorum autem vexatione debilitationes intestinorum ac ventris, sequentibus ceteris quae ab insanis aliena sunt, velut pulsus deficiens ac prona iactatio passionis. [§ 121] Quomodo phreneticum ab eo qui ex lumbricis vexatur discernis? etiam hunc ex capitis antecedente querella et consequenti iugi perseverantia carphologiae et crocydismi, quorum vim latinantes cum de ipsa passione diceremus docuimus, febrium adtestante nimietate, quarum ex accessione mentis alienatio augetur, dimissione mitigatur. ex lumbricis autem debilitatos neque crocydismus consequitur neque necessarie febris, aut si fuerint non cum earum accessione mentis alienatione asperguntur aut dimissione relevantur, sed iugiter plerumque perseverant. [§ 122] Quomodo discernis lethargicum ab eo qui lumbricos habens obmutescit? ex his quae lethargicum designant: febres acutae, pulsus maior rarus inanis et supine iacendi dispositio, vultus adtestante pallore ac plumbeo colore. ex lumbricis autem comprehensum aliis agnovimus signis. nam non necessario febres eum consequentur, pulsus etiam creber atque parvus et inordinatus occurrit, rubro adtestante colore atque prone iacendi dispositione. item lethargicum silere non necesse est, in lumbricorum oppressione per intervalla. [§ 123] Quomodo discernis epilepticum ab eo qui ex lumbricis obmutescit? epilepticus diverso raptu torquetur, spumas egerit necessario, ex lumbricis comprehensus non agit spumas, tamen sic patitur sicut cetera designant quae diximus. [§ 124] Quomodo catalepticum discernis a lumbricorum passione? catalepticum cum febre silere necesse est, pulsu adtestante magno ac veluti percussu, ex lumbricis autem oppressum non necessario febris consequitur, similiter obmutescit, pulsus etiam parvus atque creber est adsistens. [§ 125] Quomodo ab apoplectico lumbricosum discernis? ex antecedenti querella in apoplectico capitis, in lumbricis oppresso intestinorum vel ventris, dehinc consequentibus signis. apoplecticos enim omnibus sensibus privari necesse est et supinos iacere, ex lumbricis silentem per intervalla exclamare atque pronum iacere saepius occurrit. [§ 126] Quomodo praefocationem matricis discernis a lumbricorum oppressione? ex antecedente querella intestinorum vel ventris, haud diversa matrice, dehinc ex consequentibus signis. nam matricis raptu ad superiora effecto obmutescunt qui ex ipsa parte vexantur, qui autem ex lumbricis, sine matricis querella supra dicta patiuntur. [§ 127] Quomodo cernis coeliacum ab eo qui lumbricorum vexatione torquetur? ex non occurrentibus signis quae lumbricorum tormento tribuuntur, ut inspiratio difficilis vel praeter consuetudinem pronae iactationis dispositio cum gemitu et vana exclamatione, manentibus ceteris quae coeliacum significantes docuimus. [§ 128] Quomodo stomachicum discernis ab eo qui lumbricorum vexatione torquetur? ex multo tumore stomachi, consequenti intestinorum perseverante tormento. [§ 129] Quomodo discernis dysentericum ab eo qui ex lumbricorum vexatione torquetur? ex non occurrenti querella intestinorum vel ventris quae lumbricorum vexationem significant, manentibus ceteris quae dysentericorum signa docuimus. [§ 130] Quomodo discernis eos qui naturaliter aut ex plurimo cibo per somnum stridunt atque repente et inaniter exclamant ab is qui lumbricorum vexatione haec patiuntur? singula considerans quae quibusque specialiter tribuuntur. nam qui gravatione cibi haec patiuntur, detractione relevantur, at si lumbricorum fuerit vexatio, detracto cibo magis gravantur. qui autem haec patiuntur naturaliter, neque tormentum ventris vel intestinorum sentiunt neque decolorantur. [§ 131] [Ex quibus hepaticum adprehendis? extantia partis dextrae praecordiorum veluti rotunda quae sub costas replet pectoris partem, cum dolore contingente cum gravitudine repulsus usque ad iugulum partis ipsius ac scapulam tussi arida et pondere in intestinis et urina fellei coloris cum fastidio et pallore in facie. et febris vel rigor sequitur.] [§ 132] [Ex quibus spleneticum adprehendis? extantia in sinistra parte praecordiorum veluti longa, quae sub costas molles replet pectoris partem, cum dolore sinistri praecordii, tensura et pondere et fastidio et asperitate linguae cum horrore hoc est frigore. et febris sequitur.] [§ 133] Ex quibus adprehendis ictericum, quem aliqui arquatum vocant? ex colore totius corporis in fellis qualitatem converso, quod magis apparet in alboribus oculorum vel plantarum talis, et venae quae sub lingua sunt nigrescunt. [§ 134] [Vnde icterus dictus est? ab animalis nomine quod sit coloris fellei.] [§ 135] Vnde etiam arquatus dictus est? a colore arcus caelestis quae etiam iris dicitur. [§ 136] Ex quibus cachecticum adprehendis? ex viridi atque pallido vel plumbeo colore corporisque cessante nutrimento, quod Graeci atrofian vocant, virium adtestante debilitate, solitoque motu retardato quod pigrius movent aegrotantes, cum inflatione corporis et ventris fluore, pulsu crebro et parvo cum fastidio et minctu viridis urinae, sublatente febricula cum frigore spisso. [§ 137] Ex quibus syntecticum adprehendis? ex nimia macie atque corporis conversione, pulsu debili parvo atque oculorum concavitate, praecordiorum tumore cum splenis et iecoris tensione, fastidio cibi adtestante aut vehementi appetitu, dehinc corruptione qua et vessica accepta sentiuntur, invalido digestionis officio cum febricula et ventris ordine turbato ut nunc post multos dies squibala pauca atque dura excludant, nunc dissoluta frequentius una die atque corrupta. [§ 138] Quomodo discernis phthisicum a syntectico? ex propriis suis signis nam phthisicos tussicula cum saniosis sputibus consequitur, syntecticos autem aut non consequitur aut sine saniosis admonet sputibus. [§ 139] Ex quibus adprehendis eum qui marasmo demergitur vel atrofia quod est nutrimenti cessatio? ex oculis cavis humectis cum pituitis pinguibus, quod Graeci lipos vocant, pulsu parvo crebro cum fervore et inflatione, magis articulorum, et corpore rubro tenui, temporum adtestante capacitate et aliquando linguae asperitate cum fastidio cibi. [§ 140] Quid est hydrops? extantia ventris ultra modum naturalem, aquoso atque corrupto humore effecta. [§ 141] Vnde hydrops nomen accepit? ab accidenti, hoc est ab humoris infusi materia. Graeci enim ydor aquam vocaverunt. [§ 142] Quot vel quae sunt species hydropis? duae. totius corporis et ventris, quarum prima leucoflegmatia vel yposarca appellatur, secunda in duas rursus dividitur species. est autem humoris vel spiritus commixta materies, sed humore superante ascites, spiritu tympanites vocatur. [§ 143] Ex quibus adprehendis leucoflegmatian? ex totius corporis molli inflatione cum colore subalbido et gravedine atque inpressis digitis tumore cedente, [yposarca est] carnium resistente solutioni duritia cum mali odoris spiratione. [§ 144] Ex quibus asciten adprehendis? ex inflatione ventris et sonitu fluctuantis humoris, quem Graeci ydatismon appellant, vel si palma pulsatur, utris semipieni similem sonum reddet. ‹ex quo nomen sumpsit.› ascos enim graece uter dicitur. [§ 145] Ex quibus tympaniten adprehendis? ex rotunda ventris inflatione cum tensione plurima, quae palma percussa tympanorum respirationem fingat. unde et nomen accepit. [§ 146] Ex quibus elephantiasin adprehendis? primum ex maculis quae in initio inpetiginis similes nascuntur et flavae et sine pruritu, atque sine ulla curatione adhibita et sponte transeunt et rursum renascuntur et eminentes perseverant, dehinc crassificatae et extantiores et solidae efficiuntur et nigrae, quibus vulneratae partes putrescunt, adtestante vocis asperitate et tussicula et ventris solutione. [§ 147] Vnde elephantiasis dicta est? secundum ‹aliquos› a magnitudine animalis, quod tantum a ceteris maior sit passionibus quam elephantus ab omnibus animalibus maior est. ‹aut› quia et color eorum in superficie corporis supra dicti similis est albi animalis et […] extante etiam nigredine macularum. [§ 148] Ex quibus ischiadicos adprehendis? primum ex parvo dolore ossi quod de ima descendit vertebra unde compaginem exigit. hoc Graeci ischion vocaverunt hoc est coxam. adtestante formicabili torpore cum gravedine atque difficultate motus, dehinc vehementi dolore cum punctione quadam et fervore et motus debilitate, descendenti ex inguine ad suram vel tibiam et talum cum vestigio pedis, quae etiam nutrimento cessante eius cruda tenuitas consequitur. [§ 149] Ex quibus podagricos adprehendis? ex tardo dolore pedis inchoante a maiore digito id est a pollice aut a vestigio aut a cavitate plantae, aliquando cum inmutato atque naturali colore, aliquando cum rubore et inflatione, adtestante dolore et frigido torpore. [§ 150] [Vnde nomen accepit podagra? a pedum dolore, quomodo arthritica ab articulorum dolore.] [§ 151] Ex quibus nephriticum adprehendis? ex dolore magno utriusque partis iliorum circa primos clunium nodos cum difficultate minctus, adtestante urinae aquata vel mucilenta qualitate vel flava viridi aut saniosa, aliquotiens sanguinolenta aut corpusculis carnosis vel arenarum similibus confusa. vehemens dolor post minctum consequitur et horror membrorum et interaneorum tormentum cum inflatione et ructuationibus atque cum fastidio cibi et potus et articulorum frigido torpore, cum gravedine nutus. et febres lenes cum frigoribus modicis et difficilis respiratio, vertigines et cholerum vel flegmatum vomitus. [§ 152] [Ex quibus tumorem vessicae adprehendis? ex dolore pubis atque genitalium et iliorum vel clunium, et magis in fine aut initio minctus, adtestante etiam earundem partium fervore cum strictura et quodam pulsu atque inflatione cum frequenti libidine minctus et ipsius urinae mutata qualitate ‹ut› nunc tenuis nunc sedimine mucilenta excludatur.] [§ 153] Ex quibus duritiam vessicae adprehendis? ex fervore atque dolore cessante et perseverante inpedimento minctus cum inflatione, et tactui nostro resistente prae tumore vessicae vel collo vel fundo. [§ 154] Ex quibus psoriasin hoc est scabiem vessicae adprehendis? ex urinae densitate cum pondere et veluti vessiculis sordidis et sedimine mucilento atque corpusculis cantabri simili, adtestante dolore cum quadam suavitate pruritus in pube ac folliculo aut collo vel proximis locis. [§ 155] Ex quibus psammodes in vessica hoc est arenas adprehendis? ex minctus difficultate et sedimine rubicundo, et cum eam urinam colaverimus per linteolum aut in fundum calicis longi, arenosa sedimina invenimus aut lapides minutos, cum dolore et gravedine renum, et vessicae difficultate cum conatione et pruritu veretri ut id manibus adtractent. [§ 156] Ex quibus adprehendis lapides generantes in vessica? ex gravedine eiusdem cum pruritu pubis et follicoli genitalium frequenti, adtestante tentigine atque per intervallum minctus difficultate aut in totum abstinentia cum vehementis doloris interpellatione, testium autem nimia tensione. plerisque vero ex longanonis excludantur hoc est podicis circulo cum frequenti ventositate. at si supini iacuerint aegrotantes, facilius minctum celebrant. ipsa quoque urina vario cum sedimine excluditur ut nunc carnosa nunc frustis solidioribus aut sanguinolentis confusa egerantur. [§ 157] Quid differt lapidis generatio quam Graeci lithogonian appellant a lapide in vessica constituto? lapidis generatio vessicae passio est, qua surgente lapides si nascuntur, dietica curatione curantur. lapis est qui iam dudum generatus atque in vessica constitutus. [Aliae aetates suas detractione adhibenda ostendit cyrurgia. rationem ‹ut› urinae reddant denegato officio. aut difficultatem minctus. ex qua ratione sui inpedimentum refert. et quia diversa sunt genera lapidum. ideo non uno genere egeruntur. sunt rotundi diverse magnitudinis sunt longi. rufi. subalbidi. libidi. biangules. triangules. quadrangules. quinqueangules. sunt et asperi. sunt et lenes. Quod si diversitatem habent. tot et diversas egestiones per vessicam minctus.] [§ 158] Ex quibus gonorrhoeam adprehendis? ex seminis lapsu creberrimo sine ulla tentigine, virium quoque adtestante debilitatione cum pallore corporis ac macie.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De summa temporum (Iordanes), publ. Weidmann.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De summa temporum uel origine actibusque gentis Romanorum. (Iordanes), publ. dig.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De ultimis syllabis ad Caelestinum (Pseudo-Probus), ed. GL vol. 4,219-264.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/De verborum Graeci et Latini differentiis vel societatibus excerpta (Macrobius T.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ De verborum Graeci et Latini differentiis vel societatibus excerpta Theodosius Symmacho suo salutem dicit. cum uel natura uel usus loquendi linguas gentium multiplici diuersitate uariasset, ceteris aut anhelitu aut sibilo explicantibus loqui suum. solis Graecae Latinaeque et soni leporem et artis disciplinam atque in ipsa loquendi mansuetudine similem cultum et coniunctissimam cognationem dedit. nam et isdem orationis partibus absque articulo, quem Graecia sola sortita est, et isdem penes singulas partes obseruationibus sermo uterque distinguitur, pares fere in utroque conponendi figurae, ut propemodum qui utramuis artem didicerit ambas nouerit. sed quia ita natura fert, ne quid sic esse alteri simile possit, ut idem illi sit (necesse est enim omne quod simile est aliqua differentia ab eo cui confertur recedat), ideo, cum partes orationis in utraque lingua arta inter se similitudine uincirentur, quasdam tamen proprietates, quibus seorsum insignirentur, habuerunt, quae Graeco nomine idiomata uocantur. item prima utriusque uerbi societas in hoc est, quod neutrum eorum in casus flectitur; deinde quod utrumque comitatur persona numeri figura coniugatio tempus modus, quem <Graeci> enclisin uocant, Latini cum formis in qualitate posuerunt, genus, quod apud Graecos diathesis nuncupatur, horum singulis inspectis sollertius quae in his diuersa sunt non latebunt. circa casus, ut diximus, utrisque perfecta communio est. prima utriusque uerbi societas est in hoc: nam et neutrum casibus declinatur et utrumque similiter uniuersis paene casibus seruit, ut misereor illius, parco illi, ueneror illum, uenio ab illo, nitor illo; item φροντίζω τοῦδε, πείθομαι τῷδε, φιλῶ τόνδε. ablatiuum enim uel quem dicunt septimum Graecia non recipit. eadem illis et in personis similitudo est, quia in utroque uerbo III eaedem personae sunt, prima uoco, secunda uocas, tertia uocat, et apud illos καλῶ καλεῖς καλεῖ. haec sunt fere quae habent ita inter se communia, ut in illis omnino non differant. at in numeris haec una dissensio est, quod δυϊκόν usus in Latinitate nullus admisit. nam qui putant fecere dixere dualis esse numeri, subinepti sunt arguente Vergilio, qui uerbis talibus uniuersitatem uult continere, ut «conticuere omnes» et «una omnes fecere pedem». Nigidius in commentariis grammaticalibus uerbum autumo conpositum ait ex praepositione ab et uerbo aestimo, dictumque intercise autumo, tamquam si diceretur abaestimo, quod significaret totum aestimo. sed autumo non id solum significat aestimo, sed et dico et censeo * singula tempora non simpliciter proferuntur. et ut exempli causa unius uerbi declinatio notetur, τύπτω perfectum facit τέτυφα, et sequitur altera eiusdem temporis declinatio, quod medium perfectum uocant, τέτυπα: item plusquamperfectum ἐτετύφειν, medium plusquamperfectum ἐτετύπειν· ἀορίστου ἔτυψα, μέσου ἀορίστου ἔτυπον. futurum primum τύψω facit, futurum secundum τυπῶ. sed et in passiua eiusdem uerbi declinatione saepe contingit repetitio uariata temporibus contenta simplicibus Latinitate compendiis. praesens tempus in secunda coniugatione uel tertia producta in io exeuntium secundam personam una syllaba profert minorem, doceo doces, ambio ambis. idem patitur et tertia correpta, si i ante o habeat, ut capio capis, pario paris. at in prima et ceteris uerbis tertiae correptae idem manet numerus syllabarum in prima secundaque persona, seco secas, dico dicis. Graecorum omnia uerba quae in ω exeunt, seu perispomena seu barytona sint, in quacumque coniugatione eundem tam in prima quam in secunda persona seruant numerum syllabarum. porro in uerbis uel apud <Latinos> in or uel apud Graecos in μαι exeuntibus syllabas contraria uicissitudo dispensat. nam secunda coniugatio et tertia producta uel correpta i ante or <habens> eundem numerum retinent syllabarum in utraque persona, doceor doceris, nutrior nutriris, capior caperis, cum in actiuo [modo] horum uerborum secunda minuatur; in prima autem coniugatione et ceteris tertiae correptae uerbis una syllaba crescit [in] secunda persona, amor amaris, dicor diceris, cum in actiuo pares in utraque persona syllabae maneant. at in Graecis omne praesens tempus quod in μαι terminatur omni modo in secunda persona unam syllabam minuit, φιλοῦμαι φιλῇ, γράφομαι γράφῃ et similia, cum in actiuo pares syllabas utraque persona seruauerit. in omni inperfecto tempore prima apud Latinos syllaba nec adiectione nec permutatione uariatur. nam siue praesens tempus incipiat a uocali, eadem uocalis in inperfecti declinatione seruatur, ut ago agebam, siue praesenti tempori initium consonans faciat, nulla inperfecto tempori uocalis accedit, rogo rogabam. item necessario regulariter praemonemus quod apud Graecos perfectum tempus non a praesenti, sed ex futuro uelut de quadam prima positione et origine sui figuratur. nec tamen te moueat, cur transactum de necdum facto figurari dicitur, aestimantem quod praeteritum antiquius sit futuro. sed non ita est. omne enim quod factum est prius faciendum fuit, deinde factum est, et hoc quod praeteritum est aliquando futurum fuit. iure ergo de uenturo quod iam uenit efficitur, quia natura fore prius est quam fuisse. item apud Graecos numquam praeteritum perfectum in duabus syllabis inuenitur, sed est interdum VI syllabarum, ut πεπολεμάρχηκα, est V, ut πεπολέμηκα, est IV, ut πεποίηκα, est trium, ut λέλυκα, nec umquam inuenies trisyllabo minus. necesse est enim ut sit prima syllaba declinationis, secunda originis, tertia finalis, ut λέλυκα· λε prima syllaba declinationis est, quae induxit magnum augmentum, λυ originis est, quia prima uerbi positio ab hac incipit, κα finalis est. nec te moueat οἶδα, quod disyllabum est: nam παρακείμενος habetur. hoc enim multipliciter corruptum docetur: nam praeter hoc nullum perfectum tempus ab οι diphthongo incipit. huius uerbi origo est εἴδω, et mutari ει in οι salua et incorrupta ratione non habuit. inde εἴδειν debuit esse praeterito plusquamperfecto. item III sunt omnino syllabae, quae in Graecis uerbis futuro tempori terminum faciunt: aut enim in σω exit aut in ξω aut in ψω, ut λαλήσω πράξω γράψω. item omne praesens apud Graecos in ω desinens modi indicatiui generis actiui uerbi perispomeni, si secundae coniugationis sit, adhibet fini suo μαι syllabam et facit de se passiuum, βοῶ βοῶμαι, τιμῶ τιμῶμαι: si uero sit primae uel tertiae, ω in ου mutato et accepta similiter μαι passiuum creat φιλῶ φιλοῦμαι, χρυσῶ χρυσοῦμαι. permutationem autem ω in ου de circumflexo accentu indicium est * de defectiuis uerbis uel dictionibus. tam apud Graecos quam apud Latinos aliqua uerba in declinatione deficiunt. de his Graecorum ista definitio est: III enim modis dicunt euenire defectum, aut intellectu exigente aut litteris non conuenientibus aut usu desistente. ex his in duobus prioribus modis seruimus necessitati, in tertio reuerentiae uetustatis obsequimur. per intellectum uerba deficiunt omnia quae dicuntur πεποιημένα, id est quae ad similitudinem soni alicuius expressa sunt, ut λίγξε βιός, σίζε ὀφθαλμός et similia. in his enim uerbis nec aliae personae quaerendae sunt, nec in alios modos flectenda declinatio, quia tantum uoces sunt expressae ad soni imitationem quem adsignare uolumus.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Diomedis ars (Diomedes Grammaticus), ed. GL vol. 1,299-529.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Donatiani fragmentum (Donatianus), ed. GL vol. 6,275,11-277.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [generalia et uaria] ars grammatica accepta ex auditorio Donatiani. artificialia cum contrariis. loquendi facultatem usus inuenit, ratio comprobauit. ratio digeritur in duas species, quarum alteram etymologiam, alteram analogiam Graeci dixerunt. etymologia est uerborum in usu credibilis enumeratio, ideoque quasi † antologia dicta est. analogiam sic Graeci definierunt, ἀναλογία ἐστὶ συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων, id est conexus orationum consequentium. huiusce generalis analogiae species quaedam spectantur in rebus, quaedam in † rationibus. hanc analogiam Graeci, quae spectatur in dictionibus, sic definierunt, ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει, id est conexus orationis in dictione. huic uero analogiae, quae est in uerbis, illa quoque analogia subiecta est, quae procedit per similium comparationem, quae sic definitur a quibusdam, ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ἐν κλίσεσι μερῶν λέξεως, id est conexus orationum consequentium in declinationibus partium orationis. in ‹analogia Aristophanes› quinque obseruationes tradit, per quas possent inueniri similia, ut eiusdem sint generis, casus, exitus, numeri syllabarum, soni. Aristarchus, auditor eius, adicit differentiam, id est ne simplicia cum compositis comparemus. hactenus de nomine analogiae: nunc de ipsa analogia incipiamus. [de nomine] a littera finiuntur Romana nomina et masculina et feminina et neutralia, sed in multitudine, hoc est pluraliter: singularia enim peregrina sunt neutra. masculina, ut Catilina Pansa, feminina, ut amicitia auaritia, communia et masculino et feminino, ut adsecla conuiua ebria: ‹conuiua› feminino Pomponius in auctorato, postquam conueni omnis conuiuas measAtell. Pomponius Ribbeck³16 p. 272: Auctoratus frg. II Ribbeck³ = II, 16 Frassinetti conueni Putschen: conuenio cod. N Charisii, ebria masculino in eodem Pomponius, † neque ego sum Memmi neque Cassia neque Munatius EbriaAtell. PomponiusRibbeck³14/15 p. 272: Auctoratus frg. I Ribbeck³ (attention: numération des vers!) = I, 15 Frassinetti. neutralia in multitudine, hoc est pluraliter, ut Saturnalia Compitalia. horum genetiuus quamuis uarie elatus sit apud auctores (Saturnalium enim et Saturnaliorum, Compitalium et Compitaliorum dixerunt), datiui tamen mansit regula, ut bus syllaba finiretur. nam neutra quae semper pluralia sunt, si ante nouissimam syllabam i litteram habeant in genetiuo, datiuo bus syllaba finientur, ut Saturnalia Saturnalium Saturnalibus. nam arma castra exta, quia non habent i ante a syllabam, datiuo casu in is finientur: armis enim et castris extisque dicemus. singularia autem neutra a littera terminata nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema, de quibus dubitatur, quem casum genetiuum et ablatiuum habeant. legimus enim toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt qui toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quia haec magis ad Romanum colorem uidentur accedere, deinde quod quaecumque nomina genetiuo plurali apud Graecos per ων litteras finiuntur translata in Latinum ω in u et ν in m mutant, ut Ἑκτόρων Νεστόρων, Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi dicant ἐμβλημάτων τορευμάτων ποιημάτων, nos recte toreumatum emblematum poematum dicemus. similiter in genetiuo quoque singulari o Graecum in i Latinum mutamus, ut ἐμβλήματος emblematis, κηρώματος ceromatis, ποιήματος poematis, πήγματος pegmatis. nam nominatiuum pluralem Graece proferimus, poemata ceromata pegmata emblemata et similia. Romana uero nomina nominatiuo casu in a exeuntia accipiunt e litteram et faciunt genetiuum et datiuum singularem, ut haec amicitia huius amicitiae; accipiunt m et faciunt accusatiuum, ut hanc amicitiam. quorum ablatiuus tantum producitur, quoniam omnia nomina quae a littera terminantur seu singulari seu plurali numero necesse est corripiantur excepto ablatiuo casu, qui numquam corripitur, nisi cum e littera terminatur, in tertia scilicet declinatione.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Donatiani fragmentum (Donatianus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Donatiani fragmentum Ars grammatica accepta ex auditorio Donatiani. Artificialia cum contrariis. Loquendi facultatem usus inuenit, ratio comprobauit. Ratio digeritur in duas species, quarum alteram ἐτυμολγίαν, alteram ἀναλογίαν Graeci dixerunt. ἐτυμολογία est uerborum in usu credibilis enumeratio, ideoque quasi ἀληθινολογία dicta est. ἀναλογίαν sic Graeci definierunt: ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων, id est con[n]exus orationum consequentium. Huiusce generalis analogiae species quaedam spectantur in rebus, quaedam in rationibus. Hanc analogiam Graeci, quae spectatur in dictionibus, sic definierunt: ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει , id est conexus orationis in dictione. Huic uero ἀναλογίᾳ, quae est in uerbis, illa quoque ἀναλογία subiecta est, quae procedit per similium comparationem, quae sic definitur a quibusdam: ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ‹ἐν κλίσεσι μερῶν λέξεως›, id est con[n]exus orationum consequentium in declinationibus partium orationis. In analogia ‹A›ristophanes quinque obseruationes tradit, per quas possent inueniri similia, ut eiusdem sint generis, casus, exitus, numeri syllabarum, soni. Aristarchus, auditor eius, adicit differentiam, id est ne simplicia cum compositis comparemus. Hactenus de nomine analogiae: nunc de ipsa analogia incipiamus. ‛a’ littera finiuntur romana nomina et masculina et feminina et neutralia, sed in multitudine, hoc est pluraliter: singularia enim peregrina sunt neutra. Masculina, ut ‛Catilina’, ‛Pansa’, feminina, ut ‛amicitia’, ‛auaritia’, communia et masculino et feminino, ut ‛adsecla’ ‛conuiua’ ‛ebria’: ‹‛conuiua’› feminino Pomponius in Auctorato: ‛postquam conueni omnis conuiuas meas’; ‛ebria’ masculino in eodem Pomponius: ‛neque ego sum Memmi neque Cassia neque Munatius ebria’. Neutralia in multitudine, hoc est pluraliter, ut ‛Saturnalia’, ‛compitalia’. Horum genetiuus quamuis uarie elatus sit apud auctores (‛Saturnalium’ enim et ‛Saturnaliorum’, ‛compitalium’ et ‛compitaliorum’ dixerunt), datiui tamen mansit regula, ut ‛bus’ syllaba finiretur. Nam neutra quae semper pluralia sunt, si ante nouissimam syllabam ‛i’ litteram habeant in genetiuo, datiuo ‛bus’ syllaba finientur, ut ‛Saturnalia’, ‛Saturnalium’ ‛Saturnalibus’. Nam ‛arma’ ‛castra’ ‛exta’, quia non habent ‛i’ ante ‛a’ syllabam, datiuo casu in ‛is’ finientur: ‛armis’ enim et ‛castris’ ‛extis’que dicemus. Singularia autem neutra ‛a’ littera terminata nulla inueniuntur nisi peregrina, ut ‛toreuma’, ‛emblema’, ‛poema’, de quibus dubitatur, quem casum genetiuum et ablatiuum habeant. Legimus enim ‛toreumatum’ et ‛toreumatorum’, ‛toreumatibus’ et ‛toreumatis’ et sic similia. Commodius tamen senserunt qui ‛toreumatum’ et ‛poematum’ dicendum putauerunt, primum quia haec magis ad romanum colorem uidentur accedere, deinde quod quaecumque nomina genetiuo plurali apud Graecos per ων litteras finiuntur translata in latinum ω et ν in ‛u’ et ‛m’ mutant, ut ‹Ἑκτόρων Νεστόρων,›, ‛Hectorum’, ‛Nestorum’. Sic ergo, cum illi dicant ἐμβλημάτων, τορευμάτων, ποιημάτων, nos recte ‛toreumatum’, ‛emblematum’, ‛poematum’ dicemus. Similiter in genetiuo quoque singulari ‛o’ graecum in ‛i’ latinum mutamus, ut ἐμβλήματος ‛emblematis’, κηρώματος ‛ceromatis’, ποιήματος ‛poematis’, πήγματος ‛pegmatis’. Nam nominatiuum pluralem graece proferimus, ‛poemata’, ‛ceromata’, ‛pegmata’, ‛emblemata’ et similia. Romana uero nomina nominatiuo casu in ‛a’ exeuntia accipiunt ‛e’ litteram et faciunt genetiuum et datiuum singularem, ut ‛haec amicitia, huius amicitiae’; accipiunt ‛m’ et faciunt accusatiuum, ut ‛hanc amicitiam’. Quorum ablatiuus tantum producitur, quoniam omnia nomina quae ‛a’ littera terminantur seu singulari seu plurali numero necesse est corripiantur excepto ablatiuo casu, qui numquam corripitur, nisi cum ‛e’ littera terminatur, in tertia scilicet declinatione.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Ephemeris belli Troiani (Dictys Cretensis), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epistula ad Pentadium nepotem suum (Vindicianus Afer), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [prologus] Vindicianus Pentadio nepoti suo salutem. Licet sciam te, carissime nepos, graecis litteris eruditum ad hanc disciplinam posse pervenire, tamen ne quid tibi poscenti ad memoriam denegarem, ex libris medicinalibus Hippocratis intima latinavi. Quae quia dignus es, fideliter trado daturus tibi avi tui patris mei libros, ex quibus totius mundi rationem cognoscas, uti nosse possis quanta fuerit generis nostri sapientia. Per hunc vero librum tibi corporis uniuscuiusque naturam et ordinationem adgrediar explicare. Corpus igitur hominis ex quattuor umoribus constat. Namque habet in se sanguinem choleram rubeam choleram nigram et flegma. Qui quattuor umores habitant vel dominantur in suis locis. Sanguis dominatur in dextro latere in epate quod iecur vocamus. Sed et cholera rubea ibidem dominatur. In sinistro vero latere id est in splene cholera nigra dominatur. Flegma autem in capite, et alia pars eius in vesica. Sanguinis tamen pars dominatur in corde. Virtus sane ipsorum umorum talis est. Sanguis est fervens umidus et dulcis, cholera xanthe id est rubea amara viridis ignea et sicca, melena cholera id est nigra acida frigida et sicca, flegma frigidum salsum et umidum. Haec omnia crescunt suis temporibus. Sanguis crescit verno tempore, ab VIII. id. febr. usque in VIII. id. maī. Et sunt dies XCI. Cholera rubea aestate, ab VIII. id. maī. usque in VIII. id. aug. Et sunt dies XC. Cholera nigra autumno, ab VIII. id. aug. usque in VIII. id. novemb. Et sunt dies XCII. Flegma vero hieme ab VIII. id. novemb. usque in VIII. id. febr. et sunt dies XCII. Hi quattuor umores partiuntur sibi diem et noctem. Sanguis dominatur horis sex id est ab hora noctis nona usque in hora diei tertia. Exinde dominatur cholera rubea ab hora diei tertia usque in hora diei nona. Cholera autem nigra dominatur ab hora diei nona usque in hora noctis tertia. Flegma autem dominatur ex hora noctis tertia usque in hora noctis nona. Haec omnia habent respirationes suas per singulas partes corporis, sanguis per nares, cholera rubea per aures, cholera nigra per oculos, flegma per os. Dividuntur etiam hi umores quattuor per quattuor aetates, id est flegma in pueris cum sanguine ab ineunte aetate usque in annos XIIII, exinde cholera rubea dominatur cum parte sanguinis in iuvenibus usque ad annos XXV. Exinde usque in annos XLII maxima pars sanguinis dominatur cum cholera nigra. Exinde usque ad summam aetatem sicut in pueris flegma dominatur. Moriente autem homine haec omnia revertuntur in sua loca. Praeterea hi quattuor umores faciunt hominibus tales mores. Sanguis facit homines boni voti simplices moderatos blandos euchymos seu ‹suci› plenos. Cholera rubea facit homines iracundos ingeniosos acutos leves macilentos, plurimum comedentes et cito digerentes. Cholera nigra facit homines subdolos cum iracundia, avaros timidos tristes somniculosos invidiosos, frequenter habentes cicatrices nigras in pedibus. Flegma facit homines torpore compositos, vigilantes, intra se cogitantes, cito adferentes canos in capite, minus audaces. Omnia ergo quae calidam habent virtutem in superioribus locis corporis dominantur, ‹frigida autem inferiora tenent›. Pulsus autem suos habent hi quattuor umores. Sanguis facit pulsum plenum umidum aequalem. Cholera rubea facit pulsum tenuem et citatum. Cholera nigra facit pulsum plus tenuem sed habentem veluti percussum et asperitatem. Flegma facit pulsum minus plenum umectum aequalem pondere. Hi vero umores sine se esse non possunt et in omnibus aetatibus habentur. Sed quotiens aliquis ex his umoribus excreverit, tunc facit aegritudinem longam nec non et causas veteres per suam voracitatem et ‹in›temperantiam et ‹in›aequalitatem et pro corpore atque aetate hominum. Hi omnes umores singulis aetatibus aegritudines faciunt, quotiens quis eorum augmentum acceperit. Etiam tunc longam aegritudinem faciunt, si ‹quis› inperitum medicum habuerit aut certe neglegentem aut qui causam non intellexerit vel ex quo umore aegritudo nata fuerit ‹non cognoverit›. Equidem diligens et doctus aegrotanti tunc potest sucurrere. Si vero neglegens fuerit aut non intellexerit, tam diu protrahit aegritudinem quam diu transeat umoris ipsius tempus et alius umor ex ceteris augmentum accipiat, ita ut ille umor excludatur ex quo aegritudo fuerit nata. Nam si sit causa sanguinis, qui est dulcis umidus et calidus, occurrendum est sic ut adhibeatur e contrario quod sit frigidum amarum et siccum. Si fuerit causa cholerae rubeae quae est amara et viridis ignea et sicca, debet adhibere quod sit dulce frigidum et umidum. Si de cholera nigra nata fuerit aegritudo, quae est frigida sicca et acra, debet adhibere quod sit calidum umidum et dulce. Si ex flegmate nata fuerit aegritudo, quod est frigidum salsum et umidum, debet adhibere quod sit calidum dulce et siccum. Haec cum adhibita fuerint, tunc et peritus medicus invenitur et aeger ad sanitatem cito revertitur. Haec tibi pro nostri memoria religiose, nepos, dedi, maiora postea noscituro.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epistulae (Quintus Aurelius Symmachus), publ. Weidmann.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epistulae (Quintus Aurelius Symmachus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epitoma (Ianuarius Nepotianus), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Praefatio Ianuarius Nepotianus Victori suo salutem. Impensius quam ceteri adolescentes litteris studes, quo tantum proficis ut exigas scripta ueterum coerceri, mi Victor. Quod iudicium etiam in senibus rarum est, quia recte dicendi scientia in paucis. Igitur de Valerio Maximo mecum sentis opera eius utilia esse, si sint breuia: digna enim cognitione componat, sed colligenda producat, dum se ostentat sententiis, locis iactat, fundat excessibus, et eo fortasse sit paucioribus notus, quod legentium auiditati mora ipsa fastidio est. Recidam itaque, ut uis, eius redundantia et pleraque transgrediar, nonnulla praetermissa conectam. Sed hoc meum neruum antiquorum habebit nec fucum nouorum. Et cum integra fere in occulto sint, praeter nos duo profecto nemo epitomata cognoscat, hoc tutius abutor otio tibique pareo. Heus, censor, piueteres, caue hic aliud quam breuitatem requiras, quam solam poposcisti. Cura, mi Victor, ut ualeas. I. DE RELIGIONE [cap. 1] Romani aeque armis ac sacris studentes ex senatus consulto decem optimatum liberos ob noscendas aruspicum disciplinas Etruriam miserunt. Qui ut ceteras quoque caerimonias Graecorum Callifanas petierunt. Metellus pontifex max. Postumium cons. in Africam profecturum sub denuntiatione multae continuit, eo quod esse‹t› consul idem flamen Martialis, ut uidelicet priore loco haberet sacerdos sacro quos consul uictoriam. Gaius Flaminius eodem om‹i›ne magis‹ter› equi‹tum› esse noluit. Syracusis cum Clastidio captis M. Marcellus quinquies consul, cum ex uoto aedem Honori et Virtuti construeret, a collegio pontificum prohibitus est duobus numinibus unum delubrum dicare, nec non contumelia praetermissi alteri sacrificaretur, aut si quod accidisset prodigium de placando esset incertus. Marcellus duplo sumptu duo templa constituit. L. Furius Bibaculus, praetor a patre magistro Saliorum iussus, ancilia tulit, cum id praetor‹i› necesse non esset. Sed tamen Bibaculus patri et sacris paruit. M. Atilius duumuir iussu Tarquinii regis culleo insutus est, quod librum occultioris sacri describendum, subtractum e regiis secretis, prodidisset. Gracchis rem p. uexantibus repertum in Sibyllinis libris antiquissimam Cererem placandam. Tunc quindecim uiri ‹H›ennam profecti sunt — is enim locus a uirgine cultus putatur — ut des satis receret. Propitiata Gracchorum exitu putatur. Tiber‹ius› Gracchus ad augurum collegium e prouincia scripsit comperisse se consules non auspicato creatos. Recitata in senatu epistola, reuocati sunt consules, Figulus ex Gallia, Scipio Nasica ex Corsica et magistratu se abdicauerunt. Tanta uis religionis inerat ut de ea crederetur absenti. Vm. Sulpicio sacrificanti apex cecidit. Significatum est instare iacturam sacerdoti.Fabius Maxim‹u›s cum crearetur dictator, sorex sonuit. Ille ob omen dictaturam deposuit. P. Licinius pont. max. uirginem Vestae, quod quadam nocte ignem perpetuum indiligenter seruasset, flagris c‹o›ercuit. Verum seueritas ad pellendam neglegentiam adeo parum profecit ut postea ignis extinctus est. Sacerdos uero uel pontifex, pro peccato amplius poenae metuens, ornamentum ex suis pretiosissimum cineri superposuit, moxque flamma surrexit. Albanus insignis uir religione. Qui cum capta urbe a Gallis fugeret plaustroque eueheret familiam suam, uirginesque Vestales cum sacris pone uidisset, deiecit uxorem ac filios et sacerdotes cum piis oneribus suscepit, iussusque iter mutare Caere peruexit. Ex cuius oppidi obsequio in publicas religiones caerimonias appellauerunt. C. Fabius Dorsuo flamen Quirinalis, cum idem Galli o‹b›siderent Capitolium, sollemni die gabinatus, sacra praeferens, per hostium tentoria sacrificio rediit. Sub Ianiculo arca inuenta est P. Cornelio et M. Baebio Pamphilo conss. plena libris nostra lingua atque Attica; qua in arca Latini pontificum disciplinas, at Graeci philosophiam habebant. Seruatis igitur nostris Graecos igni dedere, quia non probauerint contra religiones sapientiam. Quos libros iussu senatus P. Petilius praetor urbanus exussit. M. Atilius Regulus, missus a Carthaginiensibus Romam inter legatos Punicos sub sacramento, ut si captiuorum commutatio facta non fuisset, ad supplicium rediret, de captiuis permutandis populo Romano ipse dissuasit, et ad Poenos rediit, ne peieraret. Post Cannensem cladem cum satis iuste tota ciuitas in maerore esset, senatus censuit ut dies xxx tantum luctibus darentur: instabant enim sacra Cereris, quae oportebant a laetis celebrari. Varro‹ne›m Cannis male aduersus Poenos rem gessisse fuere qui credere‹n›t eo quod puerum speciosissimum tensae imposuisset. Ob laesam saeuisse Iunonem. Vix denique post aliquot annos sacrificiis culpa expiata est. Hercules Italiae hospitem sacra fertur Potiti‹i›s tradidisse, quae per familias seruata sunt. Sed postea Appius censor seruis publicis ea tradidit, ob quod piaculum Potiti‹i› omnes puberes fere xxx eodem occubuere anno. Dehinc Appius eiusdem uir generis excaecatus est. Carthagine a Romanis capta, spoliatus Apollo ueste aurea. Inuentae sunt cum frustis tunicae manus eorum qui abstulerant. Lucum Aesculapii Turulus Antoni praefectus in usum nauium succidit. Postea uictus a Caesare in eodem luco Turulus interemptus est. Fuluius Flaccus censor senatus, cum aedem Fortunae equestris Romae faceret, tegulas et marmore de templo Laciniae transtulit, moxque mente caruit filiumque militantem in Illyrico amisit. Tum referri senatus usurpata iussit. Pleminius Scipionis legatus Proserpinae thesaurum uacuauit. Quem Scipio catenatum Romam direxit, ubi in carcere taetro lang‹u›ore periit. Senatus uero duplam pecuniam reddendam censuit. Eius deae opes rex Pyrrhus Locris populatus est, cumque nauigaret, subitis tempestatibus cum classe illisus est, rapta autem in litore inuenta ac reddita sunt. Ad Masinissam rege‹m› inmensae magnitudinis elefanti dentes praefectus classis detulit. Quos cum cognouisset e templo Iunonis Melitensis ablatos, remisit, inscripsitque gentilibus litteris accepisse regem ignorantem, supplicem remisisse. QVI RELIGIONEM DISSIMVLAVERINT VEL DE CONTEMPTV OBSERVANTIAE Dionysius Syracusanorum tyrannus Locris fanum Proserpinae spoliauit, et nauigans suis flatibus dixit ʻsic sacrilegi nauigantʼ. Idem Dionysius Iouem Olympium pallio aureo nudauit, quod Gelo de spoliis Carthaginis dederat, et apposuit laneum, dicens hoc potius conuenire, quod hieme apricaret non quod grauaret aestate.Aesculapio quoque Dionysius barbam auream dempsit et ait patre leui filium incongrue esse barbatum. Hic quidem impunitus fuit, sed eius filius, heres dominationis, poenas aree delectus exilio soluit. [cap. 4] Deiotaro regi tetrarchae in ‹i›ter necessarium intento saeuum augurium aquila cecinit. Rex territus rediit. Ea nocte hospitium corruit quod regi fuit praeparatum. [cap. 5] DE OMINIBVS Postquam ceperant Galli de urbe uictoriam, patres conscripti deliberabant migrare Veios, cum centurio cohortibus signa referentibus exclamat ʻsignifer, hic fige signa: optime manebimusʼ. Paritum omini est. Camillus precatus deos est p. R. florente fortuna, ut si quis deorum felicitati rei p. inuideret, per Camillum sibi satisfaceret, et sub uerbo decidit. Probauit omen exilium, quod insecutum est. L. Paulo consuli sorte euenit prouincia Macedonia aduersus Persem regem. Reuersus domum inuenit paruam filiam flentem. Quaerenti causas illa respondit ʻmi pater, Macedonis est mortuusʼ. Hoc ‹n›om‹i›ne catellus fuerat. Ille in triumphi spem omen accepit. G. Marius, a senatu iudicatus hostis, Minturnis custodiebatur in domo Fanniae. In conspectu eius asello pabulum forte oblatum est: contempto animal ad aquam contendit. Obtinuit Marius a multitudine auxiliatrice ut ad litus deduceretur. Tum parua naui Africam euectus euasit arma Sullana. Pompeius uictus a Caesare Cyprum tendens Paphum uenit. Ammiratusque aedificium in litore interrogauit quod esset. Gubernator ait κα‹τ›ωβασιλέα dici. Saeuum omen statim tristi uultu prodidit et effugit locum. L. Cassium, Rhodum spoliantem, incolae rogabant ut deorum simulacris abstineret. Ille ait Solem se relinquere. Nec mora; ‹in› Macedonia uictus periit. A Petilio consule obpugnabatur in Liguria ciuitas Letum nomine. Adhortans militem ait consul ʻLetum hodie capiamʼ, moxque occisus est. [cap. 6] DE PRODIGIIS Seruio Tullio in Tarquini Prisci regia dormienti caput ardere uisum est: quod prodigium cum Tanaquil uxor regis audisset, puerum inter liberos educauit. Denique idem Romae rex fuit gradu sexto. L. Marcius post interitum Pub. et Gnaei Scipionum perturbatum exercitum ducis alloquebatur officio. Ait capite apex flammae summus emicuit. Postea cecidit hostium milia xxxvii plurimosque cepit. Dehinc Punicis castris potitus est. Scipio, ut in Africanam terram descendit, cecidit. Hoc factum pauente exercitu exclamauit ʻteneo te, terra Africaʼ, et uicit. Sulla, contra Samn‹i›t‹e›s gerens bellum, inter sacrificandum ad sinistram serpentem uidit. M‹ox› adhortante Postumio aruspice produxit exercitum et uicit. Bos locuta Romae est Volumnio et Seruio Sulpicio conss.Carnes etiam caelo lapsae sunt, quarum pars ab auibus intercepta est, pars incorrupta diu iacuit. Quo anno grauia fuere bella.Item sequenti tumultu infans sex mensium in boario foro triumphum clamauit quieuitque.Tum infans alter natus est capite elephantino. Imbre saxatili Picena regio uerberata. In Gallia eisdem temporibus lupus e uagina gladium sustulit uigili. Tunc et sanguinem duo scuta in Sardin‹i›a sudarunt.Apud Antium quoque messores sanguinulentis spicis impleuere corbes et pluuiae deciderunt cruentae. Gnaei Domiti bos bello Punico secundo sonuit ʻcaue tibi, Romaʼ. G. Flaminius consul sine auspiciis creatus conflicturusque cum Annibale ad lacum Trasumenum, cum equo suo cecidit. Et cum post hoc omen rapi signa iussisset, conuelli nequaquam potuerunt. Denique effodere ea imperauit. Eo proelio fusa sunt Roma‹noru›m m. xv, capta sex, reliqui fugerunt m. x. ipse consul occisus est. Quem cum Annibal humari iussisset, non repererunt. Mancinus consul ad Hispaniam directus est, bellum contra Numantinos acturus. Cum Lauinii sacrificaturus esset, emisit cauea pullarius pullos, qui in siluam euolauerunt, nec reperti sunt, diu multumque quaesiti. Nauigaturus idem e portu Herculis sine auctore uocis audiuit ʻMancine, maneʼ. Cumque scapham conscendisset, immensum anguem illic exhorruit. Tribus prodigiis nuntiata sunt infelicia tria: pugna foedus deditio. Ti. Gracchus, ciuis optimus, cum consul rem diuinam in Lucanis faceret bello Punico, gemini serpentes allapsi sunt caesaeque hostiae iecur comederunt.Refugit turba territa sacrificium. Quod cum rursus repetitum esset, idem accidit. Tertio quoque, cum diligentissime hostia seruaretur et serpentum prohiberetur incursus, arceri non potuerunt quin idem facerent. Postea consul, quamuis uir cautissimus, a Flauo hospite inductus in insidias est atque ita praeuentus dolo, ut inermis ad eum locum ueniret in quo latebat Poenus Mago, et ab eo occisus est. Marcellus Syracusarum uictor et fugator Hannibalis, cum sollemne sacrum eo lemenibus faceret, primae hostiae iecur sine capite habuit, secundae duplici capite. Aruspici displicuit post prima tristia sequentia nimis laeta esse. Itaque Marcellus, cum exploratum noctu processiset, in Brut‹t›iis a Poenis interemptus est. Octauius collega Cinnae uidit Apollinis caput e statua cecidisse, quod caput euelli terra omnino non potuit. Nec longum: cum Cinna dissidens a collega periit. Caput statuae post Octaui poenam leuatum est. Crassus triumuir, dimicaturus Charris cum gente Persarum, pullum accepit paludamentum, cum moris fuerit candidum offerri siue purpureum. Vna etiam aquilarum uix potuit euelli. In proelium prodeuntibus est altera aquila, cum ferretur, retrorsum uersa est. Mox innumerae Romanorum cecidere legiones, in conspectu patris filius periit, Crassus ipse iacuit inhumatus et ludibriis patuit. Cn. Pompeio mouenti signa Dyrrachio fulmina aduersa occurrerunt, apes quoque obsedere uexilla, quo uiso subitus maeror confudit exercitum, fugerunt hostiae, in templis simulacra conuersa sunt, alia fleuerunt alia sudauerunt. Tantus uero in aere armorum strepitus fuit ut Antiochiae quasi ad aduentum hostium in muros concurreretur.Sub statua Caesaris eisdem temporibus Trallibus in aede Victoriae procera palma nata est, ac mox P‹h›arsalica est nuntiata uictoria. Antequam Caesar occideretur in curia, ante dies paucos boue ex more mactata cor in extis non est repertum. Quod cum Spurinna pronuntiasset ad uitae periculum pertinere, ait Caesar, constantiae memor, ʻmiraris, si cor bos non habet?ʼ sed mox ei uitae finis fuit. Xerxi regi Persarum equa leporem peperit in castris. Quo prodigio pronuntiatum est milites eius pauore fugituros. Omen secutum est: nam diu uictor miser recessit.Idem Xerxes cum Lacedaemonem uellet inuadere, inter conuiuandum accipiens uinum patera excepit sanguinem: hoc iterum ac tertio. Tunc magi monuerunt ut ab incepta intentione desisteret. Midae regi futuro, cum paruus esset, formicae grana frumenti in os ingesserunt. Ditissimus omnium fuit. [cap. 7] DE SOMNIIS Octauianus Augustus aeger in castris Pharsalicis erat. Cumque apud Philippos luce uentura certaturae ciuile inter bellum Romanae manus essent, Minuerua in somnis uisa medico eius Artorio iussit ne eo bello Augusto opus esset. Ad quod proelium cum lectica latus est, sed intento eo in aduentum uictoriae Brutus castra eius cepit. Calpurnia uxor Iulii Caesaris uidit in somnis maritum suum confossum uulneribus in sinu suo iacere. Orauit Caesarem ne eo mane abiret in senatum. Sed ille, auspiciorum saepe neglegens, contempsit somnium, sed exitu probauit. P. Decius Mus et Manlius Torquatus consules bello Latino somniarunt diis Manibus Terraeque matri alterius partis ducem alterius exercitum deberi. Cum consulum somnia conuenirent, consulti dii sunt. Idem ex auspicio responsum est. Inter eosdem duces ut is se morti offerret cuius cornu et acies prius cedere coepisset in proelio. Decium gloriosa fata rapuerunt, quamuis et Torquatus mori pro patria praeoptasset. Ciceroni exuli, cum quiesceret in uilla campi Altinatis, in somnis occurrit imago G. Marii cum insignibus consulatus, uisusque eum lictori tradere, qui in monumentum Marianum deduceret, praemissa uoce illic spem ei meliorem fore. Deinceps in templo Iouis a Mario exstructo de reditu Ciceronis senatus decreuit. Cassius Parmensis, percusso Antonio, uidit in somnio hominem praegrandem, concretum coma et barba. Rogauit quis esset. Respondit se esse Orcum. Inclamauit pueros quaesiuitque ecquem talem uidisse‹n›t. Negantibus indormiuit. Occurrit iterum species. Accenso dehinc lumine uigilatum est. Paucis post diebus iussu Caesaris punitus est. Hannibal somniauit iuuenem humana forma augustiorem, qui se hortaretur in excidium Italiae, auctore Ioue secuturum. Deinde post tergum respiciens intueri sibi uisus est serpentem uastum cuncta populantem, audire etiam caeli fragorem, nec non et nimbos cum maligna luce uisere. Interrogauit iuuenem praeeuntem qui subsequatur. Ille ad haec ʻuidesʼ inquit ʻuides excidium Italiae: tace et cetera permitte fatisʼ. Alexander Magn‹u›s quiescens se interfici Cassandri dextera uidit. Eodem ipso postea insidias ordinante, bibit uenenum. Simonides poeta Graecus ad littus appulit et naufragum illic cadauer repertum sepeliuit. Dehinc quiescens ammonitus est ab umbra sepulti ne die postero nauigaret. Quicumque soluerunt, in conspectu eius summersi sunt. Simonides somnium uersibus cum laude celebrauit. Cum Persarum regi uisum est per quietem quod Atys filius suus pulcherrim‹u›s fortissim‹u›sque ferro interficeretur, iuuenem bellis abstinuit, armamentarium adire non siuit, remouit armigeros. Sed circum Olympum aper nimius coepit cuncta uastare et rusticos sternere. Orauit filius ut ad interficiendam beluam mitteretur. Optinuit. Sed lancea qua petitus aper fuerat ab eo adolescens cui commissus fuerat occisus est. Hamilcar dux Carthaginiensium audissem sibi somnio uisus est quod Syracusis, quas obsidebat, alio die cenaturus esset. Pugnauit spe uictoriae et in urbem ‹h›arpagonibus raptus est. Alcibiades somniauit pallio se opertum; et amicae suae tecto interea opertus est. [cap. 8] DE MIRACVLIS Aulus Postumius dictator contra Mamilium ducem Tusculanorum cum diu pugnaret ad lacum Regillum, Castor et Pollux inter Romanos uisi sunt pugnantes.P. Vatienus, ad urbem Romam nocte uadens, uidit iuuenes albis equis sedentes, qui iusserunt ut die sequenti senatui nuntiaret Persen regem Macedonum a Paulo esse captum. Vatienus quidem libens laeta executus est, sed iussu senatus missus in carcerem est tamquam incertorum locutor. Mox litteris Pauli de die uictoriaque certa res patuit. Vatienus, solutus custodia, agrum dono accepit. Et Vatieno idem gemini uisi ad lacum Iuturnae sudorem suum equorumque abluentes. Roma, laborans pestilentia per triennium, libros consuluit Sibyllinos, quibus iubebatur ut ab Epidauro Aesculapius exhiberetur. Missi legati sunt ad Graecam urbem, quos libenter Epidaurii atque humaniter susceperunt. Ibidem se legatis serpens ostendit, raro ab incolis nisi feliciter uisus. Cumque per triduum familiariter apparuisset, cunctis inspectantibus subiit in trirerem Romanam et in tabernaculo legati Quinti Burgoni collecto quieuit.Vrbe profecti Romam sunt: anguis in naui semper apparuit. Antium uentum est: descendit serpens ad limen templi Aesculapii et triduo inter myrtos latuit, nec ad solitos cibos processit. Dehinc rediit ad nauem, cumque uentum esset ad Tiberim, enatauit insulam, in qua illi templum est constitutum, et mox sanitas Romanis data. Furius Camillus Veios cepit, iussitque statuam Iunonis Monetae transferri. Vnus e militibus per iocum interrogauit simulacrum num uellet ire Romam. Respondit ʻuoloʼ. Tum cum Coriolanum mater ab urbis Romae reuocauit excidio, ad quartum lapidem uia Latina Fortunae effigies bis locuta est his uerbis ʻrite m‹e›, matronae, dedistis, rite dicaruntʼ. Valerius Publicola, consul primus, cum expulso urbe Tarquinio contra Etruscos Veientesque pugnaret, e proximo luco audita uox est ʻuno plus Etrusci cadent, Romanus uictor abibit.ʼ Vtrumque uerum fuit. Gaius Fabricius Luscinius, consul et praecipuus imperator, Thurinis auxilio erat contra Brut‹t›ios Lucanosque. Id cum militibus Romanis arduum uideretur, ut contra duas gentes ualidas congrederentur, apparuit subito iuuenis ignotus, ad uirtutem Romanos exercitus acuens, et cum tardiores forte sentiret, scalas gerens per aduersas acies in hostium, accenditque Romanos pulchrae uirtutis hortatu. Denique eo proelio a Romanis caesa sunt m. xx, capta m. v cum signis tribus et duce ‹S›tat‹i›o ‹S›ta‹t›ilio. Mane alio consul Fabricius renuntiauit ei se uallarem coronam daturum qui in castrum primus irruperat. Cum petere praemium nullus auderet, honos et manubiae Marti a cunctis militibus cum deuota supplicatione delatae. Deos penates Aeneae Ascanius Lauinio Albam transtulerat. Simulacra Lauinium sponte redieret. Rursus traducta Albam repetiuere antiquiora delubra. L. Cassium, percussorem auunculi sui G. Iulii Caesaris, Octauianus Augustus bello est persecutus.Itaque, cum ad Philippos pugnaretur, Cassio uisum est quod purpuratum Iulium Caesarem equo incitato in se irruentem uideret, et gemens exclamauit: ʻcedamus, quando nec occidisse prodestʼ. L. Lentulus in Aegyptio littore forte conspexit fragmentis scaphae humanum corpus exuri et militibus ait ʻqui scimus an Pompei rogus sit?ʼ ignorans rem locutus est. Cum sacrarium Saliorum crematum esset, solus Romuli lituus integer repertus est.Exusta similiter aede Fortunae Serui Tulli statua illaesa inuenta est, aliis concrematis.Statua Quintae Claudiae uirginis Vestae in area deum geminum euasit incendium, eius uidelicet quae inhaerentem in uado Tiberis nauem uita dumtaxat: nam cum rea haberetur incesti, ligauit proram zonula et ait ʻsi uirgo sum, sequereʼ, moxque nauis mota ingressaque Romam est cum simulacro Matris deum, quod a Pessinunte motum naui aduehebatur. L. Lamia, uir praetorius, mortuus rogoque impositus exclamauit, sed accensa extingui flamma non potuit. Pheretem Pamphilum uirum Plato scribit in acie cecidisse et post decem dies collectum biduo iacuisse. Dehinc in rogo recepisse uitam, plurimaque locutum quae uidisset in morte. Athenis quidam uir longe doctissimus ictus lapide omnes sensus retinuit, oblitus est litterarum. Durum homini, praesertim Atheniensi, damnum. Nausimenis Atheniensis uxor in incestu deprehendit filiam filiumque permixtos. Muta exin perpetuo fuit. E contrario Echecles Samius athleta, cum uicisset nec praemium ei daretur, antea mutus indignatione locutus est. Gorgias, apud Epirotas longe primus, in feretro matris natus est: nam dum mulieris cadauer effertur, subito uagitus auditus est. Pheraeo Iasoni uomica uitae periculum saepe faciebat. Hunc quidam gladio ex insidiis percussit et uulnere rupit uomicam, sanauitque occisuri uoluntate. Simonides cenabat apud Scopan in Thes‹s›aliae oppido Cranone. Duo iuuenes ingressi specie decora exegere Simonidem ut prodiret. Egresso eo triclinium cecidit conuiuasque obruit. Cumque discerni ad sepulturam corpora confusa non possent, Simonides ordinem quo quis accubuerat dixit, laudesque Pollucis et Castoris salutis suae gratia carminibus celebrauit. Consulenti Philippo Apollo respondit ut a quadriga caueret. Rex iussit equos numquam iugari. Vitauit etiam locum in Boe‹o›tia cui Arma nomen est. Sed princeps uel rex Bithyniae Pausanias, qui eum uicit, ‹in› uagina gladii cum quo Philippus occisus est caelatam quadrigam habuit. Calanus Indus, uictus ab Alexandro Macedone, cum rogo se imposuisset, irridenter ab hoste uictore interrogatus est ecquid uellet aut mandasset. Respondit ei Indus ʻcito te uideboʼ. Nec diu Alexander superstes fuit. Pausanias, filius Prusiae Bithyni regis, pro superioribus dentibus unum os continuum pertinens habuit, nec loquenti obstitit nouitas. Pyrrhi regis Epirotarum pollex e dextro pede remedio erat, si cuius renes tumentes eo tetigisset. Idem Pyrrhus, cum ab Antigono uictore iussus esset exuri, sic arsit ut pollex igni inueniretur intactus. Qui digitus aureo loculo inclusus est et in antiquissimo templo Dodonaei Iouis conditus. Praedictus Pyrrhus et Pausanias unum os pro dentibus habuerunt, sed distinctum ad dentium similitudinem. Mitridatis et Laudiciae filia Tricipitina geminatis dentium ordinibus turpis fuit. Quae patrem a Pompeio uictum secuta est. A Lilybaeo egredientes naues Clipea Africae ciuitate Strabo quidam speculans numerabat. Aristomenes Messenius callidissimus aduersus Athenienses fuit. Quem tandem captum aperuerunt, corque pilosum repererunt. Polystratus et Hippoclides et uno die nati sunt et ambo Epicurei fuerunt, communibus usi discipulis sunt et patrimoniis, eodemque momento sunt mortui. Creteneses caprae, cum confixae sunt, herbam diptamum comedunt et tela uisceribus eiectant.Caprae in Cephalia non semper aquas potant, sed per maiorem anni partem aperto ore sunt cadentesque aquas excipiunt.In templo Iunonis Laciniae numquam ex ara cinis uento depellitur. In Assyria et apud Medos ea ui‹s› interdum uento est ut correpti equites peditesque in ducenta stadia per aerem leuentur. Non est incognitum tantae magnitudinis serpentem exercitui Atilii Reguli iuxta Bagradam Africae amnem infestum fuisse, ut pugna contra eum esset in unda, cumque configi iaculis pro corii uastitate non posset, balistis et saxis esse intere‹m›ptum, eiusque tergum centum et uiginti pedibus extentum in ostentationem miraculi Romam missum. Bura et Helice urbes in Achaico littore fluctibus obrutae sunt terraeque motu esse desierunt.Item et Myrna, Asiae ciuitas potens. II. DE INSTITVTIS ANTIQVIS [cap. 1] Inituri matrimonium ueteres, sicut in rebus cunctis, auspicia colligebant. Qua consuetudine taedae auspices dicuntur quae nuptiis adhibentur. Olim accumbentes uiri cibum capiebant uxoribus ad mensam sedentibus. Hinc illa pictura, discumbens Iupiter sedentes Iuno et Minerua. Pudicitiae in tantum fautum Romae est ut mulier post primum maritum uidua permanens publice coronaretur. Sed bello ciuili Caesaris atque Pompei in tantum est pop. Rom. at‹t›ritus ut poena orbis et caelibibus dicaretur. Tam sancta fides matrimoniorum fuit ut per annos n. cl ab urbe condita nulli Romae diuorterint. Primus igitur Spurius Caruillus sterilem repudiauit notatusque est. Matrona, si in ius uocata est, pro pudicitiae reuerentia ab apparitore publico tacta non est.Matronis Romae aliquandiu uino uti non licuit in custodiam pudoris.Securi pudicitiae Romani auro et gemmis et purpura uti matronas siuerunt: neque culta enim concupiscenda sedebat aut quisquam alienum matrimonium impudice uidebat. Nulla uel certe rara iurgia inter coniuges erant, uerum si quid, ibatur in templum Viriplacae ad Palatinum montem. Illic dictis quae inter ipsos erant, concordes reuertebantur. Apud priscos nec gener cum socero nec puber cum patre filius lauauit, nec in conspectu simulacrorum turpia corporis nudabantur. Sollemni conuiuio tantum cognati conueniebant, quod charistia uocabatur. Tum diis arbitris et consanguineis mediis, si qua erant, iurgia proferebantur, et dicta atque aestimata deponebantur. Senes olim alienos iuuenes pro suis habebant. Inuicem adolescentes grandioribus quasi patribus deferebant, oluuos prosequebantur ad curiam, manebantque in obseruatione donec reducerent.Adolescentes ad conuiuium rogati quaerebant de conuiuis, ne forte ob reuerentiam senum habituri locos non essent. Ammissi ad mensam parcissime loquebantur, primique surgebant. Senes in conuiuiis maiorum laudes carminibus celebratas tibiis canebant ad incendendam exemplis iuuentutem. [cap. 2] Multis saeculis durauit ut dicta in curia in uulgus non exirent. Senatus autem secreto decreuerat bellum Punicum tertium. Hoc Q. Fabius Maximus P. C‹r›asso quaestorio uiro in itinere narrauit, ob quod factum Maximus a consulibus tanquam proditor secreti obiurgatus est.Eumenes, rex Asiae, senatui prodidit Persen bellum parare. Quid tum rex locutus sit, quid senatus decreuerit, ante Persen captum sciuit nemo. Inter consulem proximumque nullus ammittebatur. Denique Quintus Fabius Maximus uir ultimae senectutis post quintum consulatum suum rogatus a filio annixus iret ad colloquium Samnitum, noluit memor moris.Idem Fabius ad ‹filium› consulem legatus Suessam missus, cum in conspectu consulis nec equo desiluerit nec caput deoperuerit, rectius per lictorem mandante filio utrumque fecit. Quod probauit pater. Scilicet reputans consuli publice obsequendum fuisse, privatim patri, Fabius ad explorandam filii constantiam non obsequebatur. Ne qua mora consiliis publicis esset, certo loco extra curiam senatus sedebat, qui locus hodie senaculum dicitur. Inde citabatur in curiam, non ut nunc cogebatur edictis. Remus et Romulus sub monte Palatino permissu Numitoris aui Romae fundamenta iecerunt, eoque loco sacris operati sunt. Tum largiore uino usi indutique caprarum pellibus, quas immolauerant, iocantes cum pastoribus in obuios irruerunt. Sacrorum morem diu equites Rom. exercuere.Q. Fabius instituit ut equites idibus Iuliis trabeati incederent.Cum P. Decius comitia in uulgi potestate posuisset, censor Fabius fore sequentes in quatuor ordines descripsit urbanasque tribus appellauit. Hoc Maximi cognomentum meruit, quamuis bello clarus esset. [cap. 3] Sponte se iuuentus olim militiae offerebat, ne censi capite militarent ac periculose committerentur arma qui tributa penderent. Primus G. Marius capite censos in sacramentum rogauit. Fisi uirtute Romani sine artificio dimicabant. Itaque P. Ru‹ti›lio et Gn. Mallio conss. e ludo gladiatorio doctores accersiti sunt, ut inferre ictus ac declinare monstrarent, adiutaque est artificio fortitudo. [cap. 4] DE SPECTACVLIS Messala censor primus theatrum Romae fecit. Senatus decreuit ne sedentes ludos spectarent, siue urbani siue qui a foris mille passibus abessent, ne fortitudo mollesceret. Indiscretus a senatu populus per annos dlviii in spectaculis fuit. Atilius itaque Serranus et L. Scribonius aediles, cum Megalensia ederent, senatui locum dederunt. Quod prius facere conatus Scipio est, sed populum laesit nouitatem praecepit.Praeter circenses spectacula Romae aliquandiu nulla erant, sed populo pestilentia laborante in laudes deorum carmina incompta conscripta sunt. Adiectae Etruscae saltationes eque Etruria accersitus ludius, id est princeps scenicorum, qui Histrio uoca‹ba›tur, isque et motu corporis et sono uocis rudem populum delectauit. In cuius honorem istius modi artifices histriones dicti sunt. A ludio tracta est editio ludorum.Atellana scaena uel comica fabula ab Oscis accita est, ceteris seuerior et digna grauitate Romana. Et cum alii scenici infames sint, hi ‹n›ec tribu arcebantur nec a stipendiis militaribus repellebantur.Catulus primus exemplo Campanae luxuriae uelis in theatro spectantes ab aestu defendit.Gn. Pompeius aquas induxit per quasdam semitas fistularum, ut uaporem leniret aestatis.Saeculares ludi, qui post annum centesimum ueniunt, a Valerio Publicola imperatore primum instituti et in honorem Ditis patris Proserpinaeque celebrati sunt apud eam ara‹m› quam ipsorum numinum titulo inscriptam Valesius locuples rusticanus pro trium filiorum sibi reddita sospitate celebratur inuenerat, ad quam et nigris hostiis immolabatur et lectiste‹r›nia excitabantur et nocturnis ludis festa agebantur, uotis publice nuncupatis pro salute Romana. Q. Claudius primus scenam pictis tabulis adornauit, G. Antonius auro, Petreius ebore. P. Lentulus ‹S›pinther exquisitum cultum uestis induxit. Piget longius prosequi et tibicinum cultus a‹c› multitudinem loqui aut canentium eneruatos modos, ut etiam mimorum turpitudines. Quae omnia prius in dissimulationem laboris parabantur, nunc dantur in incendium libidinis. Munus gladiatorium datum Romae est primum in honorem defunctorum, scilicet filii Bruti Marco et Deci‹m›o Brutis conss. tum Appii Claudii et Quinti Fuluii. Athletas Marcus Scaurus aedilis primus induxit. [cap. 5] DE STATVA AVRATA Marcus Acilius G‹l›abrio ex uoto aedem dedicauerat ob id quod regem Antiochum apud T‹h›ermopylas felici uicisset euentu. In aede statuam auratam patri posuit. Nec in Italia nec Romae cuiquam prius inaurata statua fuit. DE IVRE RELIGIONIS PVBLICATO Solis pontificibus ius sacrorum et ciuile notum ante fuit. Verum Gn. Flauius scriba, natus a patre libertino, formulas sacras uerbis apertioribus expediuit et in notitiam populi publicauit. Ob hoc a populo creatus est aedilis curulis. Idem, cum uenisset ad collegam aegrum, refertum nobilibus cubiculum forte deprehendit. Cui cum locus non daretur, sellam curule‹m› ex‹h›iberi sibi iussit atque in ea, quae erat potestatis sella, consedit. DE RITV PERSONARVM CAPITI INDVCENDARVM Tibicines in templo Iouis quaedam ex ritu antiquitatis ludicra et liberiora faciebant. Quae exercere prohibiti per senatus consultum, irati deinde se Tibur sponte propria transtulerunt. Cumque sacris usuique deessent, repetiti sunt per legatos. Noluerunt reuerti. Quodam tempore Tiburtini ferias simulauerunt, ebriosque eos plaustris Romam reuexerunt. Tum secutum est ut personas sumerent uelarentque uultus pudore, quo‹d› temulenti fuerant. Exinde usu personarum est consuetudo seruata. Nobili cuique quaestum facere turpe erat Romae. Apud Poenos uero uel turpiter lucrum facere honestum putabatur. DE RITV DIVERSARVM GENTIVM Veteres Romani ad frugalitatem probandam pro foribus uescebantur et crebrius pulte quam pane. [cap. 6] Spartana ciuitas aliquamdiu ciues suos adire Asiam uetuit ex metu ne luxuriam imitatione consuescerent: acceperat enim districtissimorum hominum disciplinam supra satietatem illic epulas in usu esse, uestem delicatam, unguenti odorem, quae etiam seueros emolliunt mores.Iones primi in conuiuiis unguenta coronasque sumpserunt, et induxerunt se‹cun›dae mensae delicatiora conuiuia et uini haustum uetustioris. Pausanias rex Lacedaemoniorum, ut primus in Asiam uidit, in eius luxuriam ac lasciuiam solutus est, exercitumque praedurum indulgentius habendo corrupit. Spartani dimicaturi tibiae modulo impellebantur in bellum anapaestico metro.Idem rursus et coccinis tunicis utebantur in proelio, ne sanguinem eorum hostis uideret alacriorque fieret, cum se uulnus intulisse cognosceret. Apud eosdem Spartanos pueri et mitti cocco flagris tenuissimis caedebantur, hortantibus ad patientiam uerberum parentibus. Quorum puerorum si quis uel corpus subtraxisset uel gestu aliquo doloris sensum significasset, remouebatur ut uictus. Plerumque autem usque in periculum uitae et largam sanguinis effusionem plagas perferentes quales futuri essent a prima aetate pollicebantur. Vt Laced‹aem›onii militaribus disciplinis, ita Athenienses ciuicis officiis impense studebant. Illic erat pulcrum adolescentem fortiter facere, hic bene in foro dicere siue in gumnosus eminere. Principes Atheniensium uitas omnium requirebant et eas in consiliis publica‹ba›nt, ut laus uel poena meritis apteque decerneretur. Bonos ciues ramis duobus olivae innexis publice coronabant, qui honos primum Pericli delatus est. Apud eosdem ciues Atticos ingratus libertus in seruitute reuocabatu‹r›. Massilienses tres pariter manu mitti uetabant. Ingratis libertis tres culpas remittebant, post quartam in seruitutis iura reuocabant.Idem Massilienses s‹c›enicis ludis abstinebant, ne assiduitas spectaculi ueniret in morum corruptelam.Idem mendicis cibum non dabant quasi petris.Apud eosdem glad‹i›us publice erat, quo noxii iugulabantur.Funera idem sine lacrimis prosequebantur et sacro die suos quisque efferebat epulis celebratis: mortem quippe in bonis aestimabant.Venenum apud eosdem Massilienses confectum ex cicuta seruatum publice habebatur, ac licito reddenti in senatu causas mortis uoluntariae haurire permittebatur. Quae consuetudo de Graecia in Galliam cum gente translata est: nam illic dolore aut aliquo genere acerbitatis accepto ad mortem confugiebatur. Multi etiam senes et anus uitae ultimum non expectauerunt, auidi melioris per mortem condicionis. Cum telo portas hospes non ingrediebatur, ne esset formidini. Capillum rutilum sibi cocta faciebant Spartani. Docebant etiam filios furari. Eraclei Thebanique permisere passim ut ingenui pueri amarentur, nec inhonestum putauere eosdem corrumpi. Lacedaemonii osculorum licentiam dedere et concubitus, uerum palliis interiectis. Apud Romanos triennio pubes inducebantur in castra ante militiam. Cimbri et Celtiberi laeti in bello peribant, in morbo cum lamentis.Amisso duce uiuere Celtiberis illicitum uidebatur. Thraces natales hominum deflent, at funera canticis celebrant. Si quis uero contra morem gentis luget, feminea ueste utitur, quoniam in sexu uidetur esse mollitus. Apud Indos plurimae singulis uxores sunt. Defuncto uiro in iudicium uenitur a feminis, ut clareat quem impensissime amauerit. Victrix rogum laeta conscendit, ceteris inuidentibus. Apud Cirtenses corporis quaestu dotem parabant, auctumque turpiter matrimonium pecuniae foeditate faciebant. Persae ante septennium liberos non uident, orbitatem de immaturis timentes. Numidarum reges humile putauerunt cuiquam priuato osculum dare. Et in castris mos idem. [cap. 7] DE MILITARI DISCIPLINA Scipio Africanus, Numantiam missus, omnia quae uoluptatis causa haberentur in castris seuero mox summoueri iussit edicto. Denique scortorum duo milia cum lixis e procinctu loci eius eiecta sunt, tantumque subito sub districto duce profecit exercitus ut Numantiam diu perniciosissimam nobis breui solo exaequaret. P. Rupilius, consul in Siciliam dimicans contra fugitiuos, Q. Fabium generum conuiciis publice lacessitum prouincia expulit, quia Taurom‹en›itanam arcem in cursu belli fugitiuorum prodidisset. Censor Fuluius Flaccus fratrem Fuluium, quod quosdam iniussu consulis sub commeatu dimisisset, senatu depulit. Postumius dictator Aulum Postumium filium, quod iniussu in hostem processerat, quamuis uictorem iussit securi percuti.Torquatus quoque consul bello Gallico, ad comitia Romana descendens, filio castra commisit sub praecepto tali, ne eo absente pugnaret. Adolescens tamen prouocatus erupit et uicit. Regressus Mallius pro uictoria filium in contione laudauit, sed morte eius militarem tenuit disciplinam: securi enim est percussus adolescens. L. Minucius cons. missus est contra Aequos et Faliscos, cumque eius castra coepissent ab hostibus obsideri, L. Quint‹i›us Cincin‹n›atus in auxilium missus hostes subiugauit et consulem magistratu depulit, quod castris se non armis defendisset. Africanus Scipio deuicta Carthagine Romanos transfugas crucibus affixit, Latinos securi percussit. Posterior Africanus desertores de auxiliis sociorum in spectaculo bestiis obiecit. L. Paulus eos qui pugnante se contra Persen deseruerant subdidit elephantis, ut eorum pedibus tererentur. Rex Pyrr‹h›us, cum plurimos ex Romanis sub Tarento cepisset, ultro remisit. Senatus decreuit ut qui equites fuerant pedites militarent, qui pedites funditores fierent. Insuper adiectum ne intra castra essent neue uel uallo uterentur, ne pellibus tentoria haberent: isque miles ad tentoria rediret qui ex hoste duo spolia retulisset. Haec eos poena fortissimos fecit.Eos qui Cannensi clade deseruerant socios omni ignominia senatus affici iussit.Q. Petilius cons., aduersus Ligures pugnans, cessante exercitu interemptus est. Decreuit senatus ut legio quae se pro imperatore morti non obiecisset annonae stipendio careret, aes solitum non acciperet, ut ignominia affectos seruatae inhoneste uitae pigeret. Apud Carthaginienses imp., si male usus consilio fuisset in bello, quam uictor cruci figebatur. Clearchus, dux Lacedaemoniorum, dicebat a milite plus imp. timeri quam hostem debere.Lacedaemoniorum matres procedentibus in bellum filiis dicebant ut aut uictores redirent aut occisi scutis referrentur. [cap. 8] DE IVRE TRIVMPHANDI Lege cautum fuit ne quis triumpharet nisi hostium .m. v una acie strauisset. G. Fuluius Flaccus, cum rem bene gessisset, delatum a senatu triumphum spreuit. Q. Fuluius et L. Opimius, Fuluius unus Capua recepta, alter idem Opimius uictis Fregellanis, contra petitum triumphum triumphandi ius non tenuerunt, non quod strenui non fuerint, sed pronuntiatum est his triumphum deberi qui imperium p. R. auxissent, non qui recuperassent quae fuissent rei publicae. Belli ciuilis uictor neque imperatoris nomen meruit neque triumphauit neque diis gratias egit: quamuis enim imperatoribus, ciuium tamen uictoribus inuiti fauerunt. [cap. 9] DE CENSORIA NOTA Post Cannensem cladem M. Metellus quaestor multique equites Romani dignitate deiecti et in aerario‹s› relati sunt a M. Atilio Regulo et L. Furio P‹h›ilo censoribus, ob id quod iurauerant se Italia abituros. [cap. 10] DE VENERATIONE Superioris Africani filium captum rex Antiochus et liberaliter habuit et maturissime ad patrem remisit, a quo finibus pellebatur.Idem Africanus priuatus in Liter‹n›ino rure egebat. Subito aduertit ad uillam uenientium multitudinem piratarum. Tecta per domesticos iussit armari.Quod cum duces piratarum aduertissent, remotis sociis abiectisque armis orare coeperunt ne quid in eos aspere facerent aut ne ab his timerent. Venisse uti liceret his frui conspectu tanti uiri. Quod cum Scipio audisset, patefieri ianuam introuocarique eos iubet. Tum piratae tanquam templi postibus adoratis ingressi sunt, et amplexi dexteram Scipionis osculis coluerunt, ac reliquere dona tamquam deo dicata, et laeti ac beatudine suam classem conscenderunt. III. DE INDOLE PVERILI [cap. 1] Idem Cato, cum proscriptorum ciuium capita in atrio Sullae uideret, interrogauit Sarpedonem suum paedagogum cur tam cruentum tyrannum nullus occideret. Respondit deesse uolentibus facultatem. Dari sibi Cato ferrum a proprio pedissequo poposcit, eo quod timeri ad haec audenda non posset. Postea paedagogus numquam intromisit Catonem qui‹n› prius sinum eius scrutaretur. Faustus, filius Sullae, in sc‹h›ola degens patrem proscribentem aperta saepe uoce laudabat, dicens idem se facturum cum potitus rerum fuisset. Audit G. Cassius condiscipulum et colapho ferit. O manum iam tyrannicidam! Aemilius Lepidus uix pubes in acie hostem strauit, tum cum res militaris sola laudi erat, et ciuem protexit. Ob quae merita ex senatus consulto statua eius posita est in Captolio cum bulla atque praetexta. [cap. 2] DE FORTITVDINE Horatius Cocles, cum Etrusci in urbem Romam insistenter irruerent per pontem sublicium Tiberis, in pontis fronte hosti obstitit solus, donec quod leonem erat dirueretur. Denique soluta compage per ciues, ubi accepit fragorem, cum armis se in Tiberim dedit, ac pariter et hostium uictor et fluminis superiecta Etruscorum tela uitauit.Cloelia uirgo haud dissimilis facti et uirtutis. Haec post exiguum temporis interuallum per eundem alueum ruptis uinculis innatauit. Obses quip‹pe› Porsennae data, uigiles fefellit et conscenso equo per Tiberim Romam rediit. Statua ei equestris ex senatus consulto data. Sertorius loricatus, hastam rixam oculo gerens, Rhodanum transnatauit.Gallis uictoribus duce Brenno cum sola arx et Capitolium ad tuitionem p. R. esse coepisset neque his spatiis omnis recipi turba uel nobilium ciuium posset, ex consilio senes planis recepti sunt, et electi missi iuuenes ad tutiora ut ualerent tuenda. Tum senatores cum insignibus honorum quos gesserant et sacerdotiorum, apertis ubi […]

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epitoma (Iulius Paris), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

The diff for this file is too large to render. See raw diff

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Epitome de Caesaribus (Aurelius Victor Ps.), publ. DigilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ LIBELLVS DE VITA ET MORIBVS IMPERATORVM BREVIATVS EX LIBRIS SEXTI AVRELII VICTORIS a Caesare Augusto usque ad Theodosium [cap. 1] Anno urbis conditae septingentesimo vicesimo secundo, ab exactis vero regibus quadringentesimo octogesimoque, mos Romae repetitus uni prorsus parendi, pro rege imperatori vel sanctiori nomine Augusto appellato. Octavianus igitur, patre Octavio senatore genitus, maternum genus ab Aenea per Iuliam familiam sortitus, adoptione vero Gai Caesaris maioris avunculi Gaius Caesar dictus, deinde ob victoriam Augustus cognominatus est. Iste in imperio positus tribuniciam potestatem per se exercuit. Regionem Aegypti inundatione Nili accessu difficilem inviamque paludibus in provinciae formam redegit. Quam ut annonae urbis copiosam efficeret, fossas incuria vetustatis limo clausas labore militum patefecit. Huius tempore ex Aegypto urbi annua ducenties centena milia frumenti inferebantur. Iste Cantabros et Aquitanos, Rhaetos, Vindelicos, Dalmatas provinciarum numero populo Romano coniunxit. Suevos Cattosque delevit, Sigambros in Galliam transtulit. Pannonios stipendiarios adiecit. Getarum populos Basternasque lacessitos bellis ad concordiam compulit. Huic Persae obsides obtulerunt creandique reges arbitrium permiserunt. Ad hunc Indi, Scythae, Garamantes, Aethiopes legatos cum donis miserunt. Adeo denique turbas bella simultates execratus est, ut nisi iustis de causis numquam genti cuiquam bellum indixerit. Iactantisque esse ingenii et levissimi dicebat ardore triumphandi et ob lauream coronam, id est folia infructuosa, in discrimen per incertos eventus certaminum securitatem civium praecipitare; neque imperatori bono quicquam minus quam temeritatem congruere: satis celeriter fieri, quicquid commode gereretur, armaque, nisi maioris emolumenti spe, nequaquam movenda esse, ne compendio tenui, iactura gravi, petita victoria similis sit hamo aureo piscantibus, cuius abrupti amissique detrimentum nullo capturae lucro pensari potest. Huius tempore trans Rhenum vastatus est Romanus exercitus atque tribuni et propraetor. Quod in tantum accidisse perdoluit, ut cerebri valido incursu parietem pulsaret, veste capilloque ac reliquis lugentium indiciis deformis. Avunculi quoque inventum vehementer arguebat, qui milites commilitones novo blandoque more appellans, dum affectat carior fieri, auctoritatem principis emolliverat. Denique erga cives clementissime versatus est. In amicos fidus extitit. Quorum praecipui erant ob taciturnitatem Maecenas, ob patientiam laboris modestiamque Agrippa. Diligebat praeterea Virgilium. Rarus quidem ad recipiendas amicitias, ad retinendas constantissimus. Liberalibus studiis, praesertim eloquentiae, in tantum incumbens, ut nullus ne in procinctu quidem laberetur dies, quin legeret scriberet declamaret. Leges alias novas alias correctas protulit suo nomine. Auxit ornavitque Romam aedificiis multis, isto glorians dicto: 'Vrbem latericiam repperi, relinquo marmoream.' Fuit mitis gratus civilis animi et lepidi, corpore toto pulcher, sed oculis magis. Quorum acies clarissimorum siderum modo vibrans libenter accipiebat cedi ab intendentibus tamquam solis radiis aspectu suo. A cuius facie dum quidam miles oculos averteret et interrogaretur ab eo, cur ita faceret, respondit: 'Quia fulmen oculorum tuorum ferre non possum'. Nec tamen vir tantus vitiis caruit. Fuit enim paululum impatiens, leniter iracundus, occulte invidus, palam factiosus; porro autem dominandi supra quam aestimari potest, cupidissimus, studiosus aleae lusor. Cumque esset cibi ac vini multum, aliquatenus vero somni abstinens, serviebat tamen libidini usque ad probrum vulgaris famae. Nam inter duodecim catamitos totidemque puellas accubare solitus erat. Abiecta quoque uxore Scribonia amore alienae coniugis possessus Liviam quasi marito concedente sibi coniunxit. Cuius Liviae iam erant filii Tiberius et Drusus. Cumque esset luxuriae serviens, erat tamen eiusdem vitii severissimus ultor, more hominum, qui in ulciscendis vitiis, quibus ipsi vehementer indulgent, acres sunt. Nam poetam Ovidium, qui et Naso, pro eo, quod tres libellos amatoriae artis conscripsit, exilio damnavit. Quodque est laeti animi vel amoeni, oblectabatur omni genere spectaculorum, praecipue ferarum incognita specie et infinito numero. Annos septem et septuaginta ingressus Nolae morbo interiit. Quamquam alii scribant dolo Liviae exstinctum metuentis, ne, quia privignae filium Agrippam, quem odio novercali in insulam relegaverat, reduci compererat, eo summam rerum adepto poenas daret. Igitur mortuum seu necatum multis novisque honoribus senatus censuit decorandum. Nam praeter id, quod antea Patrem patriae dixerat, templa tam Romae quam per urbes celeberrimas ei consecravit, cunctis vulgo iactantibus: 'Utinam aut non nasceretur aut non moreretur!' Alterum pessimi incepti, exitus praeclari alterum. Nam et in adipiscendo principatu oppressor libertatis est habitus et in gerendo cives sic amavit, ut tridui frumento in horreis quondam viso statuisset veneno mori, si e provinciis classes interea non venirent. Quibus advectis felicitati eius salus patriae est attributa. Imperavit annos quinquaginta et sex, duodecim cum Antonio, quadraginta vero et quattuor solus. Qui certe nunquam aut reipublicae ad se potentiam traxisset aut tamdiu ea potiretur, nisi magnis naturae et studiorum bonis abundasset. [cap. 2] Claudius Tiberius, Liviae filius, Caesaris Octaviani privignus, imperavit annos viginti tres. Iste, quia Claudius Tiberius Nero dicebatur, eleganter a iocularibus Caldius Biberius Mero ob vinolentiam nominatus est. Satis prudens in armis satisque fortunatus ante sumptum imperium sub Augusto fuit, ut non immerito reipublicae dominatus ei committeretur. Inerat ei scientia litterarum multa. Eloquio clarior, sed ingenio pessimo truci avaro insidioso, simulans ea se velle quae nollet; his quasi infensus, quibus consultum cupiebat, his vero, quos oderat, quasi benivolus apparens. Repentinis responsionibus aut consiliis melior quam meditatis. Denique delatum a patribus principatum (quod quidem astu fecerat) ficte abnuere, quid singuli dicerent vel sentirent, atrociter explorans: quae res bonos quosque pessumdedit. Aestimantes enim ex animo eum longa oratione imperialis molestiae magnitudinem declinare, cum sententias ad eius voluntatem promunt, incidere exitia postrema. Iste Cappadocas in provinciam remoto Archelao rege eorum redegit. Gaetulorum latrocinia repressit. Marobodum, Suevorum regem, callide circumvenit. Cum immani furore insontes noxios, suos pariter externosque puniret, resolutis militiae artibus Armenia per Parthos, Moesia a Dacis, Pannonia a Sarmatis, Gallia a finitimis gentibus direptae sunt. Ipse post octogesimum octavum annum et mensem quartum insidiis Caligulae exstinctus est. [cap. 3] Caligula imperavit annos quattuor. Iste filius fuit Germanici, et quia natus in exercitu fuerat, cognomentum calciamenti militaris (id est caligula) sortitus est. Ante principatum omnibus carus acceptusque fuit, in principatu vero talis, ut non inmerito vulgaretur atrociorem illo dominum non fuisse. Denique tres sorores suas stupro maculavit. Incedebat habitu deorum suorum; Iovem ob incestum, e choro autem Bacchanali Liberum se asserebat. De quo nescio an decuerit memoriae prodi, nisi forte quia iuvat de principibus nosse omnia, ut improbi saltem famae metu talia declinent. In palatio matronas nobiles publicae libidini subiecit. Primus diademate imposito dominum se iussit appellari. In spatio trium milium, quod in sinu Puteolano inter moles iacet, duplici ordine naves contexens, arenae aggestu ad terrae speciem viam solidatam, phalerato equo insignisque aenea corona, quasi triumphans indutus aureo paludamento, curru biiugo decucurrit. Dehinc a militibus confossus interiit. [cap. 4] Claudius Titus, Drusi, Tiberii fratris, filius, Caligulae patruus, imperavit annos quattuordecim. Iste, cum senatus censuisset gentem Caesarum exterminari, deformi latebra latere repertus a militibus, quia vecors erat, mitissimus videbatur imprudentibus, imperator effectus est. Hic ventri vino libidini foede oboediens, vecors et prope hebes, ignavus ac pavidus libertorum et coniugis imperiis subiectus fuit. Huius tempore Scribonianus Camillus intra Dalmatias imperator creatus continuo occiditur. Mauri provinciis accessere; caesa Musulamiorum manus est. Aqua Claudia Romae introducta. Huius uxor Messalina primo passim quasi iure adulteriis utebatur: ex quo facto plures metu abstinentes exstincti sunt. Dehinc atrocius accensa nobiliores quasque nuptas et virgines scortorum modo secum proposuerat coactique mares, ut adessent. Quod si quis talia horruerat, afficto crimine in ipsum omnemque familiam saeviebatur, ut magis videretur sub imperatore viro quam imperatori nupta esse. Ita liberti eius potestatem summam adepti stupris exilio caede proscriptionibus omnia foedabant. Ex quibus Felicem legionibus Iudaeae praefecit. Possidonio eunucho post triumphum Britannicum inter militarium fortissimos arma insignia tamquam participi victoriae dono dedit. Polybium inter consules medium incedere fecit. Hos omnes anteibat Narcissus ab epistulis, dominum se gerens ipsius domini, Pallasque praetoriis ornamentis sublimatus; adeo divites, ut causante eo inopiam fisci lepidissime famoso elogio vulgatum sit abunde ei pecuniam fore, si a duobus libertis in societatem reciperetur. Huius temporibus visus est apud Aegyptum Phoenix, quam volucrem ferunt anno quingentesimo ex Arabis memoratos locos advolare; atque in Aegaeo mari repente insula emersit. Hic Agrippinam, Germanici fratris sui filiam, uxorem duxit; quae filio imperium procurans primo privignos insidiis multiformibus, dehinc ipsum coniugem veneno interemit. Vixit annos sexaginta quattuor; cuius funus, ut quondam in Tarquinio Prisco, diu occultatum. Dum arte muliebri corrupti custodes aegrum simulant, Nero privignus eius imperii iura suscepit. [cap. 5] Domitius Nero, patre Domitio Ahenobarbo genitus, matre Agrippina, imperavit annos tredecim. Iste quinquennio tolerabilis visus. Unde quidam prodidere Traianum solitum dicere procul distare cunctos principes Neronis quinquennio. Hic in urbe amphitheatrum et lavacra construxit. Pontum in ius provinciae Polemonis reguli permissu redegit, a quo Polemoniacus Pontus appellatur, itemque Cottias Alpes Cottio rege mortuo. Eo namque dedecore reliquum vitae egit, ut pudeat memorare huiuscemodi quemquam. Eo progressus est, ut neque suae neque aliorum pudicitiae parcens, ad extremum amictus nubentium virginum specie palam convocato senatu, dote dicta, cunctis festa more frequentantibus nuberet. Pelle tectus ferae utrique sexui genitalia vultu contrectabat. Matrem etiam stupro contaminavit, quam postmodum interemit. Octaviam et Sabinam cognomento Poppaeam in matrimonium duxit viris earum trucidatis. Tunc Galba, Hispaniae proconsul, et Gaius Iulius imperium corripuere. Ubi adventare Nero Galbam didicit senatusque sententia constitutum, ut more maiorum collo in furcam coniecto virgis ad necem caederetur, desertus undique noctis medio egressus urbe sequentibus Phaone Epaphrodito Neophytoque et spadone Sporo, quem quondam exsectum formare in mulierem temptaverat, semet ictu gladii transegit adiuvante trepidantem manum impuro, de quo diximus, eunucho, cum sane prius nullo reperto, a quo feriretur, exclamaret: 'Itane nec amicum habeo nec inimicum? Dedecorose vixi, turpius peream'. Periit anno aetatis tricesimo secundo. Hunc Persae in tantum dilexerant, ut legatos mitterent orantes copiam construendi monumenti. Ceterum adeo cunctae provinciae omnisque Roma interitu eius exultavit, ut plebs induta pilleis manumissionum tamquam saevo exempta domino triumpharet. [cap. 6] Galba, nobili Sulpiciorum gente progenitus, imperavit menses septem diesque totidem. Iste in adulescentes infamis, ad vescendum intemperans fuit, trium amicorum consilio, id est Vinii Cornelii Icelii cuncta disponens, adeo ut intra Palatinas aedes pariter habitarent et vulgo paedagogi dicerentur. Hic ante sumptam dominationem multas provincias egregie administravit, militem severissime tractans, ita ut ingresso eo castra vulgaretur statim: 'Disce militare, miles; Galba est, non Gaetulicus'. Cum septuagesimum tertium aetatis annum ageret, dum factione Othonis accensas legiones lorica tectus lenire contenderet, ad lacum Curtium caesus est. [cap. 7] Salvius Otho, splendidis ortus maioribus ex oppido Ferentano, imperavit menses tres, vita omni turpis, maxime adulescentia. Hic a Vitellio primum apud Placentiam, dehinc apud Betriacum victus semet gladio transfixit anno aetatis tricesimo septimo, adeo amabilis militibus propriis, ut plerique corpore eius viso suis manibus interierint. [cap. 8] Vitellius, ortus familia nobili, patre Lucio Vitellio ter consule, imperavit menses octo. Iste tumens crudelis avarusque cum profusione fuit. Huius tempore Vespasianus in Oriente principatum arripuit; a cuius militibus certamine sub muris urbis habito superatus e palatio, quo se abdiderat Vitellius, vinctis a tergo manibus productus circumducitur ad spectaculum vulgi. Ac ne homo impudens in extremis saltem malorum, quae gesserat, rubore faciem demitteret, subiecto in mentum gladio seminudus multis coeno fimoque et ceteris turpioribus dictu purgamentis vultum eius incessentibus per scalas Gemonias trahitur, ubi Sabinum, Vespasiani fratrem, necari permiserat. Numerosis ictibus confossus interiit. Vixit annos quinquaginta septem. Hi omnes, quos paucis attigi, praecipue Caesarum gens, adeo litteris culti atque eloquentia fuere, ut, ni cunctis vitiis absque Augusto nimii forent, profecto texissent modica flagitia. [cap. 9] Vespasianus imperavit annos decem. Huius inter cetera bona illud singulare fuit inimicitias oblivisci, adeo, ut Vitellii hostis filiam locupletissime dotatam splendidissimo coniungeret viro. Ferebat patienter amicorum motus, contumeliis eorum, ut erat facetissimus, iocularibus respondens. Namque Licinium Mucianum, quo adiutore ad imperium pervenerat, fiducia meritorum insolentem lepide flectebat adhibito aliquo utrique familiari, id unum dicens: 'Nosti me virum esse'. Sed quid mirum in amicis, cum etiam causidicorum obliqua dicta et philosophorum contumaciam contemneret? Iste exsanguem diu fessumque terrarum orbem brevi refecit. Namque primum satellites tyrannidis, nisi qui forte atrocius longe processerant, flectere potius maluit quam excruciatos delere, prudentissime ratus nefaria ministeria a pluribus metu curari. Praeterea legibus aequissimis monendoque, quodque vehementius est, vitae specie vitiorum plura aboleverat. Infirmus tamen, uti quidam prave putant, adversus pecuniam, cum satis constet aerarii inopia et clade urbium novas eum neque postea habitas vectigalium pensiones exquisivisse. Hic Romam deformem incendiis veteribus ac ruinis permissa, si domini deessent, volentibus aedificandi copia, Capitolium, aedem Pacis, Claudii monumenta reparavit multaque nova instituit. Per omnes terras, qua ius Romanum est, renovatae urbes cultu egregio; viae operibus maximis munitae sunt. Tunc cavati montes per Flaminiam sunt prono transgressui, quae vulgariter Pertunsa petra vocitatur. Mille gentes compositae, cum ducentas aegerrime repperisset, extinctis saevitia tyrannorum plerisque. Rex Parthorum Vologeses metu solo in pacem coactus est. Syria, cui Palaestina nomen est, Ciliciaque ac Trachia et Commagene, quam hodie Augustophratensem nominamus, provinciis accessere. Iudaei quoque additi sunt. Hic monentibus amicis, ut caveret a Mettio Pomposiano, de quo sermo percrebuerat regnaturum fore, consulem fecit, alludens tali cavillo: 'Quandoque memor erit tanti beneficii'. Institutum vero uniforme omni imperio tenuit. Vigilare de nocte, publicisque actibus absolutis caros admittere, dum salutatur, calciamenta sumens et regium vestitum. Post autem negotiis, quaecunque advenissent, auditis exerceri vectatione, deinde requiescere; postremo, ubi lavisset, remissiore animo convivium curabat. Plura dicere studium coegit imperatoris boni, quem ab Augusti morte post annos sex et quinquaginta Romana respublica exsanguis saevitia tyrannorum quasi fato quodam, ne penitus rueret, assecuta est. Itaque annum agens vitae absque uno septuagesimum seriis ioca, quibus delectabatur, admiscens interiit. Quippe primo cum crinitum sidus apparuisset: 'Istud', inquit, 'ad regem Persarum pertinet', cui capillus effusior. Deinde ventris eluvie fessus et assurgens: 'Stantem', ait, 'imperatorem excedere terris decet'. [cap. 10] Titus, vocabulo patris etiam Vespasianus dictus, matre liberta Domitilla nomine genitus, imperavit annos duos et menses duos diesque viginti. Iste a puero praeclaris studiis probitatis militiae litterarum instantissime deditus, quo contenderit, animi et corporis muneribus ostendit. Hic ubi patriae curam suscepit, incredibile est, quantum, quem imitabatur, anteierit, praecipue clementia liberalitate honorificentia ac pecuniae contemptu; quae eo amplius grata fuere, quod ex nonnullis a privato adhuc patratis asperior luxuriaeque et avaritiae amans credebatur fore. Namque praefecturam praetorianam patre imperante adeptus suspectum quemque et oppositum sibi immissis, qui per theatra et castris invidiosa iactantes ad poenam poscerent, quasi criminis convictos oppressit. In quis Caecinam consularem adhibitum coenae, vixdum triclinio egressum, ob suspicionem stupratae Berenicis uxoris suae iugulari iussit. Iurgia autem sub patre venumdata rapinarum cupidum‹[…]›: unde Neronem cuncti opinantes vocantesque summam rerum nactum graviter acceperant. Sed haec in melius conversa adeo ei immortalem gloriam contulere, ut deliciae atque amor humani generis appellaretur. Denique ut subiit pondus regium, Berenicen nuptias suas sperantem regredi domum et enervatorum greges abire praecepit. Quo facto quasi signum protulit mutatae intemperantiae. Dehinc cum donata concessave a prioribus principibus firmare insequentes solerent, simul imperium cepit, talia possidentibus edicto sponte cavit. Quadam etiam die recordans vesperi nihil se cuiquam praestitisse venerando caelestique dicto: 'Amici', ait, 'perdidimus diem'; quod erat magnificae liberalitatis. Clementiam vero usque eo perduxit, ut amplissimi ordinis duo cum adversus eum coniuravissent neque abnuere cogitatum scelus quirent, monuerit primo, post deductos in spectaculum se utrimque assidere iusserit petitoque ex industria mirmillonum, quorum pugnae visebantur, gladio quasi ad explorandam aciem uni atque alteri commiserit; quibus perculsis et constantiam mirantibus diceret: 'Videtisne potestates fato dari frustraque temptari facinus potiundi spe vel amittendi metu?' Fratrem quoque Domitianum parantem insidias militumque animos sollicitantem flens saepius obtestatus est, ne parricidio assequi cuperet, quod et se volente esset obventurum ei et iam haberet, cum sit particeps potestatis. Huius tempore mons Vesubius in Campania ardere coepit, incendiumque Romae sine nocturna requie per triduum fuit. Lues quoque, quanta vix umquam antea, fuit. Quibus tamen malis nullo vexato pecunia propria subvenit, cunctis remediorum generibus, nunc aegrotantes per semetipsum reficiens, nunc consolans suorum mortibus afflictos. Vixit annos quadraginta unum, et in eodem, quo pater, apud Sabinos agro febri interiit. Huius mors credi vix potest, quantum luctus urbi provinciisque intulerit, adeo ut eum delicias publicas, sicut diximus, appellantes quasi perpetuo custode orbatum terrarum orbem deflerent. [cap. 11] Domitianus, Vespasiani et Domitillae libertae filius, germanus Titi, imperavit annos quindecim. Iste primo clementiam simulans neque adeo iners domi belloque tolerantior videbatur; idcircoque Cattos Germanosque devicit. Ius aequissime dixit. Romae multa aedificia vel coepta vel a fundamentis construxit. Bibliothecas incendio consumptas petitis undique, praesertim Alexandria, exemplis reparavit. Sagittarum tam doctus fuit, ut inter patentes digitos extentae manus viri procul positi spicula transvolarent. Dehinc atrox caedibus bonorum supplicia agere coepit ac more C. Caligulae dominum sese deumque dici coegit; segnisque ridicule remotis omnibus muscarum agmina persequebatur. Furens libidine, cuius foedum exercitium Graecorum lingua κλινοπάλην vocabat. Hinc percontanti cuidam, quisquamne in palatio esset, responsum: Ne musca quidem. His eius saevitiis ac maxime iniuria verborum, qua scortum vocari dolebat, accensus Antonius, curans Germaniam superiorem, imperium corripuit. Quo per Norbanum Lappium acie strato Domitianus longe tetrior in omne hominum genus, etiam in suos, ferarum more grassabatur. Igitur metu crudelitatis et conscientiae suae coniuravere plerique impulsoribus Parthenio procurante cubiculum et Stephano et tum ob fraudem interceptae pecuniae supplicium suspectante Clodiano, ascita etiam in consilium tyranni uxore Domitia ob amorem Paridis histrionis a principe cruciatus formidante. Domitianum multis vulneribus confodiunt post annum quintum et quadragesimum vitae. At senatus gladiatoris more funus efferri radendumque nomen decrevit. Huius tempore saeculares ludi celebrati sunt. Hactenus Romae seu per Italiam orti imperium rexere, hinc advenae. Unde compertum est urbem Romam externorum virtute crevisse. Quid enim Nerva prudentius aut moderatius? Quid Traiano divinius? Quid praestantius Hadriano? [cap. 12] Cocceius Nerva, oppido Narniensi genitus, imperavit menses sedecim dies decem. Iste cum imperium suscepisset, mox rumore orto vivere atque affore Domitianum perinde trepidavit, ut colore mutato verbis amissis vix consisteret. Sed a Parthenio confirmatus recepta fiducia ad sollemne delenimentum conversus est. Qui cum in curiam a senatu gratanter exceptus esset, solus ex omnibus Arrius Antoninus, vir acer eique amicissimus, condicionem imperantium prudenter exprimens, amplexus eum, gratulari se ait senatui et populo provinciisque, ipsi autem nequaquam, cui satius fuerat malos semper principes eludere quam tanti oneris vim sustinentem haud molestiis modo et periculis subici, sed famae etiam inimicorum pariter et amicorum, qui cum se mereri omnia praesumant, si quicquam non extorserint, atrociores sunt ipsis quoque hostibus. Iste quicquid antea poenae nomine tributis accesserat, indulsit; afflictas civitates relevavit; puellas puerosque natos parentibus egestosis sumptu publico per Italiae oppida ali iussit. Hic ne accessu malivolorum terreretur, Iunii Maurici, constantis viri, dicto ita admonetur: Qui convivio familiari adhibitus cum Veientonem consulari honore functum quidem apud Domitianum, tamen multos occultis criminationibus persecutum adesse vidisset, inter colloquia mentione Catulli facta, calumniatoris praecipui, dicente Nerva: 'Quid nunc faceret, si Domitiano supervixisset?' 'Nobiscum', inquit Mauricus, 'cenaret'. Hic iurgiorum disceptator et scientissimus et frequens fuit. Calpurnium Crassum promissis ingentibus animos militum pertemptantem, detectum confessumque Tarentum cum uxore removit patribus lenitatem eius increpantibus. Cumque interfectores Domitiani ad exitium poscerentur, tantum est consternatus, ut neque vomitum neque impetum ventris valuerit differre, et tamen vehementer obstitit dictitans aequius esse mori quam auctoritatem imperii foedare proditis potentiae sumendae auctoribus. Sed milites neglecto principe requisitos Petronium uno ictu, Parthenium vero demptis prius genitalibus et in os coniectis iugulavere redempto magnis sumptibus Casperio; qui scelere tam truci insolentior Nervam compulit referre apud populum gratias militibus, quia pessimos nefandosque omnium mortalium peremissent. Hic Traianum in liberi locum inque partem imperii cooptavit; cum quo tribus vixit mensibus. Qui dum suggerente ira voce quam maxima contra quendam Regulum nomine inclamaret, sudore correptus est. Quo refrigescente horror corporis nimius initia febri praebuit, nec multo post vitam finivit anno aetatis sexagesimo tertio. Cuius corpus a senatu, ut quondam Augusti, honore delatum in sepulcro Augusti sepultum est. Eo die, quo interiit, solis defectio facta est. [cap. 13] Ulpius Traianus, ex urbe Tudertina, Ulpius ab avo dictus, Traianus a Traio paterni generis auctore vel de nomine Traiani patris sic appellatus, imperavit annis viginti. Iste talem se reipublicae praebuit, qualem vix aegreque exprimere valuerint summorum scriptorum miranda ingenia. Hic imperium apud Agrippinam, nobilem Galliae coloniam, suscepit, habens diligentiam in re militari, in civilibus lenitatem, in sublevandis civitatibus largitionem. Cumque duo sint, quae ab egregiis principibus exspectentur, sanctitas domi, in armis fortitudo, utrobique prudentia, tantus erat in eo maximarum rerum modus, ut quasi temperamento quodam virtutes miscuisse videretur, nisi quod cibo vinoque paululum deditus erat. Liberalis in amicos et, tamquam vitae condicione par, societatibus perfrui. Hic ob honorem Surae, cuius studio imperium arripuerat, lavacra condidit. De quo supervacaneum videtur cuncta velle nominatim promere, cum satis sit excultum atque emendatum dixisse. Fuit enim patiens laboris, studiosus optimi cuiusque ac bellicosi; magis simpliciora ingenia aut eruditissimos, quamvis ipse parcae esset scientiae moderateque eloquens, diligebat. Iustitiae vero ac iuris humani divinique tam repertor novi quam inveterati custos. Quae omnia eo maiora visebantur, quo per multos atque atroces tyrannos perdito atque prostrato statu Romano in remedium tantorum malorum divinitus credebatur opportune datus, usque eo, ut adveniens imperium eius pleraque mirifica denuntiaverint. In quis praecipuum cornicem e fastigio Capitolii Atticis sermonibus effatam esse: καλῶς ἔσται. Huius exusti corporis cineres relati Romam humatique Traiani foro sub eius columna, et imago superposita, sicut triumphantes solent, in urbem invecta, senatu praeeunte et exercitu. Eo tempore multo perniciosius quam sub Nerva Tiberis inundavit magna clade aedium proximarum; et terrae motus gravis per provincias multas atroxque pestilentia famesque et incendia facta sunt. Quibus omnibus Traianus per exquisita remedia plurimum opitulatus est, statuens, ne domorum altitudo sexaginta superaret pedes ob ruinas faciles et sumptus, si quando talia contingerent, exitiosos. Unde merito pater patriae dictus est. Vixit annos sexaginta quattuor. [cap. 14] Aelius Adrianus, stirpis Italae, Aelio Adriano, Traiani principis consobrino, Adriae orto genitus, quod oppidum agri Piceni etiam mari Adriatico nomen dedit, imperavit annis viginti duobus. Hic Graecis litteris impensius eruditus a plerisque Graeculus appellatus est. Atheniensium studia moresque hausit potitus non sermone tantum, sed et ceteris disciplinis, canendi psallendi medendique scientia, musicus geometra pictor fictorque ex aere vel marmore proxime Polycletus et Euphranoras. Proinde omnino ad ista et facetus, ut elegantius umquam raro quicquam humanae res expertae videantur. Memor supra quam cuiquam credibile est, locos negotia milites, absentes quoque, nominibus recensere. Immensi laboris, quippe qui provincias omnes passibus circumierit agmen comitantium praevertens, cum oppida universa restitueret, augeret ordinibus. Namque ad specimen legionum militarium fabros perpendiculatores architectos genusque cunctum exstruendorum moenium seu decorandorum in cohortes centuriaverat. Varius multiplex multiformis; ad vitia atque virtutes quasi arbiter genitus, impetum mentis quodam artificio regens, ingenium invidum triste lascivum et ad ostentationem sui insolens callide tegebat; continentiam facilitatem clementiam simulans contraque dissimulans ardorem gloriae, quo flagrabat. Acer nimis ad lacessendum pariter et respondendum seriis ioco maledictis; referre carmen carmini, dictum dictui, prorsus ut meditatum crederes adversus omnia. Huius uxor Sabina, dum prope servilibus iniuriis afficitur, ad mortem voluntariam compulsa. Quae palam iactabat se, quod immane ingenium probavisset, elaborasse, ne ex eo ad humani generis perniciem gravidaretur. Hic morbo subcutaneo, quem diu placide pertulerat, victus, dolore ardens impatiensque plures e senatu exstinxit. A regibus multis pace occultius muneribus impetrata, iactabat palam plus se otio adeptum quam armis ceteros. Officia sane publica et palatina nec non militiae in eam formam statuit, quae paucis per Constantinum immutatis hodie perseverat. Vixit annos sexaginta duos; dehinc miserabili exitu consumptus est, cruciatu membrorum fere omnium confectus, in tantum, ut crebro sese interficiendum ministrorum fidissimis precans offerret, ac ne in semetipsum saeviret, custodia carissimorum servaretur. [cap. 15] Antoninus Fulvius seu Boionius dictus, postea etiam Pius cognominatus, imperavit annos viginti tres. Iste ab Hadriano in filium adoptatus, cuius gener fuerat, tantae bonitatis in principatu fuit, ut haud dubie sine exemplo vixerit, quamvis eum Numae contulerit aetas sua, cum orbem terrae nullo bello per annos viginti tres auctoritate sola rexerit, adeo trementibus eum atque amantibus cunctis regibus nationibusque et populis, ut parentem seu patronum magis quam dominum imperatoremve reputarent, omnesque in morem caelestium propitium optantes de controversiis inter se iudicem poscerent. Quin etiam Indi Bactri Hyrcani legatos misere iustitia tanti imperatoris comperta, quam ornabat vultu serie pulchro, procerus membra, decenter validus. Priusquam salutandus prodiret, degustans panis aliquantulum, ne frigescente circum praecordia per ieiunium sanguine viribus exesis interciperetur eoque actui publicorum minime sufficeret, quae incredibili diligentia ad speciem optimi patrisfamilias exsequebatur. Appetentia gloriae carens et ostentatione, adeo mansuetus, ut instantibus patribus ad eos, qui contra eum coniuraverant, persequendos compresserit quaestionem, praefatus necesse non esse sceleris in semetipsum cupidos pertinacius indagari, ne, si plures reperirentur, quantis odio esset, intellegeretur. Igitur apud Lorios, villa propria, milibus passuum duodecim ab urbe febri paucorum dierum post tres atque viginti annos imperii consumptus est. Ob cuius honorem templa sacerdotes atque infinita alia decreta sunt. Usque eo autem mitis fuit, ut, cum ob inopiae frumentariae suspicionem lapidibus a plebe Romana perstringeretur, maluerit ratione exposita placare quam ulcisci seditionem. [cap. 16] Marcus Aurelius Antoninus imperavit annos decem et octo. Iste virtutum omnium caelestisque ingenii exstitit aerumnisque publicis quasi defensor obiectus est. Etenim nisi ad illa tempora natus esset, profecto quasi uno lapsu ruissent omnia status Romani. Quippe ab armis quies nusquam erat, perque omnem Orientem Illyricum Italiam Galliamque bella fervebant; terrae motus non sine interitu civitatum, inundationes fluminum, lues crebrae, locustarum species agris infestae, prorsus ut prope nihil, quo summis angoribus atteri mortales solent, dici seu cogitari queat, quod non illo imperante saevierit. Credo divinitus attributum, ut, dum mundi lex seu natura aliudve quid hominibus incognitum gignit, rectorum consiliis tamquam medicinae remediis leniantur. Is propinquum suum Lucium Annium Verum ad imperii partem novo benivolentiae genere ascivit. Qui Verus, inter Altinum atque Concordiam iter faciens, ictu sanguinis, quem morbum Graeci ἀπόπληξιν vocant, undecimo imperii anno exstinctus est. Carminum, maxime tragicorum, studiosus, ingenii asperi atque lascivi. Post cuius obitum Marcus Antoninus rempublicam solus tenuit. A principio vitae tranquillissimus, adeo, ut ab infantia vultum nec ex gaudio nec ex maerore mutaverit. Philosophiae studens litterarumque Graecarum ‹peritissimus›. Hic permisit viris clarioribus, ut convivia eodem cultu, quo ipse, et ministris similibus exhiberent. Hic cum aerario exhausto largitiones, quas militibus impenderet, non haberet, neque indicere provincialibus aut senatui aliquid vellet, instrumentum regii cultus facta in foro Traiani sectione distraxit, vasa aurea, pocula crystallina et murrina, uxoriam ac suam sericam et auream vestem, multa ornamenta gemmarum, ac per duos continuos menses venditio habita est multumque auri redactum. Post victoriam tamen emptoribus pretia restituit, qui reddere comparata voluerunt; molestus nulli fuit, qui maluit semel empta retinere. Huius tempore Cassius tyrannidem arripiens exstinctus est. Ipse vitae anno quinquagesimo nono apud Bendobonam morbo consumptus est. De eius morte nuntio Romam pervecto confusa luctu publico urbe senatus in curiam veste tetra amictus lacrimans convenit. Et quod de Romulo aegre creditum est, omnes pari consensu praesumpserunt Marcum caelo receptum esse. Ob cuius honorem templa columnae multaque alia decreta sunt. [cap. 17] Aurelius Commodus, Antonini filius, Antoninus et ipse dictus, imperavit annos tredecim. Hic qualis futurus esset, in ipso primordio ostendit. Nam cum in supremis moneretur a parente attritos iam barbaros ne permitteret vires recipere, responderat ab incolumi quamvis paulatim negotia perfici posse, a mortuo nihil. Saevior omnibus libidine atque avaritia, crudelitate, nulli fidus, magisque in eos atrox, quos amplissimis honoribus donisque ingentibus extulerat. In tantum depravatus, ut gladiatoriis armis saepissime in amphitheatro dimicaverit. Huic Marcia, generis libertini, forma tamen meretriciisque artibus pollens, cum animum eius penitus devinxisset, egresso e balneo veneni poculum obtulit. Ad extremum ab immisso validissimo palaestrita compressis faucibus exspiravit anno vitae tricesimo secundoque. [cap. 18] Helvius Pertinax imperavit dies octoginta quinque. Iste coactus imperium repugnansque suscipiens tale cognomentum sortitus est. Origine ortus sordida, praefecturam urbi agens imperator effectus scelere Iuliani multis vulneribus obtruncatur annos natus septem atque sexaginta. Huius caput tota urbe circumvectum est. Hoc exitu obiit vir ad humanae conversationis exemplum per laboris genera universa ad summos provectus, usque eo, ut fortunae vocaretur pila. Nam libertino genitus patre apud Ligures in agro squalido Lollii Gentiani, cuius in praefectura quoque clientem se esse libentissime fatebatur, fuit doctor litterarum, quae a grammaticis traduntur. Blandus magis quam beneficus, unde eum Graeco nomine χρηστολόγον appellavere. Numquam iniuria accepta ad ulciscendum ductus. Amabat simplicitatem, communem se affatu, convivio, incessu praebebat. Huic mortuo Divi nomen decretum est; ob cuius laudem ingeminatis ad vocis usque defectum plausibus acclamatum est: 'Pertinace imperante securi viximus, neminem timuimus, patri pio, patri senatus, patri omnium bonorum'. [cap. 19] Didius Iulianus, ortu Mediolanensis, imperavit mensibus septem. Vir nobilis iure peritissimus factiosus praeceps regni avidus. Hoc tempore Niger Pescennius apud Antiochiam, in Pannoniae Sabaria Septimius Severus creantur Augusti. Ab hoc Severo Iulianus in abditas palatii balneas ductus extenta damnatorum modo cervice decollatur caputque eius in rostris ponitur. [cap. 20] Septimius Severus imperavit annos decem et octo. Hic Pescennium interemit, hominem omnium turpitudinum. Sub eo etiam Albinus, qui in Gallia se Caesarem fecerat, apud Lugdunum occiditur. Hic Severus filios suos successores reliquit, Bassianum et Getam. Hic in Britannia vallum per triginta duo passuum milia a mari ad mare deduxit. Fuit bellicosissimus omnium, qui ante eum fuerunt. Acer ingenio, ad omnia, quae intendisset, in finem perseverans. Benivolentia, quo inclinasset, mirabili ac perpetua. Ad quaerendum diligens, ad largiendum liberalis. In amicos inimicosque pariter vehemens, quippe qui Lateranum Cilonem Anullinum Bassum ceterosque alios ditaret, aedibus quoque memoratu dignis, quarum praecipuas videmus Parthorum quae dicuntur ac Laterani. Hic nulli in dominatu suo permisit honores venumdari. Latinis litteris sufficienter instructus, Graecis sermonibus eruditus, Punica eloquentia promptior, quippe genitus apud Leptim provinciae Africae. Is dum membrorum omnium, maxime pedum, dolorem pati nequiret, veneni vice, quod ei negabatur, cibum gravis ac plurimae carnis avidius invasit, quem cum conficere non posset, cruditate pressus exspiravit. Vixit annos sexaginta quinque. [cap. 21] Aurelius Antoninus Bassianus Caracalla, Severi filius, Lugduni genitus, imperavit solus annos sex. Hic Bassianus ex avi materni nomine dictus est. At cum e Gallia vestem plurimam devexisset talaresque caracallas fecisset coegissetque plebem ad se salutandum indutam talibus introire, de nomine huiusce vestis Caracalla cognominatus est. Hic fratrem suum Getam peremit; ob quam causam furore poenas dedit Dirarum insectatione, quae non immerito ultrices vocantur; a quo post furore convaluit. Hic corpore Alexandri Macedonis conspecto Magnum atque Alexandrum se iussit appellari, assentantium fallaciis eo perductus, uti truci fronte et ad laevum humerum conversa cervice, quod in ore Alexandri notaverat, incedens fidem vultus simillimi persuaderet sibi. Fuit impatientis libidinis, quippe qui novercam suam duxit uxorem. Cum Carras iter faceret, apud Edessam secedens ad officia naturalia a milite, qui quasi ad custodiam sequebatur, interfectus est. Vixit annos fere triginta. Corpus eius Romam relatum est. [cap. 22] Macrinus cum Diadumeno filio ab exercitu imperatores creati imperaverunt menses quattuordecim et ab eodem exercitu obtruncantur pro eo, quod Macrinus militarem luxuriam stipendiaque profusiora comprimeret. [cap. 23] Aurelius Antoninus Varius, idem Heliogabalus dictus, Caracallae ex Soemea consobrina occulte stuprata filius, imperavit biennio et mensibus octo. Huius matris Soemeae avus Bassianus nomine fuerat Solis sacerdos; quem Phoenices, unde erat, Heliogabalum nominabant, a quo iste Heliogabalus dictus est. Is cum Romam ingenti militum et senatus exspectatione venisset, probris se omnibus contaminavit. Cupiditatem stupri, quam assequi naturae defectu nondum poterat, in se convertens muliebri nomine Bassianam se pro Bassiano iusserat appellari. Vestalem virginem quasi matrimonio iungens suo abscisisque genitalibus Matri se Magnae sacravit. Hic Marcellum, qui post Alexander dictus est, consobrinum suum Caesarem fecit. Ipse tumultu militari interfectus est. Huius corpus per urbis vias more canini cadaveris a militibus tractum est militari cavillo appellantium indomitae rabidaeque libidinis catulam. Novissime cum angustum foramen cloacae corpus minime reciperet, usque ad Tiberim deductum, adiecto pondere, ne unquam emergeret, in fluvium proiectum est. Vixit annos sedecim, atque ex re, quae acciderat, Tiberinus Tractitiusque appellatus est. [cap. 24] Severus Alexander imperavit annos tredecim. Hic bonus reipublicae, fuit aerumnosus ‹sibi›. Sub hoc imperante Taurinus Augustus effectus ob timorem ipse se Euphrate fluvio abiecit. Tunc etiam Maximinus regnum arripuit pluribus de exercitu corruptis. Alexander vero cum deseri se ab stipatoribus vidisset, matrem sibi causam fuisse mortis exclamans accurrenti percussori obvoluto capite cervices valide compressas praebuit anno vitae vicesimo sexto. Huius mater Mammaea eo filium coegerat, ut illa ipsa permodica, si mensae prandioque superessent, quamvis ‹semesa alteri› convivio reponerentur. [cap. 25] Iulius Maximinus Thrax, ex militaribus, imperavit annos tres. Is dum persequitur pecuniosos, insontes pariter noxiosque, apud Aquileiam seditione militum discerptus est una cum filio, conclamantibus cunctis militari ioco ex pessimo genere nec catulum habendum. [cap. 26] Huius imperio duo Gordiani, pater et filius, principatum arripientes, unus post unum interiere. Pari etiam tenore Pupienus et Balbinus regnum invadentes perempti sunt. [cap. 27] Gordianus, nepos Gordiani ex filia, ortus Romae clarissimo patre, imperavit annos sex. Apud Ctesiphontem a Philippo praefecto praetorio accensis in seditionem militibus occiditur anno vitae undevicesimo. Corpus eius prope fines Romani Persicique imperii positum nomen loco dedit Sepulcrum Gordiani. [cap. 28] Marcus Iulius Philippus imperavit annos quinque. Veronae ab exercitu interfectus est medio capite supra ordines dentium praeciso. Filius autem eius Gaius Iulius Saturninus, quem potentiae sociaverat, Romae occiditur agens vitae annum duodecimum, adeo severi et tristis animi, ut iam tum a quinquennii aetate nullo prorsus cuiusquam commento ad ridendum solvi potuerit patremque ludis saecularibus petulantius cachinnantem, quamquam adhuc tener, vultu notaverit aversato. Is Philippus humillimo ortus loco fuit, patre nobilissimo latronum ductore. [cap. 29] Decius e Pannonia inferiore, Bubaliae natus, imperavit menses triginta. Hic Decium filium suum Caesarem fecit; vir artibus cunctis virtutibusque instructus, placidus et communis domi, in armis promptissimus. In solo barbarico inter confusas turbas gurgite paludis submersus est, ita ut nec cadaver eius potuerit inveniri. Filius vero eius bello exstinctus est. Vixit annos quinquaginta. Huius temporibus Valens Lucinianus imperator effectus est. [cap. 30] Vibius Gallus cum Volusiano filio imperaverunt annos duos. Horum temporibus Hostilianus Perpenna a senatu imperator creatus, nec multo post pestilentia consumptus est. [cap. 31] Sub his etiam Aemilianus in Moesia imperator effectus est; contra quem ambo profecti apud Interamnam ab exercitu suo caeduntur, anno aetatis pater septimo circiter et quadragesimo, creati in insula Meninge, quae nunc Girba dicitur; Aemilianus vero mense quarto dominatus apud Spoletium, sive pontem, quem ab eius caede Sanguinarium accepisse nomen ferunt, inter Ocricolum Narniamque, Spoletium et urbem Romam regione media positum. Fuit autem Maurus genere, pugnax nec tamen praeceps. Vixit annis tribus minus quinquaginta. [cap. 32] Licinius Valerianus, cognomento Colobius, imperavit annos quindecim, parentibus ortus splendissimis, stolidus tamen et multum iners, neque ad usum aliquem publici officii consilio seu gestis accommodatus. Hic filium suum Gallienum Augustum fecit Gallienique filium, Cornelium Valerianum, Caesarem. His imperantibus Regillianus in Moesia, Cassius Latienus Postumus in Gallia Gallieni filio interfecto imperatores effecti sunt. Pari modo Aelianus apud Mogontiacum, in Aegypto Aemilianus, apud Macedonas Valens, Mediolani Aureolus dominatum invasere. Valerianus vero in Mesopotamia bellum gerens, a Sapore Persarum rege superatus, mox etiam captus, apud Parthos ignobili servitute consenuit. Nam quamdiu vixit, rex eiusdem provinciae incurvato eo pedem cervicibus eius imponens equum conscendere solitus erat. [cap. 33] Gallienus quidem in loco Cornelii filii sui Salonianum, alterum filium, subrogavit, amori diverso pellicum deditus Saloninae coniugis et concubinae, quam per pactionem concessa parte superioris Pannoniae a patre, Marcomannorum rege, matrimonii specie susceperat Pipam nomine. Novissime adversus Aureolum profectus est. Quem cum apud pontem, qui ex eius nomine Aureolus appellatur, obtentum detrusumque Mediolanum obsedit, eiusdem Aureoli commento a suis interiit. Regnavit annos quindecim, septem cum patre, octo solus. Vixit annos quinquaginta. [cap. 34] Claudius imperavit anno uno mensibus novem. Hunc plerique putant Gordiano satum, dum adulescens a muliere matura institueretur ad uxorem. Hic Claudius Gallieni morientis sententia imperator designatur, ad quem Ticini positum per Gallonium Basilium indumenta regia direxerat, exstinctoque a suis Aureolo, receptis legionibus adversum gentem Alamannorum haud procul a lacu Benaco dimicans tantam multitudinem fudit, ut aegre pars dimidia superfuerit. His diebus Victorinus regnum cepit. Claudius vero cum ex fatalibus libris, quos inspici praeceperat, cognovisset sententiae in senatu dicendae primi morte remedium desiderari, Pomponio Basso, qui tunc erat, se offerente ipse vitam suam haud passus responsa frustrari dono reipublicae dedit, praefatus neminem tanti ordinis primas habere, quam imperatorem. Ea res sicut erat cunctis grata, non divi vocabulum modo, sed ex auro statuam prope ipsum Iovis simulacrum atque in curia imaginem auream proceres sacravere. Huic successit frater eius Quintillus. Is paucis diebus imperium tenens interemptus est. [cap. 35] Aurelianus, genitus patre mediocri et, ut quidam ferunt, Aurelii clarissimi senatoris colono inter Daciam et Macedoniam, imperavit annis quinque, mensibus sex. Iste haud dissimilis fuit magno Alexandro seu Caesari dictatori. Nam Romanum orbem triennio ab invasoribus receptavit, cum Alexander annis tredecim per victorias ingentes ad Indiam pervenerit et Gaius Caesar decennio subegerit Gallos, adversum cives quadriennio congressus. Iste in Italia tribus proeliis victor fuit, apud Placentiam, iuxta amnem Metaurum ac fanum Fortunae, postremo Ticinensibus campis. Huius tempore apud Dalmatas Septimius imperator effectus mox a suis obtruncatur. Hoc tempore in urbe Roma monetarii rebellarunt, quos Aurelianus victos ultima crudelitate compescuit. Iste primus apud Romanos diadema capiti innexuit, gemmisque et aurata omni veste, quod adhuc fere incognitum Romanis moribus visebatur, usus est. Hic muris validioribus et laxioribus urbem saepsit. Porcinae carnis usum populo instituit. Hic Tetricum, qui imperator ab exercitu in Galliis effectus fuerat, correctorem Lucaniae provexit, aspergens hominem eleganti ioco sublimius habendum regere aliquam Italiae partem quam trans Alpes regnare. Novissime fraude servi sui, qui ad quosdam militares viros, amicos ipsius, nomina pertulit annotata, falso manum eius imitatus, tamquam Aurelianus ipsos pararet occidere, ab iisdem interfectus est in itineris medio, quod inter Constantinopolim et Heracleam est. Fuit saevus et sanguinarius et trux omni tempore, etiam filii sororis interfector. Hoc tempore septem mensibus interregni species evenit. [cap. 36] Tacitus post hunc suscepit imperium, vir egregie moratus; qui ducentesimo imperii die apud Tarsum febri moritur. Huic successit Florianus. Sed cum magna pars exercitus Equitium Probum, militiae peritum, legisset, Florianus dierum sexaginta quasi per ludum imperio usus incisis a semetipso venis effuso sanguine consumptus est. [cap. 37] Probus, genitus patre agresti hortorum studioso Dalmatio nomine, imperavit annos sex. Iste Saturninum in Oriente, Proculum et Bonosum Agrippinae imperatores effectos oppressit. Vineas Gallos et Pannonios habere permisit. Opere militari Almam montem apud Sirmium et Aureum apud Moesiam superiorem vineis conseruit. Hic Sirmii in turri ferrata occiditur. [cap. 38] Carus, Narbonae natus, imperavit annos duos. Iste confestim Carinum et Numerianum Caesares fecit. Hic apud Ctesiphonta ictu fulminis interiit. Numerianus quoque, filius eius, cum oculorum dolore correptus in lecticula veheretur, impulsore Apro, qui socer eius erat, per insidias occisus est. Cum dolo occultaretur ipsius mors, quousque Aper invadere posset imperium, foetore cadaveris scelus est proditum. Hinc Sabinus Iulianus invadens imperium a Carino in Campis Veronensibus occiditur. Hic Carinus omnibus se sceleribus inquinavit. Plurimos innoxios fictis criminibus occidit. Matrimonia nobilium corrupit. Condiscipulis quoque, qui eum in auditorio verbi fatigatione taxaverunt, perniciosus fuit. Ad extremum trucidatur eius praecipue tribuni dextera, cuius dicebatur coniugem polluisse. [cap. 39] Diocletianus Dalmata, Anulini senatoris libertinus, matre pariter atque oppido nomine Dioclea, quorum vocabulis, donec imperium sumeret, Diocles appellatus, ubi orbis Romani potentiam cepit, Graium nomen in Romanum morem convertit, imperavit annis viginti quinque. Is Maximianum Augustum effecit; Constantium et Galerium Maximianum, cognomento Armentarium, Caesares creavit, tradens Constantio Theodoram, Herculii Maximiani privignam, abiecta uxore priori. Hoc tempore Charausio in Galliis, Achilleus apud Aegyptum, Iulianus in Italia imperatores effecti diverso exitu periere. E quibus Iulianus acto per costas pugione in ignem se abiecit. Diocletianus vero apud Nicomediam sponte imperiales fasces relinquens in propriis agris consenuit. Qui dum ab Herculio atque Galerio ad recipiendum imperium rogaretur, tamquam pestem aliquam detestans in hunc modum respondit: 'Utinam Salonae possetis visere olera nostris manibus instituta, profecto numquam istud temptandum iudicaretis'. Vixit annos sexaginta octo, ex quis communi habitu prope novem egit. Morte consumptus est, ut satis patuit, per formidinem voluntaria. Quippe cum a Constantino atque Licinio vocatus ad festa nuptiarum per senectam, quo minus interesse valeret, excusavisset, rescriptis minacibus acceptis, quibus increpabatur Maxentio favisse ac Maximino favere, suspectans necem dedecorosam venenum dicitur hausisse. [cap. 40] His diebus Constantius, Constantini pater, atque Armentarius, Caesares, Augusti appellantur, creatis Caesaribus Severo per Italiam, Maximino, Galerii sororis filio, per Orientem; eodemque tempore Constantinus Caesar efficitur. Maxentius imperator in villa sex milibus ab urbe discreta, itinere Lavicano, dehinc Licinius Augustus efficitur, parique modo Alexander apud Carthaginem imperator fit; similique modo Valens imperator creatur, quorum exitus iste fuit: Severus Caesar ab Herculio Maximiano Romae ad Tres Tabernas exstinguitur, funusque eius Gallieni sepulcro infertur, quod ex urbe abest per Appiam milibus novem. Galerius Maximianus consumptis genitalibus defecit. Maximianus Herculius a Constantino apud Massiliam obsessus, deinde captus, poenas dedit mortis genere postremo, fractis laqueo cervicibus. Alexander a Constantini exercitu iugulatur. Maxentius, dum adversus Constantinum congreditur, paulo superius a ponte Mulvio in pontem navigiis compositum ab latere ingredi festinans lapsu equi in profundum demersus est; voratumque limo pondere thoracis corpus vix repertum. Maximinus apud Tarsum morte simplici periit. Valens a Licinio morte multatur. Fuerunt autem morum huiusmodi: Aurelius Maximianus, cognomento Herculius, ferus natura, ardens libidine, consiliis stolidus, ortu agresti Pannonioque. Nam etiam nunc haud longe Sirmio eminet locus palatio ibidem constructo, ubi parentes eius exercebant opera mercenaria. Aetate interiit sexagenarius, annorum viginti imperator. Genuit ex Eutropia, Syra muliere, Maxentium et Faustam, coniugem Constantini; cuius patri Constantio tradiderat Theodoram privignam. Sed Maxentium suppositum ferunt arte muliebri tenere mariti animum laborantis auspicio gratissimi partus coepti a puero. Is Maxentius carus nulli umquam fuit, ne patri aut socero quidem Galerio. Galerius autem fuit (licet inculta agrestique iustitia) satis laudabilis, pulcher corpore, eximius et felix bellator, ortus parentibus agrariis, pastor armentorum, unde ei cognomen Armentarius fuit. Ortus Dacia Ripensi ibique sepultus est; quem locum Romulianum ex vocabulo Romulae matris appellarat. Is insolenter affirmare ausus est matrem more Olympiadis, Alexandri Magni creatricis, compressam dracone semet concepisse. Galerius Maximinus, sorore Armentarii progenitus veroque nomine ante imperium Daca dictus, Caesar quadriennio, dehinc per Orientem Augustus triennio fuit, ortu quidem atque instituto pastorali, verum sapientissimi cuiusque ac litteratorum cultor, ingenio quieto, vini avidior. Quo ebrius quaedam corrupta mente aspera iubebat; quod cum pigeret factum, differri, quae praecepisset, in tempus sobrium ac matutinum statuit. Alexander fuit Phryx origine, ingenio timidus, inferior adversus laborem vitio senectae aetatis. [cap. 41] His omnibus absumptis imperii iura penes Constantinum et Licinium devenere. Constantinus, Constantii imperatoris et Helenae filius, imperavit annos triginta. Hic dum iuvenculus a Galerio in urbe Roma religionis specie obses teneretur, fugam arripiens atque ad frustrandos insequentes publica iumenta, quaqua iter egerat, interfecit et ad patrem in Britanniam pervenit; et forte iisdem diebus ibidem Constantium parentem fata ultima perurgebant. Quo mortuo cunctis, qui aderant, annitentibus, sed praecipue Croco, Alamannorum rege, auxilii gratia Constantium comitato imperium capit. Hic sororem suam Constantiam Licinio Mediolanum accito coniungit; filiumque suum Crispum nomine, ex Minervina concubina susceptum, item Constantinum iisdem diebus natum oppido Arelatensi Licinianumque, Licinii filium, mensium fere viginti, Caesares effecit. Verum enimvero ut imperia difficile concordiam custodiunt, discidium inter Licinium Constantinumque exoritur; primumque apud Cibalas iuxta paludem Hiulcam nomine Constantino nocte castra Licinii irrumpente Licinius fugam petiit Byzantiumque fuga volucri pervenit. Ibi Martinianum, officiorum magistrum, Caesarem creat. Dehinc Constantinus acie potior apud Bithyniam adegit Licinium pacta salute indumentum regium offerre per uxorem. Inde Thessalonicam missum paulo post eum Martinianumque iugulari iubet. Hic Licinius annum dominationis fere post quartumdecimum, vitae proxime sexagesimum occidit: avaritiae cupidine omnium pessimus neque alienus a luxu venerio, asper admodum, haud mediocriter impatiens, infestus litteris, quas per inscitiam immodicam virus ac pestem publicam nominabat, praecipue forensem industriam. Agraribus plane ac rusticantibus, quod ab eo genere ortus altusque erat, satis utilis ac militiae custos ad veterum instituta severissimus. Spadonum et aulicorum omnium vehemens domitor tineas soricesque palatii eos appellans. At Constantinus obtento totius Romani imperii mira bellorum felicitate regimine Fausta coniuge, ut putant, suggerente Crispum filium necari iubet. Dehinc uxorem suam Faustam in balneas ardentes coniectam interemit, cum eum mater Helena dolore nimio nepotis increparet. Fuit vero ultra, quam aestimari potest, laudis avidus. Hic Traianum herbam parietariam ob titulos multis aedibus inscriptos appellare solitus erat. Hic pontem in Danubio construxit. Habitum regium gemmis et caput exornans perpetuo diademate. Commodissimus tamen rebus multis fuit: calumnias sedare legibus severissimis, nutrire artes bonas, praecipue studia litterarum, legere ipse scribere meditari audire legationes et querimonias provinciarum. Cumque liberis filioque fratris Delmatio Caesaribus confirmatis tres et sexaginta annos vixisset, ex quibus dimidios ita, ut tredecim solus imperaret, morbo consumptus est. Irrisor potius quam blandus. Unde proverbio vulgari Trachala, decem annis praestantissimus, duodecim sequentibus latro, decem novissimis pupillus ob profusiones immodicas nominatus. Corpus sepultum in Byzantio, Constantinopoli dicta. Quo mortuo Delmatius militum vi necatur. Ita ad tres orbis Romani redacta dominatio est, Constantinum et Constantium ac Constantem, filios Constantini. Hi singuli has partes regendas habuerunt: Constantinus iunior cuncta trans Alpes, Constantius a freto Propontidis Asiam atque Orientem, Constans Illyricum Italiamque et Africam, Delmatius Thraciam Macedoniamque et Achaiam, Annibalianus, Delmatii Caesaris consanguineus, Armeniam nationesque circumsocias. Interim ob Italiae Africaeque ius dissentire statim Constantinus et Constans. Constantinus latrocinii specie dum incautus foedeque temulentus in aliena irruit, obtruncatus est proiectusque in fluvium, cui nomen Alsa est, non longe ab Aquileia. Constans vero venandi cupidine dum per silvas saltusque erraret, conspiravere aliquanti militares in eius necem, auctoribus Chrestio et Marcellino simulque Magnentio: qui ubi patrandi negotii dies placuit, Marcellinus natalem filii simulans plerosque ad cenam rogat. Itaque in multam noctem convivio celebrato Magnentius quasi ad ventris solita secedens habitum venerabilem capit. Ea re cognita Constans fugere conatus apud Helenam, oppidum Pyrenaeo proximum, a Gaisone cum lectissimis misso interficitur anno tertio decimo Augustae dominationis (nam Caesar triennio fuerat), aevi septimo vicesimoque. Hic fuit debilis pedibus manibusque articulorum dolore, fortunatus caeli temperie, fructuum proventu, nulla a barbaris formidine; quae profecto maiora fierent, si provinciarum rectores non pretio, sed iudicio provexisset. Huius morte cognita Vetranio magister militum imperium in Pannonia apud Mursiam corripuit; quem Constantius non post multos dies regno exuit, grandaevae aetati non vitam modo, sed etiam voluptarium otium concedens. Fuit autem prope ad stultitiam simplicissimus. [cap. 42] Constantius Gallum fratrem patruelem Caesarem pronuntiat, sororem Constantinam illi coniungens. Magnentius quoque Decentium consanguineum suum trans Alpes Caesarem creavit. His diebus Romae Nepotianus, Eutropiae Constantini sororis filius, hortantibus perditis Augusti nomen rapit; eum octavo die vicesimoque Magnentius oppressit. Hoc tempore Constantius cum Magnentio apud Mursiam dimicans vicit. In quo bello paene nusquam amplius Romanae consumptae sunt vires totiusque imperii fortuna pessumdata. Dehinc cum se Magnentius in Italiam recepisset, apud Ticinum plures fudit incautius et, ut in victoria solet, audacius persequentes. Nec multo post apud Lugdunum coangustatus gladio occulte proviso ictum pulsu parietis iuvans transfosso latere, ut erat vasti corporis, vulnere naribusque et ore cruorem effundens mense imperii quadragesimo secundo, aetatis anno prope quinquagesimo exspiravit. Ortus parentibus barbaris, qui Galliam inhabitant; legendi studio promptus, sermonis acer, animi tumidi et immodice timidus; artifex tamen ad occultandam audaciae specie formidinem. Eius morte audita Decentius laqueo fascia composito vitam finivit. Hoc tempore Gallus Caesar a Constantio occiditur. Imperavit annos quattuor. Silvanus imperator effectus die imperii vicesimo octavo perimitur. Fuit ingenio blandissimus. Quamquam barbaro patre genitus, tamen institutione Romana satis cultus et patiens. Constantius Claudium Iulianum, fratrem Galli, honore Caesaris assumit annos natum fere tres atque viginti. Iste in campis Argentoratensibus apud Gallias cum paucis militibus infinitas hostium copias delevit. Stabant acervi montium similes, fluebat cruor fluminum modo; captus rex nobilis Nodomarius; fusi omnes optimates; redditus limes Romanae possessionis; ac postmodum cum Alamannis dimicans potentissimum eorum regem Badomarium cepit. Hic a militibus Gallicanis Augustus pronuntiatur. Hinc Constantius urgere legationibus, in statum nomenque pristinum revertatur. Iulianus mandatis mollioribus refert se sub nomine celsi imperii multo officiosius pariturum. His Constantius magis magisque ardens dolore atque, ut erat talium impatiens, in radicibus Tauri montis apud Mopsocrenen febri acerrima, quam indignatio nimia vigiliis augebat, interiit anno aevi quarto et quadragesimo, imperii nono atque tricesimo, verum Augustus quarto vicesimoque: octo solus, cum fratribus atque Magnentio sedecim, quindecim Caesar. Felix bellis civilibus, externis lacrimabilis; mirus artifex in sagittis; a cibo vinoque et somno multum temperans, patiens laboris, facundiae cupidus; quam cum assequi tarditate ingenii non posset, aliis invidebat. Spadonum aulicorumque amori deditus et uxorum; quibus contentus nulla libidine transversa aut iniusta polluebatur. Sed ex coniugibus, quas plurimas sortitus est, praecipue Eusebiam dilexit, decoram quidem, verum per Adamantias et Gorgonias et alia importuna ministeria vexantem famam viri contra, quam feminis modestioribus mos est; quarum saepe praecepta maritos iuvant. Namque ut ceteras omittam, Pompeia Plotina incredibile dictu est quanto auxerit gloriam Traiani; cuius procuratores cum provincias calumniis agitarent, adeo ut unus ex his diceretur locupletium quemque ita convenire: 'Quare habes?' Alter: 'Unde habes?' Tertius: 'Pone, quod habes', illa coniugem corripuit atque increpans, quod laudis suae esset incuriosus, talem reddidit, ut postea exactiones improbas detestans fiscum lienem vocaret, quod eo crescente artus reliqui tabescunt. [cap. 43] Igitur Iulianus, redacta ad unum se orbis Romani curatione, gloriae nimis cupidus in Persas proficiscitur. Illic a transfuga quodam in insidias deductus, cum eum hinc inde Parthi urgerent, e castris iam positis arrepto tantum clipeo procurrit. Cumque inconsulto ardore nititur ordines ad proelium componere, ab uno ex hostibus et quidem fugiente conto percutitur. Relatusque in tabernaculum rursusque ad hortandos suos egressus, paulatim sanguine vacuatus, circa noctis fere medium defecit, praefatus consulto sese de imperio nihil mandare, ne, uti solet in multitudine discrepantibus studiis amico ex invidia, reipublicae discordia exercitus periculum pararet. Fuerat in eo litterarum ac negotiorum ingens scientia, aequaverat philosophos et Graecorum sapientissimos. Vsu promptior corporis, quo validus quidem, sed brevis fuit. Haec minuebat quarundam rerum neglectus modus. Cupido laudis immodica; cultus numinum superstitiosus; audax plus, quam imperatorem decet, cui salus propria cum semper ad securitatem omnium, ‹tum› in bello maxime conservanda est. Ita illum cupido gloriae flagrantior pervicerat, ut neque terrae motu neque plerisque praesagiis, quibus vetabatur petere Persidem, adductus sit finem ponere ardori, ac ne noctu quidem visus ingens globus caelo labi ante diem belli cautum praestiterit. [cap. 44] Iovianus, genitus patre Varroniano, incola agri Singidonensis provinciae Pannoniae, imperavit menses octo. Eius patri, cum liberos crebros amitteret, praeceptum somnio est, eum, qui iam instante uxoris partu edendus foret, diceret Iovianum. Hic fuit insignis corpore, laetus ingenio, litterarum studiosus. Hic a Perside hieme aspera mediaque Constantinopolim accelerans, cruditate stomachi, tectorio novi operis gravatus repente interiit, annos gerens proxime quadraginta. [cap. 45] Valentinianus imperavit annos duodecim minus diebus centum. Huius pater Gratianus, mediocri stirpe ortus apud Cibalas, Funarius appellatus est, eo quod venalicium funem portanti quinque milites nequirent extorquere. Eo merito ascitus in militiam usque ad praefecturae praetorianae potentiam conscendit; ob cuius apud milites commendationem Valentiniano imperium resistenti oggeritur. Hic Valentem consanguineum suum sibi socium in imperio ascivit ac demum Gratianum filium necdum plene puberem hortatu socrus et uxoris Augustum creavit. Hic Valentinianus fuit vultu decens, sollers ingenio, animo gravis, sermone cultissimus, quamquam esset ad loquendum parcus, severus, vehemens, infectus vitiis maximeque avaritiae; cuius cupitor ipse fuit acer, et in his, quae memoraturus sum, Hadriano proximus: pingere venustissime, meminisse, nova arma meditari, fingere cera seu limo simulacra, prudenter uti locis, temporibus, sermone; atque, ut breviter concludam, si ei foedis hominibus, quis sese quasi fidissimis prudentissimisque dederat, carere aut probatis eruditisque monitoribus uti licuisset, perfectus haud dubie princeps enituisset. Huius tempore Firmus apud Mauritaniam regnum invadens exstinguitur. Valentinianus apud Bergentionem legationi Quadorum respondens, anno aevi quinto et quinquagesimo impetu sanguinis voce amissa, sensu integer, exspiravit. Quod quidem intemperantia cibi ac saturitate, qua artus diffuderat, accidisse plures retulere. Itaque eo mortuo Valentinianus adhuc quadriennis auctore Equitio ac Merobaude e propinquo, ubi cum matre fuerat, allatus creatur imperator. [cap. 46] Valens una cum Valentiniano germano suo, de quo diximus, regnavit annos tredecim, menses quinque. Hic Valens cum Gothis lacrimabili bello commisso sagittis saucius in casa deportatur vilissima; ubi supervenientibus Gothis ignique supposito incendio concrematus est. In quo probanda haec fuere: fuit possessoribus consultor bonus; mutare iudices rarius; in amicos fidus; irasci sine noxa ac periculo cuiusquam; sane valde timidus. Huius temporibus Procopius tyrannidem invadens exstinguitur. [cap. 47] Gratianus, genitus Sirmii, imperavit cum patre Valentiniano annos octo, dies octoginta quinque; cum patruo et fratre tres; cum eodem fratre ac Theodosio quattuor, et his omnibus accedente Arcadio menses sex. Hic apud Argentariam oppidum Galliae triginta Alamannorum milia in bello exstinxit. Hic cum animadvertisset Thraciam Daciamque tamquam genitales terras possidentibus Gothis Taifalisque atque omni pernicie atrocioribus Hunnis et Alanis extremum periculum instare nomini Romano, accito ab Hispania Theodosio cunctis faventibus degenti annum a tricesimo tertium imperium committit. Fuit autem Gratianus litteris haud mediocriter institutus: carmen facere, ornate loqui, explicare controversias rhetorum more; nihil aliud die noctuque agere quam spiculis meditari summaeque voluptatis divinaeque artis credere ferire destinata. Parcus cibi somnique et vini ac libidinis victor; cunctisque esset plenus bonis, si ad cognoscendam reipublicae regendae scientiam animum intendisset, a qua prope alienus non modo voluntate, sed etiam exercitio fuit. Nam dum exercitum negligeret et paucos ex Alanis, quos ingenti auro ad se transtulerat, anteferret veteri ac Romano militi, adeoque barbarorum comitatu et prope amicitia capi‹[…]›, ut nonnumquam eodem habitu iter faceret, odia contra se militum excitavit. Hoc tempore cum Maximus apud Britanniam tyrannidem arripuisset et in Galliam transmisisset, ab infensis Gratiano legionibus exceptus Gratianum fugavit nec mora exstinxit. Qui vixit annos XXIX. [cap. 48] Theodosius, genitus patre Honorio, matre Thermantia, genere Hispanus, originem a Traiano principe trahens, a Gratiano Augusto apud Sirmium imperator effectus regnavit annos decem et septem. Huic ferunt nomen somnio parentes monitos sacravisse, ut Latine intellegimus a deo datum. De hoc etiam oraculo in Asia divulgatum est eum Valenti successurum, cuius nomen e Θ et Ε et Ο atque Δ Graecis litteris initiaretur. Qua cognatione principii deceptus Theodorus, cum sibi imperium deberi praesumeret, scelestae cupidinis supplicia persolverat. Fuit autem Theodosius propagator reipublicae atque defensor eximius. Nam Hunnos et Gothos, qui eam sub Valente defatigassent, diversis proeliis vicit. Cum Persis quoque petitus pacem pepigit. Maximum autem tyrannum, qui Gratianum interfecerat et sibi Gallias vindicabat, apud Aquileiam exstinxit Victoremque eius filium, intra infantiae annos a Maximo patre Augustum factum, necavit. Eugenium quoque tyrannum atque Arbogasten superavit deletis eorum decem milibus pugnatorum. Hic etenim Eugenius, confisus viribus Arbogastis, postquam apud Viennam Valentinianum exstinxerat, regnum invasit; sed mox simul cum vita imperium perdidit. Fuit autem Theodosius moribus et corpore Traiano similis, quantum scripta veterum et picturae docent: sic eminens status, membra eadem, par caesaries, os absque eo, quod illi aliquantum vellendo steriles genae neque tam ingentes oculi erant, nescio an et tanta gratia tantusque flos in facie seu tanta dignitas in incessu. Mens vero prorsus similis, adeo ut nihil dici queat, quod non ex libris in istum videatur transferri. Clemens animus, misericors, communis, solo habitu differre se ceteris putans; in omnes homines honorificus, verum effusius in bonos; simplicia ingenia aeque diligere, erudita mirari, sed innoxia; largiri magno animo magna; amare cives vel privato contubernio cognitos eosque honoribus pecunia beneficiis ceteris munerare, praesertim quorum erga se vel patrem aspero casu officia probaverat. Illa tamen, quibus Traianus aspersus est, vinolentiam scilicet et cupidinem triumphandi usque eo detestatus, ut bella non moverit, sed invenerit, prohibueritque lege ministeria lasciva psaltriasque comissationibus adhiberi, tantum pudori tribuens et continentiae, ut consobrinarum nuptias vetuerit tamquam sororum. Litteris, si nimium perfectos contemplemur, mediocriter doctus; sagax plane multumque diligens ad noscenda maiorum gesta. E quibus non desinebat exsecrari, quorum facta superba crudelia libertatique infesta legerat, ut Cinnam Marium Syllamque atque universos dominantium, praecipue tamen perfidos et ingratos. Irasci sane rebus indignis, sed flecti cito; unde modica dilatione emolliebantur aliquando severa praecepta. Habuitque a natura, quod Augustus a philosophiae doctore. Qui cum vidisset eum facile commoveri, ne asperum aliquid statueret, monuit, ubi irasci coepisset, quattuor atque viginti Graecas litteras memoria recenseret, ut illa concitatio, quae momenti est, mente alio traducta parvi temporis interiectu languesceret. Melior haud dubie, quod est rarae virtutis, post auctam annis potentiam regalem multoque maxime post civilem victoriam. Nam et annonae curam sollicitius attendere et auri argentique grande pondus sublati atque expensi a tyranno multis e suo restituere, cum benigni principum et quidem vix fundos solerent nudos ac deformata praedia concedere. Iam illa minutiora et, ut dicitur, intra aulam, quae quidem, quia occulta sunt, magis naturae hominum curiosae oculos auresque ad se trahunt: patruum colere tamquam genitorem, fratris mortui sororisque liberos habere pro suis, cognatos affinesque parentis animo complecti, elegans laetumque convivium dare, non tamen sumptuosum, miscere colloquia pro personis, studia dignitatibus, sermone cum gravitate iocundo; blandus pater, concors maritus. Exercebatur neque ad illecebram neque ad lassitudinem; ambulationibus magis, cum esset otium, reficiebat animum ac vescendi continentia valetudinem regebat; sicque in pace rebus humanis annum agens quinquagesimum apud Mediolanum excessit utramque rempublicam utrisque filiis, id est Arcadio et Honorio, quietam relinquens. Corpus eius eodem anno Constantinopolim translatum atque sepultum est.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Excerpta de Scauro et Palladio (Audax), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Audacis excerpta de Scauro et Palladio generalia et uaria de nomine artis ars quid est? rei cuiusque scientia ad utilitatem delectationemque tendentis usu uel ratione comprehensa. artem autem dixere ueteres, quod arte strictimque omnis rei argumenta contineat. hanc Graeci, quod industriae uirtute bona possideret, areten dixerunt. artium genera quot sunt? tria. quae? sunt quaedam animi tantum, quaedam corporis, quaedam animi et corporis: animi tantum, ut poetica, musica, astrologia, grammatica, rhetorica, iuris scientia, philosophia; corporis, iaculatio, saltus, uelocitas, oneris gestamen; animi autem et corporis, ruris cultus, palaestra, medicina, mechanica, tectonica. quae sunt ex his, quas ueteres aliis nominibus discreuerunt? κακοτεχνία, ψευδοτεχνία, ματαιοτεχνία. κακοτεχνία ‹quae est? oratoria›. quare κακοτεχνία? siquidem malitiosa ars est et in id quod persuadere quaerit intenta plerumque ad peruertendam nititur ueritatem. ψευδοτεχνία item quae est? quae animos hominum sensusque quadam specie ueritatis inludit, ueluti est pictorum ‹et› praestigiatorum. quae est ματαιοτεχνία? quae difficiles quidem res, non ‹tamen› usu necessarias facit, ueluti sunt sphaeropaectae, funambuli ceteraque huius modi. de grammatica grammatica quid est? scientia interpretandi poetas atque historicos et recte scribendi loquendique ratio, ἀπὸ τῶν γραμμάτων, id est a litteris, cui nomen Latinum a quibusdam litteratura uel litteralitas datum est. unde incipere debet grammatica? quidam [grammatica] a uoce coeperunt, alii a litteris, alii a syllabis, alii a casibus, nos a definitione. ‹qui tamen coeperunt melius? utique qui a definitione› uel a litteris. nam uox naturalis est et sine grammatica communis cum imperitis. illi autem qui a litteris coeperunt hac uidelicet usi sunt ratione, quod grammaticae artis initia a uoce oriantur, quae elementis constat. elementum quid est? unius cuiusque rei initium, a quo sumitur incrementum et in quod resoluitur. ‹uox› igitur, ut diximus, litteris nititur, litterae syllabis clauduntur, syllabae in dictionem conueniunt, dictio orationem auget, oratio partibus diuisa in uirtutes uitiaque descendit. uitia reprehenduntur soloecismo, barbarismo et his quas Graeci κακίας λόγου appellant. uirtutes uero digeruntur in tropos, schemata, metaplasmos et his similia. grammaticae officia quot sunt? quattuor, id est lectio, enarratio, emendatio, iudicium. lectio quid est? secundum accentus et sensuum necessitatem propria enuntiatio. enarratio quid est? secundum poetae uoluntatem unius cuiusque descriptionis explanatio. emendatio quid est? errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium quid est? bene dictorum comprobatio. de lectione partes lectionis quot sunt? quattuor, id est accentus, discretio, pronuntiatio, modulatio. accentus quid est? unius cuiusque syllabae in sono pronuntiandi qualitas. discretio quid est? confusarum significationum perplana significatio. pronuntiatio quid est? scriptorum secundum personas accommodata distinctione similitudo, ut puta cum aut senis temperamentum aut iuuenis proteruitas aut feminae infirmitas aut qualitas cuiusque personae distinguenda est et mores cuiusque habitus exprimendi. modulatio quid est? continuati sermonis in iucundiorem dicendi rationem artificialis flexus in delectabilem auditus formam conuersus asperitatis uitandae gratia. de Latinitate Latinitas quid est? obseruatio incorrupte loquendi secundum Romanam linguam. quot modis constat Latinitas? tribus. quibus? ratione, auctoritate, consuetudine. ratione quatenus? secundum artium traditores. quid auctoritate? ueterum scilicet lectionum. quid consuetudine? eorum quae e medio loquendi usu placita adsumptaque sunt. de uoce uox quid est? aër ictus auditu sensibilis. uocis species quot sunt? duae. ‹quae› sunt? articulata et confusa. articulata quae est? hominum tantum modo. unde articulata dicta ‹est›? quod articulo scribentis comprehendi possit. quae est confusa? quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus, equi hinnitus, mugitus bouis. praeter has nullae aliae uoces sunt? sonos quoque omnes uoces dicimus, ut «fractasque ad litora uoces». uox corporalis est, an incorporalis? secundum Stoicos corporalis, qui eam sic definiunt, ut nos in principio respondimus. Plato autem non esse uocem corpus putat: «non enim percussus 'inquit' aër, sed plaga ipsa atque percussio, id est uox». Democritus uero ac deinde Epicurus ex indiuisis corporibus uocem constare dicunt, corpus autem esse aut efficiens aut patiens. de definitione definitio quid est? oratio quae id de quo quaeritur aperte describit et determinat, ut puta ueluti si quaeras a me, quid sit homo, respondebo: animal mortale rationale risus capax. sententia quid est? dictio generalis ad uitae rationem in commune pertinens, ut puta ueluti «ne quid nimis». de oratione eiusque partibus de oratione oratio quid est? sermo contextus ad clausulam tendens per argumenta narrationis. unde dicta oratio? quasi oris ratio, cui accidit clausula. clausula quid est? compositio uerborum plausibili structura ad exitum terminata. de distinctionibus de distinctione distinctio quid est? adposito puncto nota finiti sensus uel pendentis mora. quot locis ponitur distinctio? tribus. quibus? summo, cum sensum terminat, et uocatur finalis nota, a Graecis telia; medio, cum respirandi spatium legenti dat, et dicitur mese; imo, cum lectionis interruptum tenorem aliud adhuc inlatura suspendit, et uocatur a Graecis hypostigme, a nostris subdistinctio. de litteris de litteris littera quid est? uniformis figura, qua cum aliis [partibus] adnexa uox emissa comprehenditur. qui primi litterarum inuentores fuisse traduntur? Phoenices, quamuis alii Assyrios, alii Mercurium apud Aegyptios asserunt. in Graeciam certe Cadmum e Phoenice sedecim adtulisse constat. quas? α β γ δ ε ι κ λ μ ν ο π ρ σ τ υ, hisque Troiano bello Palamedem addidisse quattuor, η ψ χ φ, post eum Simonidem melicum alias quattuor, ζ ξ ω θ. hae auctore, ut quidam uolunt, Euandro, ut alii, Hercule in Italiam a Pelasgis adlatae. quot res accidunt uni cuique litterae? tres. quae? nomen, figura, potestas. nomen litterae quid est? quo appellatur, ut a. a quo genere ecfertur? neutro, siquidem et omnes litterae, ueluti cum dicimus deesse unum a uel unum b. figura litterae quae est? qua notatur. potestas quae? qua in ratione metrica ualet, cum aut producta est aut correpta. et nomen quidem uoce proferimus, figuram oculis deprehendimus, potestatem mente cognoscimus. litterarum species quot sunt? duae. quae? uocales et consonantes. sunt enim uocales quae per se proferuntur et per se syllabam faciunt. quid est per se? sine alterius adminiculo. et quae sunt quae sine aliis non enuntiantur? b namque et c ceteraeque huius modi, nisi consonent, proferri nequeunt. uocales quot sunt? quinque. quae sunt? a e i o u. quae earum corripiuntur, quae producuntur? hae omnes apud nos et corripiuntur et producuntur. quid apud Graecos? non ita est apud eos. septem enim litterarum uocalium haec est diuisio: η et ω longae sunt, ε et ο breues sunt, α ι υ dichronae nominantur. propterea autem Latina lingua suas quinque et corripit et producit, ut, quia numero uocalium exaequari non potuit, temporibus exaequetur. quae uocalium loco consonantium ponuntur? i et u. quando? cum aut ipsae inter se geminantur aut cum aliis uocalibus iunguntur, ut puta ueluti ‹si› sit in capite uersus periurus aut uoluitur: quippe non poterit prima syllaba positione longa fieri, nisi sequens uocalis loco consonantis fuerit accepta, quod quidem suo loco docebimus. consonantium species quot sunt? duae. quae? semiuocales et mutae. semiuocales quae sunt? quae quidem habent in principio partem uocalitatis, cum per se proferuntur, tamen per se syllabam facere non possunt. quot sunt? septem, f l m n r s x. quae harum liquidae sunt, quas Graeci ὑγράς appellant? l m n r. liquidae unde dictae? quod minus uirium habeant et in pronuntiatione liquescant atque soluantur, ita ut positione longam syllabam facere non possint. quae semiuocalium duplex est? x. quare duplex? ideo quod ex duabus litteris constat: constat enim aut ex g et s aut ex c et s, ut rex regis, pix picis. quippe ante ‹inuentam› x litteram, quae postea in compendium inuenta est, rex per g et s ‹itemque pix per c et s› litteras ueteres scribebant. quae sunt mutae? quae neque ipsae per se proferri possunt neque syllabam facere. quot sunt? VIIII, id est b c d g h k p q t. quae sunt ex his superuacuae? k et q. quare dicuntur superuacuae? eo quod c littera harum locum possit explere. uerum has quoque necessarias orthographiae ratio efficit. nam quotiens a sequitur, per k scribendum est, ut kano kalendae kaput; quotiens u, per q, ut quoniam Quirites; quotiens reliquae uocales, per c, ut certus ciuis commodus. quid de h respondebimus? quod aspirationis nota, non littera existimatur, sed tamen in metro aliquotiens et littera deprehenditur. quae sunt litterae peregrinae? y et z. quare peregrinae? siquidem a nobis propter Graeca nomina adsumptae sunt, ut puta ut hymnus et zephyrus. quae si adsumptae non essent, himnus et diefirus diceremus. quarum y inter uocales habemus, z uero inter mutas, et est duplex. quo modo duplex? quia loco duarum ‹consonantium› apud nos fungitur. nec aliter constare metri ratio potest illo uersu, ubi est Mezentius, siquidem Me breuis syllaba est, uerum excipitur a duplici littera ‹z›, quae si adsumpta non esset, per s et d Mesdentius scriberetur. quot litteris extremitates Latinorum nominum finiuntur? tredecim, id est uocalibus quinque, semiuocalibus sex, ‹mutis duabus. quare semiuocalibus sex›, cum septem sint? quia nullum nomen Latinum in f litteram exit. quae ergo sunt? a e i o u l m n r s x c t. harum exempla, tabula monile frugi ratio genu mel scamnum flumen arbor flos nox allec caput. de syllabis de syllabis syllaba quid est? littera uocalis uel litterarum coitus per aliquam uocalem comprehensus. syllaba unde dicta? ἀπὸ τῆς συλλήψεως. est enim syllaba σύλληψις quaedam litterarum, id est conceptio et quasi adsumptio. qualitas syllabarum in quot species diuiditur? in duas: aut enim breues sunt aut longae. breues quae res efficit? correpta uocalis. quid longas? producta uocalis. in breui syllaba tempora quot sunt? unum. quot in longa? duo. longae syllabae quot modis comprehenduntur? duobus. quibus? natura aut positione. natura quot modis? quinque. quibus? aut cum una uocalis producitur, ut «o dea», aut geminata, ut Euryalus, aut incipiens, ut en, aut terminata, ut ne, aut in medio posita, ut non. positione longae quot modis fiunt? decem. quibus? aut cum correpta uocalis desinit in duas consonantes, ut ars; aut cum desinit in unam consonantem et excipitur ab altera, ut arma; aut cum excipitur a duabus consonantibus, ut agri; aut cum desinit in x litteram duplicem, ut nox; aut cum excipitur a duplici, ut Mezentius; aut cum desinit in consonantem et excipitur a uocalibus u uel i, ut arua, «at Iuno»; aut cum correpta uocalis desinit in uocalem ‹i› loco consonantis positam ‹et› excipitur aeque a uocali ‹i› loco consonantis posita, ut «maiior agit deus» et «Troiiaque nunc stares» (sic enim ista scribi per geminam i litteram metri ratio deposcit); aut cum correpta uocalis in medio uersu seu sola seu consonanti adiuncta syllabam facit, quae partem orationis impleat, ut «o uirgo noua mi facies» et «ipse ubi tempus erit omnes in fonte lauabo» et «‹et› direpta domus et parui casus Iuli»; aut ‹cum› correpta uocalis excipitur a littera q, quam necesse est ut consequatur littera u, quae cum altera uocali iuncta loco consonantis accipitur, ut apud Lucretium «quae calidum faciunt aquae tactum atque uaporem»; aut cum concurrentibus inter se uocalibus duae syllabae in unam quasi per diphthongon contrahuntur, ut «cui non dictus Hylas puer» et item «Tityre pascentes a flumine reice capellas». hoc enim loco cui et rei ita efferuntur, ueluti ‹si› singulae syllabae sint, cum tamen duas esse constat; maximeque et aliis uersibus, ut in georgicis, et «cui turpe caput» et item «reice ne maculis infuscet uellera pullis». quae omnia in metris obseruanda sunt. de accentibus de accentibus accentus qui sunt? accentus, qui Graece prosodiae dicuntur, hi sunt, acutus, grauis, circumflexus. in omni parte orationis Latinae aut Graecae aut acutum aut circumflexum accentum poni necesse est, nec amplius quam unum, uel hunc uel illum: nam grauis ponitur in pluribus. acutus cum apud Graecos tria loca teneat, ultimam et paenultimam et ei proximam syllabam, ‹apud nos› duobus tantum locis poni potest. quibus? aut in paenultima, ut praelegístis, aut in ea quae a fine sit tertia, ut praelégimus. circumflexus, si pars orationis trium aut amplius fuerit syllabarum, non nisi paenultimum locum poterit inuenire, ut turbâre, perdomâre. monosyllabae, quaecumque positione longae fuerint, acutum habebunt accentum, ut píx, níx, fáx. quaecumque natura longae fuerint, circumflexo accentu pronuntiabuntur, ut dôs, spês, rês. in disyllabis quid? si prior natura longa fuerit posteriore correpta, prior circumflectetur, ut hôra, Rôma. quid si ‹posterior producta sit›? prior, seu longa seu breuis fuerit, acuatur necesse est, ut léges, sálus. si ambae breues sunt, acuetur prima, ut déus, hómo. quid in trisyllabis et tetrasyllabis aut quae plures habebunt syllabas? si paenultima breuis fuerit, quae eam praecedit acuetur, ut Túllius, Horténsius. quid deinde, si paenultima ‹positione› longa fuerit? ipsa acutum habebit accentum, praecedentem autem grauem faciet, ut Càtúllus, Mètéllus. quid si paenultima naturaliter producta fuerit, ita ut ultima breuis sit? paenultimam circumflectemus, ut Cethêgus, Românus. quid si longa fuerit ultima? paenultimae acutum dabimus accentum, ut Athénae, Fidénae. quid Graeca nomina? si isdem litteris proferuntur, Graecos accentus habebunt. nam et cum dicimus Thyiás et Naís, acutum habebunt posteriore accentum; et cum Themistô, Calypsô, Theanô, ultimam circumflecti uidemus. utrumque Latinus sermo non patitur, nisi admodum raro. sola occurrit ergo coniunctio, in qua posterior circumflexa deprehenditur. item aduerbium pone posteriore acutum recipit accentum, ne sit uerbum. quae est figura acuti accentus? i obliquum in dexteram partem scandens ita /. quae est forma grauis accentus? i ‹obliquum› in dexteram partem descendens ita \. circumflexum autem tranuersa V littera notamus ita ˄, breuem syllabam C sursum spectante ita ˘ , longam I aequaliter iacente ita ˉ sed in illis sonos, in his tempora cognoscimus. nam dasia et psile Graeci utuntur, nos eas praetermittimus, quoniam aspirationem nobis adposita littera H, quae in duas partes diuiditur, repraesentat, et si adposita non erit. hyphen uero duo uerba quasi ‹in› unum pronuntiatione colligimus, et formam eius sic faciunt ‿. utriusque enim uerbi proximas litteras inflexa subter uirgula iungunt, quale est «Turnus ut ante ‿ uolans». apostrophon quoque sic notant: ad caput eius consonantis, cui uocalis subtracta est, inflexam uirgulam quae ad eam spectet adponunt, ut «tanton’ me crimine dignum / duxisti». de arte metrica de metro metrum quid est? rei cuiusque mensura. metrum poeticum quid est? uersificandi disciplina certa syllabarum ac temporum ratione in pedibus obseruata. metrum unde dictum? quod ueluti mensuram quandam praestituat, a qua siquid plus minusue est, uersus minime constabit. metro quid uidetur esse consimile? rhythmus. quid est rhythmus? uerborum modulata compositio, non metrica ratione, sed numero ad iudicium aurium examinata, ut puta ueluti sunt cantica uulgarium poetarum. rhythmus ergo in metro non potest inesse? distat quidem a metro; uerum tamen rhythmus per se sine metro esse potest, metrum sine rhythmo esse non potest, quod liquidius ita definitur: metrum est ratio cum modulatione, rhytmus modulatio sine ratione. ‹plerumque tamen casu quodam inuenies etiam rationem› in rhythmo, non artificii obseruatione seruata, sed sono et ipsa modulatione ducente. qui primum his obseruationibus in componendis carminibus usi sunt? Phemonoe dicitur, Apollinis uates, prima per insaniam ita locuta, cuius Hesiodus meminit. Varro uero in Argonautis nymphas hexametrum fecisse sic scripsit, «te nunc Ortygiae tendentem spicula nymphae / hortantes, o Phoebe, et ieie conclamarunt». multi autem uersum a Lino, Apollinis antistite, excogitatum putant, qui ex Hyperboreis fuit. huius originem uersus uolunt quidam in Delo inuentam et hunc uersum deliacum uocant, alii ab Homero, unde possumus colligere uersum hunc magis esse naturalem. metro quot accidunt? octo, id est genus, species, diuersitas, dispositio, pertinentia, mensura, caesura, depositio. genus quid est? cum dicitur metrum dactylicum, iambicum uel trochaicum. quid species? cum heroicum, comicum aut tragicum dicitur. quid diuersitas? quotiens in prima parte uersus aliud genus est, aliud in secunda, ut «soluitur acris hiems grata uice»: usque huc tetrametrum heroicum archilochium est, et inseritur illi pars trochaica siue ithyphallica «ueris et fauoni»: nam tres hic trochaei sunt. dispositio quid est? ut sic hac geminatione in omnibus utaris uersibus, quia sic est dispositum, uel ut in heroico quinto loco dactylo utaris. quid pertinentia? cum ad uersum heroicum dicimus hos pedes pertinere, dactylum, spondeum uel in ultimo loco trochaeum. sic et ‹ad› alia metrorum genera proprios pertinere dicimus pedes. quid mensura? cum puta dicitur uersus heroicus uiginti quattuor habere tempora. quid caesura? caesurae, quibus per scansionem uersus praecidi noscuntur, quattuor sunt, id est penthemimeres, hephthemimeres, cata triton trochaeon, bucolice tome. quae ex his quo loco ponuntur edicito. penthemimeres fit caesura, quotiens post duos pedes syllaba remanens partem terminat orationis, ut in hoc uersu est, «panditur interea domus omnipotentis Olympi». hephthemimeres fit, si post tertium pedem similiter fiat ita, «inde toro pater Aeneas sic orsus ab ‹alto›». cata triton trochaeon fit, quotiens in tertia regione talis dactylus ponitur, cui si ultimam syllabam dempseris, trochaeus, qui ex duabus reliquis constat, orationis particulam finit ita, «mors ecce non tardat et omni adlabitur hora». tetarte bucolice fit, cum in quarto dactylo similiter accidit: huius exempla quae pax longa remiserat arma nouare parabant, «sinum lactis et haec ‹te› liba Priape quotannis». depositio quid est? cum finis uersus consideratur. huius species sunt quattuor, id est catalexis, acatalexis, brachycatalexis, hypercatalexis. harum ratio talis est: ‹acatalexis› est, cum uersus legitimo fine, id est pleno temporum numero, terminatur: catalexis est, cum una syllaba uni cuique metro deesse uidetur: brachycatalexis est, cum pedem minus habet: hypercatalexis est, cum pedem plus aut syllabam habet. de pedibus pes quid est? compositio duarum uel trium aut etiam quattuor syllabarum secundum rationem sui cuiusque metri. pedum genera quot sunt? duo. quae sunt? aut enim simplices sunt pedes aut duplices. simplicium species quot sunt? duae. quae sunt? disyllabi et trisyllabi. disyllabi quot sunt? quattuor. qui sunt? spondeus, qui constat ex duabus longis, ut heros. spondeus unde dictus? ἀπὸ τῶν σπονδῶν, quod spondiacus cantus sacris conuenit, unde fertur Phemonoe, Delphica sacerdos, prima ‹in› sacris Apollinis hunc uersum dixisse, «σπένδωμεν Μούσαις καὶ τῷ μουσάρχῳ Φοίβῳ». huic contrarius est pyrrichius siue dibrachys, qui constat ex duabus breuibus: exemplum, ut Cato. pyrrichius unde nominatus? a Pyrro, Achillis filio, qui Eurypylo, Telephi filio, interfecto [ob] cantu quodam, qui ex isto pede constabat, in armis saltauit τὴν ἔνοπλον ὄρχησιν, unde et pyrricha dicta. trochaeus est qui constat ex longa et breui: exemplum, ut uita, Roma. trochaeus unde dictus? propter cursum et celeritatem suam: metrum enim hoc currit, cum longa a breui excipitur. huic contrarius est iambus, qui constat ex breui et longa: exemplum, ut nepos, honos. iambus unde nomen accepit? ab Iamba, Thressa muliere, quam dicunt in maledicto exercitatam isto pede usam. pedes trisyllabi quot sunt? octo. qui sunt? dactylus, qui constat ex longa et duabus breuibus, ut copia. dactylus ‹unde› dictus? ἀπὸ τῶν Ἰδαίων Δακτύλων, qui eo usi sunt [Musae], qui et Curetes uocantur, matris deum comites, qui feruntur cantu quodam et tinnitu aeris uagitum Iouis celasse. huic contrarius est anapaestus, qui constat ex duabus breuibus et longa, ut sapiens. anapaestus unde dictus? quod ex contrario quam dactylus feriatur [contrarius fiat]. molossus, qui ‹et› trimacrus, ex tribus longis constat. molossus cur dictus? a Molosso, Pyrri filio. hic etiam † iapestus uocatur, quod a Iapetibus adcantatus est. huic contrarius est tribrachys, idem qui brachysyllabus siue pygnomus, qui constat ex tribus breuibus, ut Lepidus, Catulus. tribrachys quare dictus? quod ex tribus breuibus constat. amphimacrus, qui et creticus, constat ex longa et breui et longa, ut caritas, ueritas. amphimacrus autem dictus, quod ex utraque parte longas habeat. huic contrarius est amphibrachys siue mesites, qui constat ex breui et longa et breui, ut amicus. amphibrachys autem dictus, quod ex utraque parte breuia habeat brachia. [huic contrarius est] bacchius [qui] constat ex breui et duabus longis, ut Athenae, Camenae. bacchius dictus, quod ad bacchicos cantus conueniat. huic contrarius est palimbacchius, qui constat ex duabus longis et breui, ut Latona, Lucina. palimbacchius dictus, quod contrarius sit bacchio: nam primas habet syllabas longas, postremam breuem. pedes duplices siue tetrasyllabi quot sunt? sedecim. qui sunt? dispondeus, proceleumaticus, ionicus ἀπὸ μείζονος, ionicus ἀπ' ἐλάσσονος, ditrochaeus, diiambus, choriambus, antispastus, paeon primus secundus tertius quartus, ‹epitritus primus secundus tertius quartus›. horum etymologiae ex superiorum uocabulis et ipsa nominum compositione facillime possunt intellegi. horum quis cui contrarius? proceleumaticus dispondeo, ionicus ἀπ' ἐλάσσονος ionico ἀπὸ μείζονος, diiambus ditrochaeo, antispastus coriambo, epitritus primus paeoni primo, secundus secundo, tertius tertio, quartus quarto. singuli quique horum quot et quibus syllabis constant? ditrochaeus ex longa et breui ‹et› longa et breui, ut aegritudo, cantilena; diiambus ex breui et longa et breui et longa, ut benignitas, malignitas; dispondeus ex quattuor longis, ut oratores, saltatores; proceleumaticus ex quattuor breuibus, ut animula, memoria; ionicus ἀπὸ μείζονος, id est maior, ex duabus longis et duabus breuibus, ut penuria, uicinia; ionicus ἀπ' ἐλάσσονος, id est minor, ex duabus longis et duabus breuibus, ut Diomedes, Palamedes; epitritus primus, qui et hippius, ex breui et tribus longis, ut Palatini, Numantini; epitritus secundus ex longa et breui et duabus longis, ut conditores, funditores; epitritus tertius ex duabus longis et breui et longa, ut uiuacitas; epitritus quartus ex tribus longis et breui, ut libertinus; choriambus ex longa et duabus breuibus et longa, ut armipotens; antispastus ex breui et duabus longis et breui, ut ualetudo, amaturus; paeon primus ex longa et tribus breuibus, ut Oceanus, ruricola; paeon secundus ex breui et longa et duabus breuibus, ut fauonius; paeon tertius ex duabus breuibus et longa et breui, ut Marianus; paeon quartus ex tribus breuibus et longa, ut cupiditas facilitas. de hexametro uersu heroico quot sunt genera uersuum in dactylico metro? quinque. quid est dactylicum metrum? quod constat dactylo et spondeo. cur non addis ultimo interdum trochaeo? quia bono iudicio metrici complures hunc pedem de uersu hexametro excludendum censuerunt. quippe omnis syllaba in ultimo uersu adiaforos est, id est indifferenter accipitur, nec interest utrum producta sit an correpta, siquidem positione longa fiat, cum partem orationis in exitu finit. eo accedit quod uitiosus eius modi uersus est, qui trochaeum admittit. nam cum ita ratio exposcat, ut in pleno uersu uiginti quattuor tempora sint, admisso utique trochaeo minuitur temporum numerus, et erunt tempora uiginti tria, qui est uersus colobos. quae sunt ergo quinque genera uersuum in dactylico metro? hexameter pentameter tetrameter trimeter dimeter. hexameter dicitur an hexametrus? utrumque, ut Euander et Euandrus, quorum unum uenit ex Graeca enuntiatione, alterum ex Latina. quippe Cornelius Epicadus in eo libro, quem de metris scripsit, hexameter inquit uersus, contra quem item Caesius Bassus, uir doctus atque eruditus, in libro de metris iambicus trimetrus ait. hexameter ergo siue hexametrus quot pedibus caeditur? sex, dactylo et spondeo circum se positis aut alterna interpositione uariatis. hexametri uersus genera quot sunt? tria. quae sunt? hexameter dactylicus, ‹hexameter dactylicus› heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter. quid ergo, si uersus hexameter sex spondeis constiterit, poterit dactylicus dici? erit quidem uersus spondiazon, sed metrum dactylicum, quippe eius modi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit. qui sunt uersus hexametri dactylici? qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta ueluti sunt bucolica et georgica ceteraque huius modi. qui ‹sunt› hexametri dactylici heroici? qui bella et heroum res gestas complectuntur, ut puta ueluti est Ilias Homeri uel Virgilii Aeneidos. qui est pes quintus? idem qui dactylus. quare quintus? quia semper in uersu exceptis aliis locis, quibus uarie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est uersus qui quinto loco spondeum magis quam dactylum habuerit, et uocabitur spondiazon, ueluti est ille, «aut leues ocreas lento ducunt argento». et ideo nec in fine dactylus debet poni, sicut nec spondeus in quinto loco. spondeus autem a quibusdam imus pes cognominatur; quod regionem sextam semper obtineat nec umquam dactylus in fine ponatur. qui modus est syllabarum in uersu hexametro dactylico siue heroico? omnis uersus hexameter dactylicus siue herous a duodecim syllabis crescit usque ad septem et decem. nam qui minimus est, habet syllabas non minus quam duodecim; ‹qui maximus est, non plus quam decem et septem›. quid ergo? nonne plerumque inuenias uersum decem et octo aut uiginti syllabarum, ut sunt hi, «quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui», item «aut onera accipiunt uenientum aut agmine facto», item «cara mihi ante alias neque enim nouus iste Dianae?». sunt quidem plerique syllabarum decem et octo, ille uero quem in ultimo ‹loco› posuisti syllabarum uiginti, cui nequamquam inueneris parem, cum adhuc nullus fere inueniatur qui decem et nouem syllabis constet. uerum sciendum est in metrica ratione numquam computari eas syllabas, quas synalifa intercipit. quo fit ut omnes illi uersus, qui supra dictum numerum syllabarum uidentur excedere, detractis synalifis ad decem et septem aut sedecim aut etiam ad quindecim syllabas redigantur, ueluti sunt illi quos supra exempli causa posuisti. unde sciendum est nullum uersum dactylicum hexametrum inueniri posse, qui numerum syllabarum decem et septem uideatur excedere. itaque omnis uersus hexameter, si solis spondeis constiterit, erit duodecim syllabarum; si unum dactylum habuerit, tredecim; si duos, quattuordecim; si tres, quindecim; si quattuor, sedecim; si quinque, decem et septem. ita, quotiens dactylus accesserit, totiens una syllaba crescit. hexameter uersus dactylicus per quot species uariatur? triginta et duas. quatenus? in uersu duodecasyllabo species una est. quippe is sine ulla uarietate omnes in se spondeos habet et uocatur spondiazon, ut est «introducuntur legati Minturnenses». quod genus uersificationis usque adeo durum est, ut non inuenuste Albinus in libro quem de metris scripsit ita posuerit † quod uetat spondeo totum concludere uersum, posse patefieri, iungi sed dactylum apte. in uersu tredecim syllabarum quot species sunt? quinque: quippe in eo unus dactylus inter spondeos admissus quinque locis inuertitur. in uersu quattuordecim syllabarum quot sunt species? decem. quae sunt? aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. quid in uersu quindecim syllabarum, species in eo quot sunt? similiter decem: nam sicut in illo ‹qui est› quattuordecim syllabarum dactylus decies uariatur, ita in hoc totiens spondeus inuertitur. in uersu sedecim syllabarum species quot sunt? totidem quot in tredecim, id est quinque: nam ut ‹in› illo dactylus quinque locis inuertitur, ita in hoc spondeus isdem locis totiens uariatur. quid in uersu syllabarum decem et septem? similiter in eo ut in duodecasyllabo species una est: quippe hic dactylus quinque constat locis excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus crescat. quid ergo? numquamne dactylus in fine ponitur? potest quidem, ut uult Virgilius; nos tamen obseruabimus non in eo uersu, qui ceteros omnes dactylos habeat, ueluti in georgicis«aut spumas miscent argenti uiuaque sulphura», quem quidam inuertentes sic legunt, et sulphura uiua. item «bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia», quem quidam per synalifan excludunt, ut fiat in scandendo omna, nec intellegunt synalifan tunc esse, cum uocales inter se confligunt seu solae, ut «multa quoque et bello passus», seu interposita consonante, ut «multum ille et terris», quod nequaquam in hoc loco adseri potest. quippe absolutus pes est omnia, uelut in illo uersu, «omnia fert aetas, animum quoque» et «omnia uincit amor». posset itaque esse etiam uersus ex dactylis sex, si modo metrici admitterent, ueluti dictus est ille, interea tenero mihi bucula pascere gramine, item «at tuba terribilem sonitum procul» excitat horrida. de caesuris. quot sunt species in caesura hexametri uersus? quattuor. quae sunt? coniunctus, districtus, mixtus, diuisus. coniunctus qui est? qui in scandendo ita concatenatus sibi est, ut nusquam finito sensu diuisa inter se uerba ponantur, quod genus uersificationis laudabile habetur, ueluti est «infandum regina iubes renouare dolorem». qui districtus? qui in scandendo sensum seu partes orationis separatas habet, ut puta ueluti dic mihi, Clio, quisnam primus fingere uersus. qui mixtus? qui utrumque in se habet, ut in quibusdam coniunctus, in quibusdam separatus sit, ut puta «hic currus fuit, hoc regnum dea gentibus esse». qui diuisus? qui in priapeo deprehenditur metro. quale est metrum priapeum? cum ‹in› hexametro uersu primi tres pedes concatenati inter se, a reliquis tribus sequentibus diuisi separatique sunt, ut in bucolicis«aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim», «utque uiro Phoebi chorus adsurrexerit omnis», «est mihi namque domi pater, est iniusta nouerca». unde dictum priapeum? quod pleraque eius modi in honorem Priapi ita conscripta sunt, propter quod multi uolunt hoc genus compositionis bucolico carmini magis conuenire. pythium item metrum quod est? idem quod hexametrum. unde dictum pythium? quidam uolunt ob id, quod hoc genere metri oracula primum ab Apolline sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est. qui cum in Parnaso Pythonem serpentem in uindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum uersu hortati sunt. de nomine de nomine quid est nomen? nomen est pars orationis cum casu significans rem corporalem, ut homo, seu incorporalem, ut pietas. quae sunt quae accidunt nomini? qualitas, scilicet qua quaeritur, utrum nomen sit proprium an appellatiuum; genus, quo apparet, masculinum sit an femininum uel neutrum; numerus, quo apparet, singulare sit an plurale; figura, qua apparet, simplex sit an composita; casus, quo declinatur. de casibus. casus quid sunt? gradus quidam declinationis. unde dicti ‹sunt› casus? quod per eos pleraque nomina a prima sui positione inflexa uarientur et cadant. quare pleraque et non omnia? sunt enim quaedam uocabula, quae per casus flecti non possunt, ut puta ueluti nequam frugi nugas nihili. quot sunt casus declinationis? sex. qui sunt? nominatiuus, genetiuus, datiuus, accusatiuus, uocatiuus, ablatiuus. sed ‹si› a cadendo casus dicti sunt, quo modo nominatiuus casus dici potest, qui adhuc in suo ‹statu› est nec a prima positione sui cecidit, quo fit ut a genetiuo casus esse incipiant ac per hoc quinque sint? dicimus non aliter nominatiuum quoque casum dici posse, quam ut in gradibus, quos ascendimus, illum etiam qui in summo est gradum dicimus, cum alioqui ad superiorem planitiem aequalis sit nec fiat gradus nisi depressione sequentis. quo exemplo per genetiuum, in quem cadit, nominatiuus quoque iam casus est. sed addunt etiam non nulli quamuis sine nomine septimum casum. quid est septimus casus? qui quasi speciem ablatiui habet nec tamen ablatiuus est, quippe per accusatiuum liquidius explicatur, ueluti cum dicimus nos terra uel mari uectos, non utique a terra uel mari, sed per terram uel mare ‹significamus›. ex quo sensu est «multum ille et terris iactatus et alto». genetiui casus quae regula est? genetiuus casus singularis numquam a nominatiuo suo minor est. itaque aut totidem syllabis constare debet, quot nominatiuus, aut etiam una syllaba excedere. quo modo totidem syllabis? ut Virgilius Virgilii, Terentius Terentii, et ob id geminata ‹i›. quo modo una syllaba excedere? ut Hector Hectoris, Nestor Nestoris. accidunt autem nomina quaedam contra supra dictam rationem, quae duabus syllabis crescunt in genetiuo, ut puta anceps ancipitis, praeceps praecipitis, biceps bicipitis, supellex supellectilis. ablatiui casus quae regula est? ablatiuus singularis exceptis quibusdam nominibus aptotis, ut nequam et nugas, una ex quinque uocalibus terminatur. quaecumque igitur nomina ablatiuo casu numero singulari a uel o litteris fuerint terminata genetiuum pluralem in rum syllabam eiciunt, datiuum et ablatiuum in is, ut puta ut ab hac tabula harum tabularum et ab hoc docto horum doctorum, his et ab his tabulis his et ab his doctis. quae uero in e aut in u fuerint terminata, e littera correpta in ablatiuo genetiuum pluralem in um uel in ium syllabas eicient, ut ab hoc codice codicum, pariete parietum, rupe rupium, stirpe stirpium, nocte noctium: simili modo i quoque aliquando in um, ‹aliquando in ium› syllabas eicit, ut ab hoc uigili uigilum, pugili pugilum, agili agilium, facili facilium: datiuum uero et ablatiuum in bus, ut his et ab his codicibus parietibus rupibus stirpibus uigilibus ‹agilibus› facilibus. quid si e producta fuerit? genetiuum pluralem in rum syllabam eiciet, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hac specie harum specierum his et ab his speciebus. at uero u genetiuum pluralem in uum tantum modo eiciet, datiuum et ablatiuum in bus, ut ab hoc fluctu horum fluctuum, curru curruum, his et ab his fluctibus et curribus. de pronomine de pronomine quid est pronomen? pars orationis dicta, quod pro ipso posita nomine minus quidem plene, idem tamen significet. pronomini quot accidunt? ‹sex. quae?› qualitas genus numerus figura persona casus. sed qualitas pronominum in tres species diuiditur: nam aut finita sunt pronomina aut infinita aut minus quam finita. quale est finitum pronomen? finitum pronomen est quod notat certam personam, ut ego tu; infinitum, quod certam personam non habet, ut quis quae quod. minus quam finitum quid ‹est?› quod certis incertisque personis aptari potest, ut iste ille ipse. genera pronominum quot sunt? tria, masculinum, ut hic, femininum, ut haec, neutrum, ut hoc. sunt et communia, ut ego tu. numeri pronominum quot sunt? duo, singularis, ut hic, pluralis, ut hi [item dualis, ut duo ambo uterque]. est et numerus communis, qui in singulari pluralique similiter ponitur, ut qui quae: dicimus enim qui uir et qui uiri, quae mulier et quae mulieres. figurae pronominum quot sunt? duae, simplex, ut quis, composita, ut quisquis. casus pronominum quot sunt? totidem quot et nominum. personae quot sunt? tres, prima quae loquitur, ut ego; secunda ad quam loquitur, ut tu; tertia de qua loquitur, ut ille. pronomina autem quaedam, ut nomina, aut numerum significant, ut quot tot; aut gentem, ut cuias nostras; aut ordinem, ut quotus totus; aut qualitatem, ut qualis talis; aut quantitatem, ut quantus tantus. quaedam autem ad aliquid dicuntur: nam sine alio intellegi non possunt, ut meus tuus suus. declinatio personae primae finitae quot casus habet? quinque tantum: uocatiuo enim caret tam in singulari numero quam in plurali, quia nemo se uocat o ego, o nos. sic ergo declinatur, ego mei mihi me a me, item nos nostrum nobis nos a nobis. iam secundae personae sex casus occurrunt, tu tui tibi te o a te, item uos uestrum uobis uos o a uobis; item personae tertiae, ille illius illi illum o ab illo, et pluraliter illi illorum illis illos o ab illis. sane prima et secunda, id est ego et tu, tam in singulari numero quam in plurali generis omnis est. cetera autem pronomina diuerso genere declinantur, sicut in ceteris regulis legimus. de uerbo de uerbo uerbum quid est? pars orationis cum persona et tempore agentem patientemque significans. uerbo quot accidunt? septem, qualitas coniugatio genus numerus figura tempus persona. qualitas uerborum in quot partes diuiditur? in duas, id est in modos et in formas. modi uerborum quot sunt? septem, indicatiuus, imperatiuus, promissiuus, optatiuus, coniunctiuus, infinitus, inpersonalis. indicatiuus cur dictus est? quod per ipsum indicamus quid agamus, ut puta interrogatus quid faciam dico tibi, lego: haec enim significatio indicantis est. imperatiuus quare dicitur? quia significationem habet imperandi, ut puta lege doce scribe. promissiuus cur dictus est? quia per ipsum promittimus, in futuro quid agamus, ut puta legam faciam. hoc enim promitto, quod necdum facio. optatiuus quare dicitur? quia significationem optandi habet, ut utinam dicerem facerem legerem. coniunctiuus cur dicitur? quia sine coniunctione aliarum orationum non implet sensum locutionis. si enim tantum dixero, cum clamem, pendet sensus et indiget ut compleatur; adicio cum clamem, quare me tacere credis? cum loquar, cur me silere dicis? ideo ergo coniunctiuus modus dicitur, quia coniungit sibi alias elocutiones, ut expleat sensum. infinitus cur dicitur? quia non explet sensum nisi adiecta alia particula uerbi, ut puta legere: pendet enim sensus: adicis uolo uis uult et imples sensum, legere uolo, legere uis, legere uult. inpersonalis cur dicitur? quia, nisi persona ex pronominibus adiecta fuerit, certam agentis personam non definit, ut legitur. quodsi adiciatur ex pronominibus persona, statim significatio eius expletur, ut legitur a me, a te, ab illo. formae quae sunt? perfecta, ut lego, meditatiua, ut lecturio, frequentatiua, ut lectito, inchoatiua, ut feruesco calesco. perfecta forma cur dicitur? quia plenus est in ea indicantis sensus, ut lego. meditatiua forma cur dicitur? eo quod semper meditatur, ut lecturio, id est legere desidero, esurio, id est edere desidero, parturio, id est parere desidero. inchoatiua forma cur dicitur? quia subito motu nascitur, ut feruesco calesco. praeteritum tempus non habet: non enim possumus dicere feruescui calescui. quae enim inchoantur, perfecta adhuc non sunt. frequentatiua forma cur dicitur? quod per eam aliquid frequentamus, ut lectito clamito. coniugationes uerborum quot sunt? tres, prima quae indicatiuo modo tempore praesenti persona secunda a et s litteris terminatur, ut amo amas, secunda quae e et s litteris finitur, ut moneo mones, tertia quae i et s, ut lego legis, facio facis. coniugatio igitur est forma quaedam, ex qua intellegitur, promissiuus modus [id est indicatiuus] quo modo efferri debeat. in uerbis ergo actiuis et neutralibus o littera terminatis coniugationem quaerimus modo indicatiuo tempore praesenti persona secunda ante nouissimam litteram; in passiuis autem et communibus et deponentibus, quae r littera terminabuntur, eodem modo eodemque tempore et persona ante nouissimam syllabam. prima et secunda coniugatio futurum tempus, id est promissiuum modum, in bo syllabam mittunt, ut amo amas amabo, moneo mones monebo. quid si earundem coniugationum uerba r littera finita fuerint? futurum tempus in bor syllabam mittunt, ut amor amaris amabor, moneor moneris monebor. quid si tertia coniugatio correptam i litteram habuerit? promissiuum modum in am syllabam mittit, ut lego legis legam, scribo scribis scribam. quid si eiusdem coniugationis uerbum or syllaba fuerit terminatum? futurum tempus in ar syllabam mittit, ut legor legeris legar, scribor scriberis scribar. quid si eiusdem ‹coniugationis› uerbum producta i ante s finitum fuerit? futurum tempus in am syllabam et in bo mittit, ut sciam scibo. quid si r littera terminatum fuerit? promissiuum modum in ar et in bor eiciet, ut scior sciris, sciar et scibor. ubi ergo cognoscimus, quando in secunda persona i correpta uel producta sit? ‹in› imperatiuo modo: nam quotiens correpta est, detracta s littera transit in e, ut lego legis lege, scribo scribis scribe; quando autem producta est, perseuerat ‹in› imperatiuo, ut audio audis ‹audi›, seruio seruis ‹serui›. omnis ergo coniugationis effectus ex imperatiuo modo cognoscitur. genera uerborum quot sunt? quinque, id est actiuum, passiuum, neutrum, commune, deponens. actiuum uerbum quale est? * quod r littera terminatur, qua deposita redit in actiuum, ut lego legor. neutrum quod est? quod o littera terminatur et r litteram non recipit, ut curro uigilo. eius significationes sunt duae: aut enim agendi uim habet, ut sedeo curro, aut patiendi, ut algeo uapulo. commune uerbum quale est? quod r littera terminatur et agentis et patientis recipit significationem, ut consolor osculor: dicimus enim consolor te et consolor a te. deponens quod est? quod r littera terminatur et deponere eam non potest, ut luctor iocor conor nascor. actiua quare dicuntur? quia agunt, ut uerbero. passiua ‹quare?› quia patiuntur, ut uerberor. neutralia quare? quia nec agunt nec patiuntur, ut sto iaceo sedeo. sunt autem et semineutralia, quae agunt aliquid et non patiuntur, ut nato curro; item alia semineutralia, quae patiuntur et non agunt, ut uapulo sudo ferueo langueo. communia quare dicuntur? quia sub uno uerbo tenent actiuum et passiuum et in utroque genere r numquam deponunt, quam si deponunt, Latina non sunt, ut precor contemplor reminiscor recordor. deponentia quare dicuntur? quia deponunt futuri temporis participium a significatione passiua, quod exit in dus, ut moriendus gloriandus blandiendus. numeri uerborum quot sunt? duo, singularis, ut lego, pluralis, ut legimus. figurae quoque totidem, simplex, ut lego, composita, ut relego. figurae uerborum quot modis componuntur? quattuor, ex duobus integris, ut describo depono; ex integro et corrupto, ut expleo consulo; ex corrupto et integro, ut suffero succedo; ex duobus corruptis, ut sustineo. tempora uerborum quot sunt? tria, praesens, praeteritum et futurum. sed praeteriti temporis species tres sunt, imperfecta, perfecta et plusquamperfecta. dic eorum temporum differentias. praesens est, cum agimus, ut lego: nam non possum dicere lego, nisi dum in ipso actu sum. futurum est, cum adhuc agere polliceor, ut legam. praeteritum imperfectum est, cum coepisse aliquando aliquid et non perfecisse nos indicamus, ut clamabam. praeteritum perfectum est, cum nuper aliquid nos fecisse significamus, ut legi. praeteritum plusquamperfectum est, cum non nuper, sed iamdudum aliquid perfecisse nos intimamus, ut legeram. personae uerborum quot sunt? tres, prima quae loquitur, ut lego; secunda ad quam loquitur, ut legis; tertia de qua loquitur, ut legit. defectiua uerba quae sunt? quae in declinatione deficiunt, id est in genere uel persona uel coniugatione uel tempore, et quia uniformi modo durare non possunt, ob id defectiua dicuntur. genere igitur deficiunt, cum neutra significatione tempore praesenti ad passiuam speciem in praeterito tempore transeunt, ut audeo ausus sum, gaudeo gauisus sum, soleo solitus sum: non enim possumus de praeterito tempore dicere gaudiui. quoniam durum et turpe sonabat, mutauerunt illi scriptores artium sonum de praeterito tempore passiui uerbi, ut confido confisus sum: nam absonum erat dicere confidi. de aduerbio de aduerbio quid est aduerbium? pars orationis, qua adiecta uerbo manifestior oratio redditur, ut docte dixit, pulchre fecit, bene scripsit. aduerbia unde nascuntur? aut a sua positione aut ab aliis partibus orationis: a sua enim positione nascuntur, ut heri nuper; ab aliis autem traducuntur, ut doctus docte, sapiens sapienter. aduerbia autem quae in ‹e› productam exeunt ab eo nomine ueniunt, quod in datiuo singulari o litteram accipit, ut huic docto docte. item quae in ter exeunt ab eo nomine ueniunt, quod in datiuo in i profertur, ut huic agili agiliter. quam tamen regulam frequenter excedit auctoritas. nam quaedam et in datiuo casu permanent et ‹ex› specie sua aduerbia faciunt, ut falso sedulo; quaedam contra ueniunt, ut huic duro, non dure, sed duriter. aduerbiis quot accidunt? tria, significatio, comparatio, figura. significationis species quot sunt? multae: sunt enim quaedam temporis, ut heri nuper iamdudum pridie postridie interdum statim nunc tunc olim hodie cras perendie et cetera. sunt alia loci, quae quidem in quattuor species diuiduntur: aut in locum, ut huc illuc; aut in loco, ut hic ibi; aut e loco, ut hinc inde; aut per locum, ut hac illac. sunt quaedam temporis et loci, ut hactenus protinus, alia numeri, ut semel bis ter quater decies centies milies, alia negantis, ut non minime nequaquam nullatenus, alia interrogantis, ut cur quidita, alia demonstrantis, ut en ecce, alia hortantis, ut eia, alia optantis, ut utinam, alia existimantis, ut ferme, alia ordinis, ut deinceps deinde postremo, alia similitudinis, ut ceu quasi ueluti, alia dubitantis, ut fortasse, alia uocantis, ut heus, alia respondentis, ut heu, alia prohibentis, ut ne, alia communicationis, ut pariter una simul, alia separationis, ut seorsum, alia alternationis, ut uicissim, alia comparationis, ut magis potius, alia euentus, ut forte, alia adnuentis, ut uero, alia iuris iurandi, ut mediusfidius ecastor, alia personalia, ut mecum tecum secum, alia iterationis, ut iterum rursus saepius, alia qualitatis, ut bene male, alia quantitatis, ut satis nimium parum. sunt et aduerbia infinita, ut ubi quando, sunt finita, ut hic modo. aduerbiorum figurae quot sunt? duae, simplex, ut iuste, composita, ut iniuste. recipiunt comparationem aduerbia? utique, ut iuste iustius iustissime. aduerbiis autem praepositiones adici raro possunt, quamuis hoc ueteres usi sunt, ut Terentius in hecyra«corripuit de repente». secutus et Lucretius, «de subito». quidam etiam illud constituunt, «Siculo prospexit ab usque Pachyno». de participio de participio participium quare dictum est? participium uocatum est, quod partem accipiat a nomine, partem a uerbo. nam casus a nomine mutuatur, tempora a uerbo. quod enim declinantur participia, hoc a nomine est; quod uero temporibus conueniunt, hoc a uerbo est. inde ergo participium dicitur. participia praesentis temporis in quam syllabam exeunt? participia in praesenti tempore in ens et in ans syllabam exeunt, ut legens amans; in futuro uero actiua significatione in rus, ut amaturus, passiua in dus, ut legendus amandus. sane in praeterito tribus syllabis terminantur, in tus, ut scriptus lectus, in sus, ut occisus uisus, in xus * de coniunctione de coniunctione quid est coniunctio? pars orationis nectens ordinansque sententiam. coniunctioni quot accidunt? potestas, ordo, figura, accentus. potestas coniunctionis in quot species diuiditur? in quinque, id est copulatiuam, disiunctiuam, expletiuam, causalem, rationalem. copulatiuae speciei coniunctiones quot sunt? sex hae, et simplex, que simplex, ac simplex, at simplex, ast simplex, atque composita. disiunctiuae speciei coniunctiones quot sunt? numero sex hae tantum, aut simplex, ue simplex, uel simplex, ne simplex, nec simplex, neque composita. expletiuae speciei coniunctiones quot sunt? undecim hae tantum, quidem simplex, equidem composita, etquidem composita, saltim simplex, uidelicet composita, quamquam composita, quamuis composita, quoque composita, autem simplex, tamen simplex, porro simplex. causalis speciei coniunctiones quot sunt? numero triginta et tres, id est ‹si› simplex, etsi composita, etiam simplex, etiamsi composita, ‹tametsi composita›, sitamen composita, siquidem composita, quando simplex, quandoquidem composita, quatinus composita, quin simplex, quinetiam composita, sin simplex, sinautem composita, sinetiam composita, seu simplex, siue composita, nam simplex, namque composita, ni simplex, nisi composita, nisisi composita, enim simplex, etenim composita, ne simplex, sed simplex, interea composita, quamobrem composita, praesertim simplex, item simplex, itemque composita, ceterum simplex, alioquin composita. rationalis speciei coniunctiones quot sunt? numero uiginti et quattuor hae sunt tantum, quamobrem composita, praesertim simplex, item simplex, itemque composita, ita simplex, itaque composita, quia simplex, quoniam simplex, quoniamquidem composita, quapropter composita, quamquam composita, quippe simplex, qui simplex, atqui composita, alioquin composita, enim simplex, etenim composita, enimuero composita, ergo simplex, ideo composita, igitur simplex, scilicet composita, ceterum simplex, propterea composita. ordo coniunctionum qui est? quo apparent coniunctiones, quae praeponi debeant tantum, quae subiungi tantum, quae et praeponi et subiungi. praeponuntur coniunctiones tantum numero septem hae, at ac ast sin sinautem nam * subiunguntur coniunctiones tantum numero quattuor hae, ue que ne quoque. iam ceterae coniunctiones [et proponuntur et subiunguntur] exceptis supra dictis coniunctionibus et praeponuntur et subiunguntur. figura accidit coniunctionibus an non? accidit, sic uti et ceteris partibus orationis. quae? simplex et composita. quae autem sit figura simplex et quibus ex rebus et quot modis fiat figura composita, iam in nomine satis tractauimus. accentus coniunctionum quot sunt? quinque. qui? productus, correptus, acutus, pressus † etheria utraque, id est distinctio et non distinctio. nunc hi certis coniunctionibus per species dati obseruabuntur. at uero ceteri accentus per ceteras species coniunctionum naturales, id est simplices, esse probantur. sunt coniunctiones, quae, cum aliis partibus orationis respondeant, intellectu tamen discernuntur, ut ue, si non ‹cum› commotione animi pronuntiatur, erit coniunctio, ut «Pariusue lapis»; si uero uae ‹cum› commotione animi proferatur, erit interiectio, ut uae misero mihi. quoque, si ‹pro› ablatiuo casu ‹non› respondeat, erit coniunctio, ut apud Virgilium «tu quoque litoribus nostris Aeneia nutrix». si uero quoque pro ablatiuo casu respondeat, erit pronomen. porro, si uero significat, erit coniunctio; si uero longe, erit aduerbium. quando, si quatenus significat, erit coniunctio, ut puta quando hoc tibi placet; si tempus, erit aduerbium, ut puta quando fiet. quamquam, si non pro accusatiuo casu respondeat, erit coniunctio, ut apud Ciceronem «quamquam patres conscripti»; si uero quamquam pro accusatiuo casu respondeat, erit pronomen. sic et aliae quando ‹sint› coniunctiones et quando aliis partibus orationis respondeant, ‹intelleguntur›. enim etenim enimuero coniunctiones uoluerunt aliqui et causalis speciei retinere potestatem, quarum discretio apud auctores nulla esse reperitur, et ideo superuacue hoc dixisse intelleguntur. item sunt coniunctiones, quae metri uel structurae necessitate sic inueniuntur transfiguratae † rgo ut apud libium epton desistere tempore quieuit. item sunt qui sine pro coniunctione accipiant rationali. quare hoc monemus, quod sine numquam ‹pro› coniunctione ueniat in oratione, et ideo falsum est sine inter coniunctiones inmittere. at coniunctio omnibus casibus praeponitur: nominatiuo, «at regina graui iamdudum saucia cura», genetiuo, «at furiis Caci mens effera», datiuo, «at tibi pro scelere exclamat», accusatiuo, «at me tum saeuus circumstetit horror», uocatiuo, «at tu dictis, Albane, maneres», ablatiuo, «at parte ex alia, qua saxa rotantia late / intulerat torrens». de praepositione de praepositione praepositio quid est? pars orationis quae praeponitur nominibus atque uerbis. praepositio quot sonos habet? numero quinquaginta quinque tantum. praepositioni quot accidunt? ‹tria. quae?› casus, figura, accentus. accusatiuo casui quot praepositiones accidunt? numero triginta hae, ad amicum, apud hospites, ante arcum, aduersus hostes, cis fluuium, citra conscientiam, circum murum, circa domesticos, contra inimicos, erga filium, extra patriam, inter prudentes, intra palatium, infra templum, iuxta balneas, ob meritum, penes illum, per uiam, prope mare, propter uxorem, praeter summam, post annos, pone locum, secundum ius, trans flumen, ultra uires, usque Romam, secus uos, supra Capitolium, circiter annos. ablatiuo casui quot accidunt praepositiones? numero quindecim hae, a ciuitate, ab amico, abs te, absque seruis, cum fratre, coram parentibus, clam domino, de fuga, e medio, ex usu, prae metu, pro fide, palam omnibus, sine fine, tenus pube. utrique casui, id est accusatiuo et ablatiuo, quot praepositiones accidunt? quattuor, in sub super subter. nunc quem ad modum hae supra dictae praepositiones accusatiuo casui ‹et quem ad modum ablatiuo casui› respondent? quando ire isse iturum esse significamus, praepositiones quo et accusatiuo casui respondere coguntur, ut puta quo is? in uillam, quo iueras? in uillam, quo iturus es? in uillam. at uero quando esse fuisse futurum esse significamus, praepositiones ubi et ablatiuo casui respondere inueniuntur, ut puta ubi es? in uilla, ubi fuisti? in uilla, ubi futurus es? in uilla. sic et sub super subter. item aliud praeceptum, quo dinoscantur supra dictae praepositiones, quando accusatiuo ‹et quando ablatiuo› casui respondere debeant. quando enim nos ex aliquo loco in alium locum peruenire significamus, supra dictae praepositiones accusatiuo casui respondere coguntur, ut puta cecidit in forum, ruit paries in forum, deambula in forum. at uero quando in eodem loco fieri aliquid significamus, supra dictae praepositiones ablatiuo casui respondere uidentur, ut puta cecidi in foro, ruit paries in foro. sic et sub subter super. item de ‹in› praepositione hoc monemus, ut, quando pro aliquo uel contra aliquem aliquid significamus et supra scriptam praepositionem obponimus, accusatiuo casui respondeamus, ut puta facio laudes in amicos, dico uituperationem in inimicos, nihil dico in uos. cetera talia accusatiuo casui necesse est ut respondeant. item de in praepositione hoc monemus, quod, quando aliquid penitus efficitur et supra dicta praepositio obponitur, accusatiuo casui respondemus, ut puta figo in parietem, hoc est longius uel intrinsecus; at uero quando aliquid leuius uel medie geritur et supra dicta praepositio obponitur, ablatiuo casui respondemus. loquellis quot praepositiones accidunt? sex. quae? con di dis re se am, ut puta congredior conduco, diligo dilectus, dissutus dissonat, retinens repetens, sedens sedeo, amplector ambio. sic et aliis loquellis praepositiones accidere reperiuntur. figurae praepositionis quot sunt? figura praepositionibus accidit sicut et ceteris partibus orationis, id est simplex et composita. simplex praepositionis figura est ab, composita absque. quae autem sit figura simplex et quibus rebus et quot modis fiat figura composita, iam in nomine satis respondentes tractauimus. praepositionibus quot accentus accidunt? tres, productus, pressus et acutus, quos competentibus praepositionibus adnotabimus. at uero ceteras praepositiones praetermittimus, quoniam naturales, id est simplices, accentus habere reperiuntur. sunt praepositiones quae aliis partibus orationis respondeant; sed hae intellectu discernuntur, ut puta ante, quando praepositio et quando aduerbium esse dinoscitur. quare hoc monemus, quod, quando ante ‹cum› casu suo et presso accentu pronuntiatur, praepositio nuncupatur, ut apud Virgilium «Aeneae stetit ante pedes» et cetera talia. at uero quando ante non cum casu suo et cum acuto accentu profertur, aduerbium iudicatur, ut apud Virgilium «ante et Trinacria lentandus remus in unda» et apud Sallustium «Antonius paucis ante diebus erupit ex urbe», item apud Virgilium «saltem siqua mihi de te suscepta fuisset / ante fugam suboles». sic et aliae praepositiones, quae neque cum casu suo ‹et cum› acuto accentu inueniuntur, iam non praepositiones, sed hoc quod significant appellantur. item ‹aduersus› significat ‹et› participium. ‹circum› significat et nomen. praeter significat et aduerbium, ut apud Sallustium «praeter rerum capitalium condemnatis». post significat et aduerbium, ut apud Virgilium «longo post tempore uenit». contra significat ‹et› aduerbium, ut puta contra faciens. cum significat et aduerbium, ut apud Ciceronem «cum hos audiebam». prae significat et aduerbium, ut apud Terentium «prae ut huius». sine significat et uerbum. super significat et aduerbium, ut apud Virgilium «super ipsi / Dardanidae infensi». re et se, si presso accentu pronuntientur, praepositiones esse reperiuntur, ut puta refero refer, separato securus seduxit. at uero re et se, si acuto accentu pronuntientur, non praepositiones, sed hoc quod significant appellantur, ut puta regula retia retis, sedeo senui sequor. sic et in ceteris talibus re et se, quando sint praepositiones et quando aliis partibus orationis respondeant, per accentuum sonos dinoscentur. tenus praepositionem Virgilius metri necessitate genetiuo casui numeri pluralis praeposuit, ut «crurum tenus a mento palearia pendent». inter coram et palam praepositiones hanc uolunt aliqui esse differentiam, ut palam notis uel ignotis respondeat, ut puta palam omnibus, coram autem notis tantum respondeat, ut puta coram patre, coram amico. con et in praepositiones, si s uel f litteris praeponuntur, acuto accentu pronuntiantur, ut puta insolens infestus, consequens confessus; sic et cetera talia. in et ad praepositiones uoluerunt hanc aliqui habere discretionem, hoc est ut siquis dicat: in forum eo, in ipsum forum se ire significet; at uero siquis dicat se ad forum ire, ad locum qui est iuxta forum uenire significet. sed hoc Cicero improbauit in inuectiuis dicens «quod uitandae suspicionis causa ad Marcum Lepidum te habitare uelle dixisti, a quo non receptus etiam ad me uenire ausus es», et Caesar ad Italiam. ex et ab praepositiones aliqui sequentibus consonantibus uel uocalibus loco consonantium positis dicunt corrumpi, ut puta e foro, a Iunone. sed hoc monemus, quod hae praepositiones non per omnia sic perseuerent: siquis etenim dicat † instrumentis doceo, ab scholastico audiui. quam imperitiam contemnens Sallustius supra dictas praepositiones sequentibus consonantibus integras pronuntiauit dicens «nam tum Brutus ab Roma aberat». abs praepositio quinque sonos excitat tantum, id est absque absqui et cetera talia. ad et apud praepositiones sic intelleguntur, ut puta si dicas: ad quem studet, significat aduersus quem machinatur; at uero si dicas: apud quem studet, significat ex quo discit. praepositiones huius artis lator non necessario dicit nominibus ciuitatium adiungi, ut puta Romam uenio, Karthaginem eo et cetera talia. sed hoc plurimi auctores contemnendum existimauerunt, ut apud Sallustium «Marius ad Talam profectus»; item idem «nam tum Brutus ab Roma aberat». sic et cetera talia. super praepositionem Plinius Secundus ex his tribus praepositionibus, id est supra de in, uult habere significationem, ut puta supra, «saeua sedens super arma», item «socii exanimem super arma ferebant», id est supra: de, «multa super Priamo rogitans, super Hectore multa», id est de Priamo et de Hectore; item in Iugurthino bello «ne super tali scelere suspectum se haberet», id est de tali scelere: in, «gemina super arbore sidunt», id est in arbore; item «fronde super uiridi», hoc est in uiridi fronde. de praepositione quantum ratio poscebat respondimus. de interiectione de interiectione quid est interiectio? pars orationis ostendens animi motum per suspirationem. uario autem motu adfectum animi nostri expromimus ex interiectione. aut enim dolemus, ut puta heu hae * sic et alia quae cum commotione animi suspiranter promuntur ad interiectionem pertinere pronuntiantur. sane sunt interiectiones quae et aliarum partium orationis habeant similitudinem, ut puta heu, si cum animi adfectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio * si uero simpliciter proferatur, erit aduerbium respondentis, ut heu, uel laudantis, ut heu bene fecisti. ei, si cum animi adfectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio, ut puta «ei mihi quantum mutatus ab illo / Hectore». si uero ei pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium exclamantis, ut puta «ei mihi, / pater ‹esse› disce ab illis qui uere sciunt». uae, si cum animi adfectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio, ut uae misero mihi. si uero uae pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium exclamantis, ut uae uobis. sin autem simpliciter ue subiuncta proferatur, erit coniunctio, ut «Pariusue lapis». o, si cum animi adfectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio, ut puta «o mihi sola mei super Astyanactis imago». si uero o ad accusatiuum casum proferatur, erit aduerbium exclamantis, ut o condicionem miseram et o bellum magnopere pertimescendum. nam si o simpliciter proferatur, erit pronomen uel articulus uocatiui casus, ut o iste, o ille. sed quid intersit inter pronomen et articulum, in pronomine satis tractauimus. ua, si cum animi adfectu proferatur, hoc est per suspirationem, erit interiectio, ut puta «ua quemquamne hominem in animo instituere aut / parare ut sit carius quam ipse est sibi». si uero ua pro uocatione aliqua proferatur, erit aduerbium irascentis, ut ua hominum nequissime. sic et aliae interiectiones ab aliis partibus orationis discernuntur, hoc est ut, quotiens animum per suspirationem mouere inueniuntur, tum suae potestatis esse intellegantur. sin uero non per suspirationem animi, sed aliter proferuntur, id quod significauerint pronuntiantur. uae interiectio pressum accentum habere reperitur. de interiectione quantum ratio poscebat respondimus. de accentibus recapitulatio de accentibus accentus quid est? certa lex et regula ad leuandam syllabam uel premendam. accentus unde dictus ‹est?› quod iuxta cantum sit, ut aduerbium, quod iuxta uerbum ‹sit›. inter accentum et cantum quid interest? quod cantus in musica, accentus in oratione est. accentus, qui ad acuendas syllabas grauandasque pertinent, quot sunt? tres, id est acutus, grauis, circumflexus. ceteri non magis accentus quam notae breuium uel longarum syllabarum, adspiratarum uel exilium iudicantur, quorum nomina sunt breuis, longus, adspiratio, exilitas. sed haec, ut dixi, simplicia sunt signa, quae non egent disputatione. illi uero accentus qui humilitatem uel altitudinem syllabarum ostendunt, id est acutus, grauis, circumflexus, plena ratione tractandi sunt. acutus cur dicitur? quod acuat et erigat syllabam. grauis quare? quod deprimat et deponat: iste contrarius est acuto. quid circumflexus? duplex est: nam ex acuto et graui constat. incipiens enim ab acuto in grauem desinit: ita, dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus autem et circumflexus similes sunt, nam uterque leuat syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus: nam semper deprimit syllabas, cum illi leuent. dic igitur, quis ubi ponendus sit. omnis pars orationis unam de pluribus erigit syllabam et ceteras grauat. quod si monosyllaba est pars orationis, ipsa erigitur. in hac erectione, id est fastigio, aut circumflexus ponitur aut acutus; simul ambo poni in una orationis parte non possunt, quia una tantum, ut dixi, syllaba erigi potest cum aliae sint grauatae. ideo quaecumque sunt monosyllabae partes orationis, si naturaliter longae sunt, circumflectuntur, ut môs rês. si uero aut breues sunt aut positione longae, ut quis pars nox, acuto efferuntur accentu. dic ergo, cur monosyllabae naturaliter longae circumflectantur. naturaliter longae ideo circumflectuntur, quia duplici accentui, id est circumflexo, moram praebent; breues autem uel positione longae idcirco acuuntur, quia acutus simplex accentus est, ac per hoc correptus. ideo breuibus syllabis correptior conuenit. quid in disyllabis? in duabus syllabis id notandum est, quod in Latina lingua numquam posterior leuatur: hoc enim Graeci occupauerunt, ut aér aethér [diptota] et his similia: prior enim in Latina lingua semper leuanda est. duarum igitur prior si naturaliter longa est et posterior breuis, prior circumflectetur. quicquid aliud fuerit, prior semper acuetur, id est aut ambae naturaliter longae aut positione, aut ambae breues, aut prior breuis et posterior longa. circumflexus ergo sic fiet, si prior naturaliter longa sit, posterior breuis. nam si ambae longae sunt, dum ad posteriorem longam pronuntiandam festinamus, priorem citius relinquimus: ita illi prior naturaliter longa nihil prodest, sed fit acutus, qui simplex est atque correptior. ergo si et naturaliter longa sequentis productione impeditur, quanto magis in ea quae positione longa est uel breuis acutum locare debemus. si ergo dicas luna, prior syllaba circumflectetur, quia naturaliter longa est et sequens breuis. quod si iustos dixerimus, in priore syllaba acutus erit, quia et posterior longa est. si uero positione longa fuerit superior aut breuis, semper acuetur, ut bónus prínceps sénex cámpus. posterior uero syllaba semper grauabitur, id est grauem accipiet accentum. in trisyllabis iterum quae ratio est? ut [nisi] semper paenultimam inspiciamus, quae si longa est, illam in ea seruabimus regulam, quam diximus in duabus syllabis esse seruandam, id est ut, si naturaliter longa est et posterior breuis, paenultima ipsa circumflectatur. sin autem positione erit longa, paenultima acuetur, ceterae grauabuntur. circumflectetur igitur paenultima in his nominibus, ut Donâtus; in his uero acuetur paenultima, ut campéstris perdúctus laudándus. si uero paenultima breuis fuerit, a fine tertia semper acuetur, siue longa sit siue breuis. neque enim natura longa ei proderit, quia sequentibus duabus syllabis impeditur. citius enim relinquitur, dum ad illas pronuntiandas festinamus. erunt igitur huius modi nomina in quibus a fine tertia syllaba semper acuetur, ut Túllius Átreus cándidus. quarta uero a fine et quinta et quaecumque fuerit ulterior grauem semper accipiet. ab ea enim quae est a fine tertia ulterius non potest acutus ascendere; nam circumflexus in paenultima tantum locatur uel in nouissima, si nomen est Graecum, ut Allectô Theanô et similia, quae, quia Graeca sunt, Graeca ratione nituntur. sunt item quaedam quae a regularum ratione recedunt: nam per omnes syllabas grauantur, circumflexo ‹uero› uel acuto accentu carent. plenius ergo intendendum est animo, ut haec intellegere possimus. non omnes partes orationis aequales sunt. nam nomen et uerbum et participium inter partes omnes excellunt; ceterae his adpendices uidentur. nam et pronomen subiacet nomini, et uerbo seruit aduerbium. coniunctio quoque et praepositio ad clientelam maiorum partium pertinent. hae ergo partes, quae adpendices sunt, sic maioribus copulantur, ut tamquam in unam partem orationis coalescant, proprium uero fastigium perdant, non omnes dumtaxat, sed pleraeque. aduerbia pauca fastigium amittunt, quae sunt locorum, quando confirmatiua sunt. nam si interrogatiua fuerint, ut est «quo te, Moeri, pedes?» et «quo fugis, Aenea?» et «qui genus, unde domo?» et «quoue ire iubes, ubi ponere sedes?», circumflectuntur uel acuuntur iuxta regulas quae praedictae sunt. si autem confirmatiua fuerint eadem aduerbia, grauabuntur, ut «ille, uides, pura iuuenis qui nititur hasta». hic enim qui pronomen grauem sumit accentum, quia non interrogatiuum, sed confirmatiuum est. aduerbia confirmatiua sunt, ut «genus unde Latinum» et illud, «est hic, est animus lucis contemptor et istum / qui uita bene credat emi, quo tendis, honorem». hic ergo et unde et quo et qui, quia confirmatiua sunt, grauantur. sed haec in pronominibus et aduerbiis pauca sunt, in coniunctionibus plura. nam copulatiuae et disiunctiuae prope omnes grauantur. expletiuae plures fastigia retinent. causales autem et rationales quaedam cum fastigiis, aliae graui accentu deprimuntur, quod in pronuntiatione deprehendes. praepositiones uero omnes sine fastigio sunt. sane notandum est aduerbium ergo, ut «illius ergo uenimus», quod propter distantiam coniunctionis ergo in posteriore syllaba circumflectitur. illae quoque particulae notandae sunt, que ue ne, quae semper aliis partibus subiunguntur, ut «arma uirumque» et «quidue dolens et mene incepto desistere uictam». quae illam nouitatem habent, ut et ipsae fastigium perdant et illarum partium, quibus subiunctae sunt, leuationem in nouissimas syllabas transferant. uerbi gratia uirum in priore acuitur, uirumque autem in posteriore erigitur, quae iam non posterior, sed media trium syllabarum in unum redactarum reperitur. interiectiones omnes, quia de Graeco sermone mutuati sumus, ideo in nouissimis syllabis fastigium capiunt, ut papae, attat, ehem; et ceterae similiter uel acutum uel circumflexum in ultima sumunt. de uitiis et uirtutibus orationis de barbarismo quid est barbarismus? dictio uitiosa. haec autem definitio et generalis est et specialis, quia dictio et contexta oratio et una pars eius intellegitur. consuetudo autem hunc tantum barbarismum appellat, qui fit in una parte orationis. barbarismus igitur una est pars orationis corrupta. sed hoc uitium in soluta oratione barbarismus uocatur, ceterum apud poetas metaplasmus dicitur. barbarismus et barbarolexis quid inter se differunt? quod barbarismus fit in nostra loquella, barbarolexis in peregrina: nam barbarolexis barbara dictio nuncupatur. quot modis fit barbarismus? quattuor, id est adiectione detractione inmutatione transmutatione: nam aut adicit aut detrahit aut mutat aut transmutat litteram syllabam tempus adspirationem accentum. adiectione quippe litterae fit barbarismus, ut audiueram pro audieram et legites, cum satis sit dicere legite. detractione litterae, ut nutribam pro nutriebam. adiectione syllabae fit barbarismus, ut siquis dicat prandidi pro prandi, quia pransurus facit, non pranditurus: nam quae in praeterito geminata syllaba proferuntur, in participio quoque futuri temporis eandem syllabam seruant, ut tradidi traditurus, reddidi redditurus. detractione syllabae, ut uerbi gratia currum pro curruum. item inmutatione litterae, ut olli pro illi, maxume pro maxime. inmutatione syllabae, ut tum pro tunc, relicum pro reliquo. transmutatione litterae, ut * transmutatione syllabae, ut displicina pro disciplina. adiectione temporis, ut «exercet Diana chorum»: producta enim Di geminatur tempus syllabae, cum correpte Dĭana dici debeat. detractione temporis, ut si dicamus correpta media syllaba emerunt, cum producta emērunt dici debeat. similiter per adspirationem etiam fit barbarismus, dum aut adicitur h, ubi non oportet, aut detrahitur, ubi esse oportet, quod uitium scriptum inuenitur: per adiectionem adspirationis, ut siquis dicat * onorem pro honore aut umum pro humo. accentu fit barbarismus, cum aut acutus pro graui aut grauis pro acuto uel alius pro quolibet ponitur, ut si dicas Métellus acuto accentu ‹in› prima, cum in secunda sit acutus accentus, in prima grauis. barbarismus nullo modo excusari potest? ‹potest›: si enim per inprudentiam fiat, uitium est; si a poetis, uirtus elocutionis, et appellatur Graece metaplasmus.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Expositio Vergilianae continentiae (Fabius Planciades Fulgentius), publ. digilib.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ Expositio Vergilianae continentiae Expetebat quidem, Leuitarum sanctissime, nostri temporis qualitas grande silentium, ut non solum mens expromptare desisset quod didicit, quantum etiam obliuionem sui efficere debuit quia uiuit; sed quia nouo caritatis dominatui fulcitur et in amoris praecepto contemptus numquam admittitur, ob hanc rem Virgilianae continentiae secreta phisica tetigi uitans illa quae plus periculi possent praerogare quam laudis. Vae inquam nobis, aput quos et nosse aliquid periculum est et habere. Ob quam rem bucolicam georgicamque omisimus, in quibus tam misticae interstinctae sunt rationes, quo nullius pene artis in isdem libris interna Virgilius praeterierit uiscera. Denique in prima egloga, secunda et tertia phisice trium uitarum reddidit continentiam; in quarta uaticinii artem adsumpsit; in quinta pontificalia designauit; in sexta artem musicam cum suis perfectissimis posuit numeris, in parte uero eiusdem eglogae phisiologiam secundum Stoicos exposuit; septima botanicen dinamin tetigit; octaua apotelesmaticen musicorum et magicam designauit, in parte uero extrema tetigit eufemesin, quam etiam in nona egloga prosecutus est, in octaua quidem ubi dicit: ‘Aspice, corripuit tremulis altaria flammis sponte sua, dum ferre moror, cinis ipse. Bonum sit. Nescio quid certum est et Hilas in limine latrat’, in nona uero egloga ubi dicit: ‘de caelo tactas memini praedicere quercus’, [et] iterum: ‘lupi Moerim uidere priores’. Primus uero georgicorum est omnis astrologus et in parte postrema eufemeticus, secundus phisiognomicus et medicinalis, tertius omnis aruspicinam continet, quam quidem et in sexto tetigit, dum dicit: ‘Et summas carpens media inter cornua setas ignibus inponit sacris libamina prima’; quartus uero ad plenissimam rationem est musicus cum sua apotelesmatice in fine carminis dicta. Ergo doctrinam mediocritatem temporis excedentem omisimus, ne, dum quis laudem quaerit nominis, fragumen repperiat capitis. Esto ergo contentus, mi domine, leuiori fasciculo quem tibi Hesperidum florulentis decerpsimus hortulis; aurea enim mala si expetis, esto Euristeus alio fortiori, qui ut Alcides suam pro nihilo reputet uitam. Poteris enim ex his tacite multa colligere quae ad instrumentum tui proficiant desiderii. Ego uero Chrisippi ellebori rancidulo acrore postposito cum Musis aliquid blandius fabulabor. Vos, Eliconiades, neque enim mihi sola uocanda est Calliope, conferte gradum, date praemia menti. Maius opus moueo; nec enim mihi sufficit una. Currite, Pierides, uos enim mea ‹maxima cura› Parrasias niueo conpellite pectine cordas. Haec tam parua precatio credo quod Virgilianis satisfecerit Musis. Cede mihi nunc personam Mantuani uatis, quo fugitiuos eius in lucem deducamus amfractus. Nam. ecce ad me etiam ipse Ascrei fontis bractamento saturior aduenit, quales uatum imagines esse solent, dum adsumptis ad opus conficiendum tabulis stupida fronte arcanum quiddam latranti intrinsecus tractatu submurmurant. Cui ego: Seponas quaeso caperatos optutus, Ausonum uatum clarissime, rancidamque altioris salsuram ingenii iocundioris quolibet mellis sapore dulciscas: nam non illa in tuis operibus quaerimus, in quibus aut Pitagoras modulos aut Eraclitus ignes aut Plato ideas aut Ermes astra aut Crisippus numeros aut endelecias Aristoteles inuersat, nec illa quae aut Dardanus in dinameris aut Battiades in paredris aut Campester in catabolicis infernalibusque cecinerunt, sed tantum illa quaerimus leuia, quae mensualibus stipendiis grammatici distrahunt puerilibus auscultatibus. Tum ille contracto rugis multiplicibus supercilio: 'Putabam, inquit, uel te homuncule creperum aliquid desipere, in cuius cordis uecturam meas onerosiores exposuissem sarcinulas, at tu telluris glabro solidior adipatum quidpiam ruptuas. Cui ego: Serua ista quaeso tuis Romanis, quibus haec nosse laudabile competit et inpune succedit; nobis uero erit maximum, si uel extremas tuas praestringere contingerit fimbrias. Ad haec ille: ‘Quatenus, inquit, in his tibi discendis non adipata grassedo ingenii quam temporis formido periculosa reluctat, de nostro torrentis ingenii impetu breuiorem urnulam praelibabo, quae tibi crapulae plenitudine nausiam mouere non possit. Ergo uaciuas fac sedes tuarum aurium, quo mea commigrare possint eloquia’. Itaque compositus in dicendi modum erectis in iotam duobus digitis tertium pollicem comprimens ita uerbis exorsus est: ‘In omnibus nostris opusculis fisici ordinis argumenta induximus, quo per duodena librorum uolumina pleniorem humanae uitae monstrassem statum. Denique ideo talem dicendi exordium sumpsimus: ‘arma uirumque cano’, in armis uirtutem, in uiro sapientiam demonstrantes; omnis enim perfectio inuirtute constat corporis et sapientia ingenii’. Ad haec ego: Si me tuae orationis adserta non fallunt, uates clarissime, ideo etiam diuina lex nostrum mundi redemptorem Christum uirtutem et sapientiam cecinit, quod perfectum hominis diuinitas adsumpsisse uideretur statum. Ad haec ille: ‘Videris ipse quid te uera maiestas docuerit; nobis interim quid uisum sit edicamus. Et quamuis oportuerit secundum dialecticam disciplinam primum personam edicere sicque personae congruentia enarrare, quo prima poneretur substantia, deinde accidens substantiae, ut primum uirum, sic etiam arma edicere, uirtus enim in subiecto est corpore: sed quia laudis est adsumpta materia, ante meritum uiri quam ipsum uirum ediximus, quo sic ad personam ueniretur iam recognita meriti qualitate; solet quippe etiam in epistolis hoc ipsud communis obseruare loquacitas, quo primum ‘domino merito’, sic ponatur nominis uocitatio. Sed quo cognoscas me plenius laudis adsumpsisse materiam, uide quid in sequentibus dictum sit, et quod ‘fato profugus’ et ‘ui superum’, quo intenderemus fortunae fuisse culpam, non uirtutis debilitatem ut fugiret et deos quam sapientiam esse culpabiles ut pericula sustentaret, illam nihilominus Platonis antiquam firmantes sententiam, ubi ait: νοῦς ἀνθρώπινος θεός˙ οὗτος ἐὰν ἀγαθός, θεὸς εὖ ἐρ‹γαζό›μενος, id est: sensus hominis deus est; is si bonus est, deus est propitius; nam et Carneades in libro Telesiaco ita ait: πᾶσα τύχη αἴσθησιν φρονίμοις κατοικεῖ, id est: omnis fortuna in sensu habitat sapientis. Nam identidem ideo uirtutem primum dici animae sapientia floret. Defectus enim uirtutis egritudo est sapientiae hoc uidelicet pacto, quia quidquid sapientiae consultatio agendum inuenerit, si ad subrogandum posse uirtus deficiat, curtata in suis effectibus sapientiae plenitudo torpescit. Nam ut ab armis inciperem, — sciui enim quod uiri uocabulum significatio sexus sit, non honoris; si uiri primum nomen ponerem: multi uiri sunt, non tamen omnes laudandi; ergo uirtutem primum posui, pro qua uirum laudandum adsumpsi Homerum uidelicet secutus qui ait: μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος, ante iracundiam uiri quam ipsum uirum significans. Nam et ipse sub figura Mineruae uirtutem monstrans dicit uerticem Acilli detentum’. Cui ego: Nec in hoc iusta te fefellit oratio: diuina enim sapientia uestris supereminentior sensibus tale sumpsit principium dicens: ‘Beatus, inquit, uir qui non abiit in consilio impiorum’. Denique ut bonae uitae perfectissimus institutor profeta prouocans ad bene uiuendi certamen ante praemium beatitudinis quam sudorem certaminis posuit. Tum ille: ‘Gaudeo, inquit, mi omuncule, his subrogatis sententiis, quia etsi non nobis de consultatione bonae uitae ueritas obtigit, tamen ceca quadam felicitate etiam stultis mentibus suas scintillas sparsit. Ergo ut dicere coeperamus, uirtus substantia est, sapientia uero quae substantiam regit, sicut et Sallustius ait: ‘nam nostra omnis uis in animo et corpore sita est’. Nam ut tuis saturantius aliquid adhuc satisfaciamus ingeniis, trifarius in uita humana gradus est, primum habere, deinde regere quod habeas, tertium uero ornare quod regis. Ergo tres gradus istos in uno uersu nostro considera positos, id est: ‘arma’, ‘uirum’ et ‘primus’: ‘arma’, id est uirtus, pertinet ad substantiam corporalem, ‘uirum’, id est sapientia, pertinet ad substantiam sensualem, ‘primus’ uero, id est princeps, pertinet ad substantiam censualem, quo sit ordo huiusmodi: habere, regere, ornare. Ergo sub figuralitatem historiae plenum hominis monstrauimus statum, ut sit prima natura, secunda doctrina, tertia felicitas. Hos ergo gradus uiuaciter intuere: quo sit ut supra diximus prima uirtus animi naturaliter data quae proficiat — neque enim eruditur nisi quod erudibile nascitur —, secunda doctrina quae naturam ornat cum proficit, ut est aurum; est enim natura in auro productionis et decoris, sed ad perfectionem malleo proficit excudentis. Ita et ingenium natum est prouectibile; proficit quia natum fuit; accedit felicitas ut prode sit quod proficit. Ergo et infantibus quibus haec nostra materia traditur isti sunt ordines consequendi, quia omne honestum docibile nascitur, eruditur ne naturae uaeet commoditas, oraatur etiam ne donum doctrinae inane sit; unde et Plato trifarium humanae uitae instruens ordinem ait: ‘Omne bonum aut nascitur aut eruditur aut cogitur’; nascitur quidem ex natura, eruditur ex doctrina, cogitur ex utilitate. Omisso ergo antilogii circuitu coepti operis adgrediamur exordium. Sed ut sciam me non arcaicis expromtare fabulam auribus, primi nostri libri continentiam narra; tunc demum haec tibi, si uisum fuerit, reserabimus’. Cui ego: Si me scolarum praeteritarum non fallit memoria, primum Iuno Eolum petit, quo naufragium Troianis inportet. Dehinc cum septem nauibus euadit. Libico in litore accipitur. Matrem uidit nec agnoscit. Nube caua cum Acate contegitur. Dehinc picturis animum aduocat. Posthaec cena acceptus citharae sono mulcetur. Habes breuiter decursam primi libri continentiam. Quid de his senseris, audire desidero. Tum ille: ‘Naufragium posuimus in modum periculosae natiuitatis, in qua et maternum est pariendi dispendium uel infantum nascendi periculum. In qua necessitate uniuersaliter humanam uoluitur genus. Nam ut euidentius hoc intellegas, a Iunone, quae dea partus est, hoc naufragium generatur. Nam et Eolum inmittit; Eolus enim Grece quasi eonolus, id est saeculi interitus; unde et Homerus ait: οὐλομένη μετὰ μυρία Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔδωκεν. Nam uide quid etiam ipso Eolo promittatur. Deiopea in coniugium; demos enim Grece puplicum dicitur, iopa uero oculi uel uisio; ergo nascentibus in mundo seculare est periculum; cui quidem perfectionis puplica a dea partus promittitur uisio. Nam et cum septem nauibus euadit, quo ostendatur septenum arithmeticum numerum armonicum esse partui. Cuius formulam, si uidetur, breuiter explanabo’. Cui ego: Saturanter haec [inquam] in libro fisiologo quem nuper edidimus de medicinalibus causis et de septenario et de nouenario numero omnem arithmeticae artis digessimus rationem, eritque perissologiae nota si, quae in uno libro descripsimus, etiam aliis inseramus. Ergo qui ista discere cupit, nostrum fisiologicum perlegat librum. Nunc uero a te quae restant expeto. Tum ille: ‘Vt dicere coeperam, mox ut terram tangit, matrem uidet nec agnoscit, plenam designantes infantiam quia a partu recentibus matrem uidere datur, non tamen statim cognoscere meritum contribuitur. Dehinc nube conseptus socios cognoscit, adloqui non potest; uide quam euidens crepundiorum mos, dum adest inspiciendi potestas et deest loquendi facultas. Huic quoque Acaten ab initio coniungimus et post naufragium armigerum et in nube aeque conclusum; Acates enim Grece quasi aconetos, id est tristitiae consuetudo. Ab infantia enim erumnis coniuncta est humana natura, sicut Euripides in tragoedia Figeniae ait: οὐκ ἔστιν οὐδὲν δεινὸν ὧδ' εἰπεῖν ἔπος οὐδὲ πάθος οὐδὲ συμφορὰ θεήλατος ἧς οὐκ ἂν ἄραιτ’ ἄχθος ἀνθρώπου φύσις, id est: non est aliquid pessimum neque accedentia extrema quod non pertulerit natura humana. Arma uero tristitiae non sunt nisi lacrimae, quibus se ipsa et uindicat et commendat infantia; denique uix nobis quino mense ridere permittitur, dum lacrimae in ipsa uitae ianua profluant. At uero animum pictura inani quod pascit, certum puerile studium refert; infantia enim uidere nouit, sentire uero quid uideat nescit, sicut in picturis est uisibilitas, deest sensibilitas. Dehinc ad epulas accipitur et citharae sono mulcetur; paruulorum quippe mos est nihil amplius quaerere quam delectari sono et saturari cibo. Nam denique nomen eiusdem citharedantis considera; Iopas enim Grece quasi siopas dictus est, id est taciturnitas puerilis. Infantia enim blandiloquiis semper nutricum ‹et› cantibus oblectatur; unde et crinitum eum posuimus uertici muliebri simillimum. Tunc etiam Cupidinem uidet; cupere enim ac desiderare aliquid semper accedit infantiae. Nam denique ideo et talem uersum in secundo libro post citharae sonum posuimus: ‘temperet a lacrimis’. In secundo uero libro et tertio auocatur fabulis quibus puerilis consueta est auocari garrulitas. Nam in fine tertii libri Ciclopas uidet Achemenide monstrante; acos enim Grece tristitia dicitur, ciclos Grece circulus uocatur. Ergo pueritia, quoniam pes puer Grece dicitur, iam timore nutritorum feriata tristitiam cogitandi nescit et uaginam puerilem exercit. Ob hanc rem etiam Ciclops unum oculum in fronte habere dicitur, quia nec plenum nec rationalem uisum puerilis uagina portat et omnis aetas puerilis in superbia erigatur ut Ciclops. Ideo in capite oculum, quod nihil nisi superbum et uideat et sentiat. Quem sapientissimus Vlixes extinguit, id est: igne ingenii uana gloria cecatur. Ideo eum et Poliphemum diximus quasi apolunta femen, quod nos Latine perdentem famam dicimus. Ergo iuuentutis elationem et famae perditionem aetatis cecitas sequitur. Nam ut ordo se euidenti manifestatione delucidet, tunc patrem sepelit. Adcrescens enim iuuenalis aetas paterni uigoris respuit pondera. Denique Drepanos portus sepelit — Drepanos enim quasi drimipedos, drimos enim acer dicitur, pes uero puer uocatur —, quod puerilis acerbitas paternam respuat disciplinam. Feriatus ergo animus a paterno iudicio in quarto libro et uenatu progreditur et amore torretur, et tempestate ac nubilo, uelut in mentis conturbatione, coactus adulterium perficit. In quo diu commoratus Mercurio instigante libidinis suae male praesumptum amorem relinquit; Mercurius enim deus ponitur ingenii; ergo ingenio instigante aetas deserit amoris confinia. Qui quidem amor contemptus emoritur et in cineres exustus emigrat; dum enim de corde puerili auctoritate ingenii ‹libido› expellitur, sepulta in obliuionis cinere fauillescit. In quinto uero paternae memoriae contemplatione adtractus ludis iuuenalibus exercetur. Et quidnam aliut est nisi ut iam prudentior aetas paternae memoriae exempla secuta liberalibus corpus exerceat causis. Nam uide quia et pugillationem exercent, id est: uirtutis artem Entellus et Dares peragunt; entellin enim Grece imperare dicimus, derin cedere; quod et magistri in disciplinis faciunt. Tunc etiam et naues ardescunt, id est instrumenta periculosa, quibus aetas tempestiuis iactationum cursibus flagitatur et uelut procellis periculorum cottidie quatitur. Igne ingenii superexcellente haec omnia consumuntur et scientia astutiae coalescente in fauillam obliuionis sopita commigrant. Sed hoc incendium Beroe efficit quasi ueritatis ordo. Ad uero in sexto ad templum Apollinis adueniens ad inferos discendit; Apollinem deum studii dicimus, ideo et Musis additum; ergo postposito lubricae aetatis naufragio et Palinuro omisso — Palinurus enim quasi planonorus, id est errabunda uisio, unde et in quarto libro de aspectu libidinis ita posuimus: ‘totumque pererrat luminibus tacitis’, nam et in bucolica: ‘errabunda bouis uestigia’ — ergo omissis his rebus ad templum Apollinis, id est ad doctrinam studii, peruenitur; ibique de futurae uitae consultatur ordinibus et ad inferos discensus inquiritur, id est: dum quis futura considerat, tunc sapientiae obscura secretaque misteria penetrat. Sepeliat ante et Misenum necesse est; misio enim Grece orreo dicitur, enos uero laus uocatur. Ergo nisi uanae laudis pompam obrueris, numquam. secreta sapientiae penetrabis; uanae enim laudis appetitus numquam ueritatem inquirit, sed falsa in se adulanter ingesta uelut propria reputat. Denique etiam cum Tritone bucino atque conca certatur. Vides enim quam fixa proprietas; uanae enim laudis tumor uentosa uoce turgescit, quem quidem Triton interimit quasi tetrimmenon quod nos Latine contritum dicimus; omnis ergo contritio omnem uanam laudem extinguit. Ideo et Tritona dicta est dea sapientiae; omnis enim contritio sapientem facit’. Cui ego: Certior ego hanc tuam comprobo doctor sententiam; nam et nostra salutaris diuinaque praeceptio cor contritum et humiliatum Deum non dispicere praedicat. Quae uere certa manifestaque est sapientia. Ad haec ille: ‘Vt certius tibi planiusque liquescat quod dictum est, Carineum posuimus eius corpus igne cremasse; carin enim Grece gratiam dicimus, eon uero seculum nuncupamus. Gratia ergo saecularis uanae gloriae necesse est sepeliat cineres. Sed tamen non antea discitur cognitio secretorum, nisi quis ramum decerpserit aureum, id est doctrinae atque litterarum discatur studium. Ramum enim aureum pro scientia posuimus memores quia et mater mea ramum se somniat genuisse et Apollo cum ramo depingitur; nam ideo et ramus dictus est apo tes rapsodias, id est a scriptura, sicut Dionisius in Grecis articulationibus memorat. At uero aureum quod diximus, claritatem facundiae designare uoluimus memores Platonis sententiam, cuius hereditatem Diogenes Cinicus inuadens nihil ibi plus ‹nisi› auream linguam inuenit, ut Tiberianus in libro de ‹deo› Socratis memorat. Nam et nos in bucolicis ideo mala aurea decem posuimus, scilicet decem eglogarum politam facundiam; nam et Hercules aurea mala de horto Hesperidum tollit; quattuor enim Esperides dictae sunt, id est Egle, Esper, Medusa et Aretusa, quas nos Latine studium, intellectus, memoria et facundia dicimus, quod primum sit studere, secundum intellegere, tertium memorari quod intellegis, inde ornare dicendo quod terminas. Hinc ergo ornatum aureum studii uirtus rapit’. Cui ego: Verum, inquam, dicis, Maro doctissime; nuper enim me diuinae storiae memoria tetigit, quae ait ex anathemate subreptam esse linguam auream et dextraria pura, nihilominus ex gentili facundia fugatum eloquium. Attamen ergo quae restant eloquere. Tunc ille: ‘Ergo ut antea diximus ramum aureum, id est doctrinam adeptus inferos ingreditur et secreta scientiae perscrutatur. Sed in uestibulo inferorum luctus, morbos, bella, discordiam, senectutem atque egestatem uidet. Quando ergo omnia in animo aut corde uiri considerantur nisi percepto doctrinae studio et altiori scientia penetrata caligine; tunc enim agnoscitur et inertis somnii uentosa delusio et senectutis propinquior ad mortem uicinia et bellum, auaritiae seminarium, et morbus, indigestionis et inmodestiae soboles, et scandala, ebrietatis germina, et famem, pigritiae et torporis uernaculam. Ergo discendit ad inferos atque illic et poenas malorum et bonorum retributiones et amantum considerans tristes errores oculatus inspicit testis. Denique nauta Carone deportante transit Acherontem. Ideo et hic fluuius uelut aestus habet ebullientes iuuenilium actuum; ideo et cenosus, quia non habent iuuenes digesta liquidaque consilia; Acheron enim Grece sine tempus dicitur, Caron uero quasi ceron, id est tempus, unde et Polidegmonis filius dicitur; Polidegmon enim Grece multae scientiae dicitur. Ergo dum ad tempus multae scientiae quis peruenerit, in temporales gurgitum cenositates morumque feculentias transit. Deinde Tricerberum mellitis resopit offulis; Tricerberi enim fabulam iam superius exposuimus in modum iurgii forensisque litigii positam; unde et Petronius in Euscion ait: ‘Cerberus forensis erat causidicus’. Ergo tunc iurgii calomnia discitur et uenalis lingua in alienis negotiis exercetur, dum studii doctrina proficerit, sicut in aduocatis nunc usque conspicitur. Sed melle sapientiae scandali dulcoratus resipiet rancor. Deinde in secretis considerationibus admissus uirorum fortium contemplatur imagines, id est uirtutis insignia monimentaque considerat. Ibi etiam et Deiphobi inspicit poenam; Deiphobus enim Grece aut quasi dimofobus aut uelut demofobus, id est aut terroris timor aut puplicus timor. Ergo qualislibet timor sit, iuste amputatis et manibus et oculis et auribus pingitur, illa uidelicet ratione quod omnis timor nec quod uideat sentit nec quod audiat scit nec quod gerat sine manibus nouit. Denique et in somnis occiditur a Menelao; Grece enim Menelaus quasi menelau, id est uirtus populi; quae quidem uirtus omnem timorem semper somno deditum interficit. Illic etiam et Dido uidetur quasi amoris atque antiquae libidinis umbra iam uacua. Contemplando enim sapientiam libido iam contemptu emortua lacrimabiliter penitendo ad memoriam reuocatur. At uero dum ad locum illum uenitur, ubi dicimus: ‘Porta aduersa ingens solidoque adamante colomnae, uis ut nulla uirum, non ipsi excindere ferro caelicolae ualeant, stat ferrea turris ad auras’, uide quam euidentem superbiae atque tumoris imaginem designauimus. Cui etiam turri ideo adamantinas colomnas addidimus, quia hoc genus lapidis indomabile est, sicut etiam in Greco absolues; superbiam enim nec diuinus timor nec humana uirtus nec famae reuocat uerecundia; ‘ferrea’ uero ‘turris ad auras’ elatio erecta et incuruabilis dicitur. Sed elationem quis seruat nisi Tisifone, hoc est furibunda uox. At uero quod diximus: ‘Quinquaginta atris inmanis hiatibus ydra seuior’, illut nihilominus designauimus, quia deterior in superborum corde est tumoris inflatio quam in ore uentosa iactatio; nam illud quod diximus: ‘Tartarus ipse bis patetinpraeceps tantum’, considera plenum superbiae meritum; poena enim superbiae deiectio est; quanto enim elatus contemnit, tanto sprebilitatis deiectione torquetur; ergo exaltatus quis in superbia duplum eliditur. Vnde et Porfirius in epigrammate ait: ‘Auxilium fortuna tibi, res perfida, Quinte, et tulit in fronte grande supercilium; haut aliud credam, puteum puto te quoque, Quinte: quanto altus magis es, tam mage despiceris’. Denique ibi etiam Gigantas uidet et Ixionem et Salmoneum, omnes superbiae poena damnatos, nec non et Tantalum; Tantalus enim Grece quasi teantelon, id est uisionem uolens; omnis enim auaritia ieiuna fruendi usu solae uisionis imagine pascitur. Sed his locis iudex Radamantus Gnosius ponitur; Radamantum enim Grece quasi tarematadamonta, id est uerbum domantem, gnoso enim sentire dicitur: ergo qui uerborum impetum dominari scit, hic superbiae et damnator est et contemptor. Denique Aeneas hoc strepitu terretur, uir enim pius superbiae uoces et malorum poenas effugit ac pauescit. Deinde ramum aureum postibus deuotis infigit et ita Elisium ingreditur, quo clareat, dum perfectionem omisso iam labore discendi ‹[...]› memoriae quae in cerebro est sicut in postibus perpetue infigenda. Elisium ingreditur campum — elisis enim Grece resolutio dicitur — id est feriatam uitampost magistrianum timorem. Sicut enim inferni Proserpina regina est, ita scientiae regina memoria est, quaein elisis proserpens dominatur perenniter mentibus. Huic ergo doctrinae aureum ramulum dedicatur; de qua memoria Cicero dicere solitus erat tesaurum scientiae. Sed in Elisiis campis primum Museum uidet, quasi Musarum donum, excelsiorem omnibus, qui ei etiam patrem ostendit Anchisen et Letheum fluuium, patrem scilicet ad tenendum grauitatis morem, Letheum uero ad obliuiscendam pueritiae leuitatem. Denique ipsum nomen Anchisae considera; Anchises enim Grece quasi ano scenon, id est patrium habitans; unus Deus enim pater, rex omnium, solus habitans in excelsis, qui quidem scientiae dono monstrante conspicitur. Nam et uide quid filium docet: ‘Principio caelum ac terram camposque liquentes lucentemque globum lunae Titaniaque astra’. Vides ergo quia sicut Deum creatorem oportuit et de secretis naturae mysteriis docet et reduces iterum animasiterum de uita demonstrans et futura ostendit’. Ad haec ego: O uatum Latialis autenta, itane tuum clarissimum ingenium tam stultae defensionis fuscare debuisti caligine? Tune ille qui dudum in bucolicis mystice persecutus dixeras: ‘Iam redit et uirgo, redeunt Saturnia regna; iam noua progenies caelo promittitur alto’, nunc uero dormitanti ingenio Academicum quippiam stertens ais: ‘Sublimes animas iterumque ad tarda reuerti corpora’. Numquidnam oportuerat te inter tanta dulcia poma mora etiam ponere tuaeque luculentae sapientiae funalia caligare? Ad haec ille subridens: ‘Si, inquit, inter tantas Stoicas ueritates aliquid etiam Epicureum non desipissem, paganus non essem; nullo enim omnia uera nosse contingit nisi uobis, quibus sol ueritatis inluxit. Neque enim hoc pacto in tuis libris conductus narrator accessi, ut id quod sentire me oportuerat, disputarem et non ea potius quae senseram lucidarem. Audi ergo quae restant. In septimo uero Caieta nutrice sepulta, id est magistriani timoris proiecta grauidine — unde et Caieta dicta est quasi coactrix aetatis; nam et aput antiquos caiatio dicebatur puerilis cedes; unde et Plautus in Cistolaria comedia ait: ‘Quid tu amicam times ne te manuleo caiiet?’; nam euidenter monstratur quia in modum disciplinae posita est, dum diximus: ‘Aeternam moriens famam Caieta dedisti’; disciplina doctrinae quamuis studendo desciscat, aeternum tamen memoriae semen hereditat. Ergo pedagogantis suspectione sepulta ad desideratam olim peruenitur Ausoniam, id est ad boni crementa, quo omnis sapientum uoluntas auida alacritate festinat, — Ausonia enim apo tu ausenin, id est cremento — siue etiam quod usque in hac aetate crementa sint corporum. Denique tunc et uxorem petit Lauiniam, id est laborum uiam; ab hac enim aetate unusqui‹ui›s suis utilitatum emolumentis laborum asciscit suffragia; unde et filia Latini dicta est, nepus Cauni; Latinus enim quasi a latitando dictus, quod omnis labor diuersis in locis latitet, unde et Latona dicta est Luna quod nunc superna celet, nunc inferiora, nunc uniformis latitet; Caunus uero id est quasi camnonus, id est laborans sensus. Nam et Maricam nimpham ducit quasi mericam, id est cogitationem; unde et Homerus ait: στήθεσσιν λασίοισι διάνδιχα μερμήριζεν. Deinde in octauo Euandri auxilium petit; Euandros enim Grece bonus uir dicitur. Ergo iam perfectio uirilis humanae bonitatis societatem inquirit, a qua bonitatis uirtutes, id est Herculis gloriam, audit, quemadmodum Cacum occiderit, quod nos Latine malum dicimus. Deinde arma Vulcania, id est igniti sensus munimina aduersus omnem malitiae temptamentum induitur; Vulcanus enim quasi bulencauton, id est ardens consilium, dicimus. Ideo illic etiam omnes Romanorum depictae uirtutes sunt, quod in sapientiae consulto munimine felicitates omnes aut conueniunt aut praeuidentur; bene enim agere futurae bonitatis est seminarium; siue etiam is qui bene agit bona sibi fiducialiter repromittit. Ergo sapientia et bona seminat et bona sperat. In nono uero ipsis armis adiutus contra Turnum pugnat; Turnus enim Grece quasi turosnus dicitur, id est furibundus sensus; contra omnem enim furiam sapientiae atque ingenii arma reluptant; unde et Homerus ait: μάχης ἐξ‹ήγαγε θοῦρον Ἄρηα›. Exhinc etiam Mezentium contemtorem deorum interficit; Deus enim omnia bona fieri et praestat et imperat, sed animus qui est in corpore medius contemnendo bona non complet reluptatque bonis inlesione sua. Cuius ausus ledentes quasi Lausum filium eius uir sapiens interimit; dehinc ipsum animum uincit. Nam quis amicus Turni esse dicitur? Nihilominus Messapus, quasi misonepos quod nos Latine orrens sermonem dicimus; unde et Euripides in tragoedia Figeniae ait: οὐκ ἔστιν ‹οὐδὲν δεινὸν ὧδ’ εἰπεῖν ἔπος›. Superans ergo Messapum uictor tunc demum trutanae aequa lance, morum grauitate, ponderatur ac disponitur. Deinde Iuturna bello discedere praecipitur, quae currum etiam fratris regebat; Iuturna enim in modum perniciei ponitur quod diuturne permaneat. Ergo furibundae mentis pernicies soror est; currum uero eius quod regit et eum de morte protelat, certe, pernicies quod furorem diu producere nouit ne finiatur; nam primum aurigam Metiscum habuit; metiscos enim Greee est ebriosus, ut primum furiam animi ebrietas ducit, dehinc pernicies ad protelandum accedat. Ideo et ipsa inmortalis dicitur, Turnus uero mortalis dicitur; furor enim animi cito finitur, pernicies uero diuturna perseuerat. Ideo et currum eius circumagit, id est in longum tempus protelat; rotae enim in modum temporis ponuntur; unde et Fortuna rotamferre dicitur, id est temporis uolubilitatem. Finit. Vale, domine, et mei tribulos pectoris cautius lege.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Expositio sermonum antiquorum (Fabius Planciades Fulgentius), publ. digilibLT.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [prologus] Ne de tuorum praeceptorum, domine, serie nostra quicquam curtasse inoboedientia putaretur, libellum etiam quem de abstrusis sermonibus impertiri iussisti, in quantum memoriae enteca subrogare potuit absolutum retribui, non faleratis sermonum studentes spumis quam rerum manifestationibus dantes operam lucidandis. [§ 1] [Quid sit sandapila.] Sandapilam antiqui dici uoluerunt feretrum mortuorum, id est loculum, non in. quo nobilium corpora, sed in quo plebeiorum atque damnatorum cadauera portabantur, sicut Stesimbrotus Tasius de morte Policratis regis Samiorum descripsit dicens: ‘Posteaquam de cruce depositus, sandapila etiam deportatus est’. [§ 2] [Quid sit uispillo.] Vispillones dicti sunt baiules, quamuis Antidamas Eracleopolites uispillones dixerit nudatores cadauerum, sicut in historia Alexandri Macedonis scripsit dicens: ‘Plus quam trecentos cadauerum uispillones repperiens crucibus fixit’. Tamen Mnaseas scribit in Europae libro Apollinem, posteaquam a Ioue uictus atque interfectus est, a uispillonibus ad sepulturam delatus est. [§ 3] [Quid sit pollinctor.] Pollinctores dicti sunt qui funera morientia accurant; unde et Plautus in Menecmi comoedia ait: ‘Sicut pollinctor dixit qui eum pollinxerat’. Pollinctores dicti sunt quasi pollutorum unctores, id est cadauerum curatores, unde et Apuleius in Ermagora ait: ‘Pollincto eius funere domuitionem paramus’. [§ 4] [Quid sint manales lapides.] Labeo qui disciplinas Etruscas Tagetis et Bacitidis quindecim uoluminibus explanauit, ita ait: ‘Fibrae iecoris sandaracei coloris dum fuerint, manales tunc uerrere opus est petras’, id est quas solebant antiqui in modum cilindrorum per limites trahere pro pluuiae commutandam inopiam. [§ 5] [Quid sint neferendi sues.] Diofontus Lacedemonius, qui de sacris deorum scripsit, ait aput Athenas Marti solere sacrificare sacrum quod ecatonpefoneuma appellatur; si quis enim centum hostes interfecisset, Marti de homine sacrificabat aput insulam Blennon, quod sacrificatum est a duobus Cretensibus et uno Locro, id est Timne Cortiniensi, ‹[...]› Proculo Locro, sicut Solicrates scribit. Sed posteaquam hoc Atheniensibus displicuit, coeperunt offerre porcum castratum quem neferendum uocabant, id est quasi sine renibus. Et aput Romanos Varro scribit Sitium Dentatum centies et uicies pugnasse singulari certamine, cicatrices habere econtra quadraginta quinque, pos tergum nullam, coronas accepisse uiginti sex, armillas centum quadraginta; et istum primum sacrum fecisse Marti. [§ 6] [Quid sint ambignae oues.] Bebius Macer, qui fastalia sacrorum scripsit, ait Iunoni eas quae geminos parerent oues sacrificare cum duobus agnis altrinsecus religatis; quas oues ambignas uocari quasi ex utraque parte agnos habentes. [§ 7] [Quid sint suggrundaria.] Priori tempore suggrundaria antiqui dicebant sepulchra infantium qui necdum quadraginta dies implessent, quia nec busta dici poterant, quia ossa quae conburerentur non erant, nec tanta inmanitas cadaueris quae locum tumisceret; unde et Rutilius Geminus in Astianactis tragoedia ait: ‘Melius suggrundarium miser quereris quam sepulchrum’. [§ 8] [Quid sit silicernius.] Silicernios dici uoluerunt senes iam incuruos quasi iam sepulchrorum suorum silices cernentes; unde et Cincius Alimentus in historia de Gorgia Leontino scribit dicens: ‘Qui dum iam silicernius finem sui temporis expectaret, etsi morti non potuit, tamen infirmitatibus exultauit’. [§ 9] [Quid sint aruales fratres.] Acca Laurentina Romuli nutrix consueuerat pro agris semel in anno sacrificare cum duodecim filiis suis sacrificium praecedentibus; unde dum unus mortuus esset, propter nutricis gratiam Romulus in uicem defuncti se succedere pollicetur; unde et ritus processit cum XII iam deinceps sacrificare et aruales dici fratres, sicut Rutilius Geminus in libris pontificalibus memorat. [§ 10] [Quid sint iniuges boues.] Manilius Crestus in libro quem de deorum himnis scribit ait Mineruae iniuges boues sacrificare, id est iugum numquam ferentes, illa uidelicet causa, quod et uirginitas iugum nesciat maritale et uirtus numquam sit iugo prementi subiecta. [§ 11] [Quid sint semones.] Semones dici uoluerunt deos quos nec caelo dignos ascriberent ob meriti paupertatem, sicut sunt Priapus, Epona, Vertumnus, nec terrenos eos deputare uellent pro gratiae ueneratione, sicut Varro in mistagogorum libro ait: ‘Semoneque inferius derelicto deum depinnato orationis attollam alloquio’. [§ 12] [Quid sit blatterare.] Pacuuius in Seudone comedia inducit Sceparnum seruum ancillae dicentem: ‘Ni ego te blatterantem aspicerem, his mintium iudicassem’; blatterare enim quasi uerba trepidantia metu balbutire dixerunt. [§ 13] [Quid sit luscicius.] Luscicios dici uoluerunt in die parum uidentes, quos Greci miopes uocant; unde et Plautus in mercatoris comedia ait: ‘Mirum lolio uictitare te, tam uili tritico, quia lusciciosus es’; dicunt enim quod lolium comedentibus oculi obscurentur. [§ 14] [Quid sit tutulus.] Varro in pontificalibus ait tutulos sacerdotes dici breuium deorum. Numa uero Pompilius et ipse de pontificalibus scribens tutulum dici ait pallium quo sacerdotes caput tutabant, cum sacrificium accessissent, sicut et Virgilius: ‘Et capita ante aras Frigio uelamur amictu’. [§ 15] [Quid sit oria.] Oriam dicunt nauicellam modicam piscatoriam; unde et Plautus in Cacisto ait: ‘Malo hunc alligari ad oriam, ut semper piscetur, etsi sit tempestas maxima’. [§ 16] [Quid sit problema.] Problema dicta est propositio in capite libri quaestionaliter posita; unde et Demostenes pro Philippo ait — sed ne quid te Grecum turbet exemplum, ego pro hoc tibi Latinum feram — ait enim: ‘Problematis autenticum gradum tradamus astanti, cui nostra subsequens occurset oratio’. Nam et Tertullianus in libro quem de fato scripsit ita ait: ‘Redde huic fratri primum problematis mancipatum’. [§ 17] [Quid sit pumilior, quid sit glabrior.] Apuleius in asino aureo inducit sorores Psicae maritis detrahentis; dicit: ‘quouis puero pumiliorem et cucurbita glabriorem’; pumilios enim dicunt molles atque enerues, glabrum uero lenem et inberbem. [§ 18] [Quid sint sutelae.] Sutelam dici uolunt astutiam, quasi subtilia tela; unde et Plautus in Cassina ait: ‘Possis clam me sutelis tuis praeripere Cassinam uxorem, proinde ut postulas’. [§ 19] [Quid sit friguttire.] Friguttire dicitur subtiliter adgarrire; unde et Plautus in Cassina ait: ‘Quidnam friguttis?’ et Ennius in Telestide comedia sic ait: ‘Haec anus admodum friguttit; nimirum sauciauit se flore Liberi’. [§ 20] [Quid sit tittiuilicium.] Tittiuilicium dici uoluerunt fila putrida quae de telis cadunt; ut Plautus in Cassina ait: ‘Non ego hoc uerbum empsim tittiuilicio’, id est re admodum uilissima. Nam et Marcus Cornutus in satyra sic ait: ‘Tittiuiles Flacce do tibi’. [§ 21] [Quid sint isculponeas.] Sculponeas dici uoluerunt cestus plumbo ligatos; unde et Neuius in Philemporo comedia ait: ‘Sculponeis battenda huic sunt latera probe’ et Plautus in Cassina simili modo ait: ‘Melius sculponeas, quibus battuatur tibi os, senex nequissime’. [§ 22] [Quid sit catillatum.] Catillare dicitur per alienas domus infrontate girare, a catulis tractum, quod per omnes domus circuant; unde et Propertius: ‘Catillata geris uadimonia, puplicum prostibulum’ et Plautus similiter ait: ‘Quin meam uxorem mittam catillatum?’ [§ 23] [Quid sit capularis.] Capularem dici uoluerunt senem iam morti contiguum, sed et reos capulares dicebant, qui capulo digni fuerunt; unde et Lucilius ait: ‘Pergit capulare cadauer’ et Flaccus Tibullus in Melene comedia ait: ‘Tune amare audes, edentule et capularis senex?’; edentulum enim quasi iam sine dentibus dici uoluit. [§ 24] [Quid sit promus et condus.] Promos et condos dici uoluerunt cellaritas, eo quod deintus promant et intus condant; unde et Plautus in Asinaria ait: ‘Ego sum promus condus procurator peni’; penum enim cellarium dicimus. [§ 25] [Quid sint suppetiae.] Suppetias dicimus auxilium; unde et Memos in tragoedia Herculis ait: ‘Ferte suppetias, optimi comites’. [§ 26] [Quid sit auctio.] Auctionem dici uoluerunt uenditionem, quasi quod et ementem augeat et uendentem; unde et Plautus in Curculione comedia ait: ‘Auctionem facio parasiticiam’. [§ 27] [Quid sit mnasiterna.] Mnasiternam dicunt aquae urnam, id est orceum; unde et Calpurnius in Fronesi comedia ait: ‘Vbi tu mnasiternatus aquam petas?’ et Plautus in Baccide ait: ‘Effer mnasiternam cum aqua foras’. [§ 28] [Quid est antistare.] Antistare dicimus praecellere; unde et Crispinus in Eraclea ait: ‘Diuinis uirtutibus antistans Alcides’. [§ 29] [Quid sit istega.] Stega est nauis proscenium uel tabulatum, super quod nautae ambulant, sicut Plautus ait in Crisalo: ‘Forte ego ut in stega consederam’. [§ 30] [Quid sit lembum.] Lembum est genus nauicellae uelocissimae, quos dromones dicimus, sicut Virgilius ait: ‘Quam qui auerso uix flumine lembum remigiis subigit’. [§ 31] [Quid sint ramenta.] Ramenta dici uoluerunt quasi quoddam proiecticium purgamentum; unde et Quintus Fabius Lucullus in epico carmine ait: ‘Vilissimum ramentum, proluuiosa pestis’. [§ 32] [Quid sint diouolares.] Diobolares dicuntur uilissimae meretrices quae sub paruo stipendio prostant, sicut Pammacius ait: ‘Diobolare prostibolum, quem ego actutum ut Dircem partitam reddam’; nam et Pacuuius similiter ait: ‘Non ego ita fui ut nunc sunt meretrices diobolae, quae suam nummi causa parui pendunt gratiam’. [§ 33] [Quid sit ueruina.] Veruina est genus iaculi longum quod aliquanti uerrutum uocant, sicut Gauius Bassus in satiris ait: ‘Veruina confodiende, non te nauci facio’; nauci enim quasi pro nihilo dici uoluerunt. Nam et Plautus in Baccide sic ait: ‘Si tibi macera est foris, at mihi ueruina est domi, qua te ego et illos conficiamus soricina nenia’. [§ 34] [Quid sint diuidiae.] Diuidias dixerunt tristitias, sicut Propertius [ait]: ‘Diuidias mentis conficit omnis amor’. [§ 35] [Quid sit iustitium.] Iustitium dicitur luctus puplicus, unde et Fronto in oratione pro Nucerinis ait: ‘Denique iustitium plebi indicitur’. [§ 36] [Quid sit coragium.] Coragium dicitur uirginale funus, sicut Apuleius in metamorfoseon ait: ‘Coragio itaque perfecto omnes domuitionem parant’. [§ 37] [Quid sit desiduo.] Desiduo dicitur diuturno; unde et Varro in Corallaria ait: ‘Diuidiae mihi fuerunt tum desiduo afuisse te’. [§ 38] [Quid sit floccio.] Flocci dixerunt quasi nihili, unde et Plautus ait: ‘Flocci pendo quid rerum geras’. [§ 39] [Quid sit lentaculum.] Lentaculum dicitur gustatio, sicut Calimacus in Thesia: ‘Lentaculum proferre Ioui’. [§ 40] [Quid sit edulium.] Edulium dicitur ab edendo dictum, id est quasi praegustatiua comestio; unde et Apuleius in asino aureo ait: ‘Edulibus opipare excepta’. [§ 41] [Quid sint tucceta.] Tucceta dicuntur escae regiae, sicut Callimorfus in Piseis [ait]: ‘Ambrosio redolent tucceta fauore’. [§ 42] [Quid sit ferculum.] Ferculum dicitur missum carnium, unde et Petronius Arbiter ait: ‘Postquam ferculum allatum est’. [§ 43] [Quid sit miropola, quid sit adfatim, quid sit uenustare.] Miropolam dicunt qui unguenta uendunt, ut sunt pigmentarii, unde et Neuius in Diobolaria ait: ‘Miropola adfatim mihi unguentum largitus est, quo me uenustarem’; adfatim dicitur abundanter, uenustare uero exhilarare est. [§ 44] [Quid sit celocem.] Celocem dicunt genus nauicellae modicissimum, quod bamplum dicimus, unde et Apuleius in libro de re puplica ait: ‘Qui celocem regere nequit, onerariam petit’. [§ 45] [Quid sit celibatum.] Celibatum dici uoluerunt uirginitatis abstinentiam, unde et Felix Capella in libro de nuptiis Mercurii et Philologiae ait: ‘Placuit Mineruae pellere celibatum’. [§ 46] [Quid sit exercitus, quid sit nictare, quid sint ualgia.] Exercitus dicitur contemptus, unde et Plautus in milite glorioso ait: ‘Itane nos nostramque familiam habes exercitam’, et ubi supra ait: ‘Plus uideas ualgis quam sabiis, denique omnes nictant eum’; nictare enim dicimus cinnum facere, ualgia uero sunt labellorum obtortiones in subinatione factae, sicut et Petronius ait: ‘Obtorto ualgiter labello’. [§ 47] [Quid sint summates, quid sint simpolones, quid sit ganium.] Summates dicuntur uiri potentes, simpolones dicuntur conuiuae; nam et amicus sponsi qui cum eo per conuiuia ambulat simpolator dicitur; ganeum uero taberna est, unde et Sutrius in comedia Piscatoria ait: ‘Summates uiri simpolones facti sunt ganei’. [§ 48] [Quid sint praesegmina.] Praesegmina sunt partes corporis incisae, ut Tages in aruspicinis ait: ‘Praesegminibus amputatis’. [§ 49] [Quid sit congerra.] Congerrones dicuntur qui aliena ad se congregant, unde et aput Romanos gerrones Brutiani sunt dicti. [§ 50] [Quid sit cistella, quid sint crepundia.] Cistellam dicunt capsellam, ut Plautus [ait]: ‘Cistellam mihi effers cum crepundiis’, id est cum puerilibus ornamentis. [§ 51] [Quid sit fabre, quid sit pecuatum, quid sit aricinas.] Antidamas in moralibus libris ait: ‘Fabre conpactum animal hominem quis ferat sic ire pecuatum’ et ‘Auerruncassit deus tam aricinas hominum mentes’; fabre dicitur perfecte, auerruncare eradicare, aricinas testeas uel argilleas, pecuatum stultum. [§ 52] [Quid sit alucinare.] Alucinare dicitur uana somniari tractum ab alucitas quos nos conopes dicimus, sicut Petronius Arbiter ait: ‘Nam centum uernali me alucitae molestabant’. [§ 53] [Quid sit culleum.] Culleum dicitur saccum, in quo rei conclusi in mare mittuntur, sicut Plautus ait in Vidularia: ‘Iube hunc insui in culleo atque in altum deportari, si uis annonam bonam’. [§ 54] [Quid sit elogium.] Elogium est hereditas in malo, sicut Cornelius Tacitus in libro facetiarum ait: ‘Cessit itaque morum elogio in filiis derelicto’. [§ 55] [Quid sit lixa.] Lixa dicitur mercennarius, unde et Lucanus ait: ‘Stat dum lixa bibat’. [§ 56] [Quid sit sudum.] Sudum dicitur serenum; unde et Tiberianus ait: ‘Aureos subducit ignes sudus ora Lucifer’. [§ 57] [Quid sit luteum.] Luteum dicitur splendidum, unde et Pacuuius in tragoedia Tiestis ait: ‘Non illic luteis aurora biiugis’. [§ 58] [Quid sit abstemius.] Abstemius dicitur obseruans, sicut Rabirius in satira ait: ‘Abstemium merulenta fugit Mettenia nomen’. [§ 59] [Quid sit uadatus.] Vadatus dicitur obstrictus uel sub fideiussione ambulans, sicut Fenestella ait: ‘Penes quem uadatus, amicitiae nodolo tenebantur’. [§ 60] [Quid sint manubies.] Manubies dicuntur ornamenta regum, unde et Petronius Arbiter ait: ‘Tot regum manubies penes fugitiuum repertae’. [§ 61] [Quid sit aumacium.] Aumatium dicitur locum secretum puplicum sicut in theatris aut in circo, unde et Petronius Arbiter ait: ‘In aumatium memet ipsum conieci’. [§ 62] [Quid sit delenificus.] Delenificus dicitur blandilocus, unde et Lucretius comicus in Nummolaria ait: ‘Nescio quorsum mihi eueniant tua uerba tam delenifica’.

02_corpus_corporum/Antiquitas Posterior/Expositionis membrorum epitome anonyma altera uberior (Vindicianus Afer), publ.txt ADDED Viewed

	@@ -0,0 +1 @@

+ [§ 1] Quibus articulis quibus commissuris quibus ossibus venis vel nervis vel compaginibus omnium membrorum constet homo. Ex rebus XIIII, id est nervos, venas, arterias, ossa, sanguine, spiritu, pulpa, alape, ossa tenera que chondro vocantur, unguis, humorem, capillos, medulla, membrana. Ex his omnibus componitur homo. Sensus in nobis sunt V, visus auditus gustus odoratus et tactus. [§ 2] II, De caput. Caput nostrum commissuras habet V, in masculis arteriis continentes X, feminis vero in circuitum. Vnde agnoscitur calvariae feminum quod greci dicunt novadina, quod coherit membrano, cui superposita est cutis. [§ 3] III. De cerebrum. Cerebrum est medulla capitis copiosis teneribus tenuisque inplicitum venolis. Quod multum copiosius habemus quam reliqua animalia, ideoque omnibus illis sapientiores sumus, fistulas plus habendo unde intellectus nobis advenit, visus auditus odoratus et gustus. Tota enim pene vacua sunt, vacuetates cerebro replentur, quod protegitur membrano. Cuius membrani radices ex ipsius cerebri corpus incipiunt. Cerebrum autem semper sui commovens sensum, ideoque salire non cessat. Cuius motus si crebrior fuerit, insaniam solet excitare. Vnde dicimus eos cerebrum habere motum. [§ 4] IIII. De capillis. Capilli nostri non solum propter ornatum, sed etiam propter munitionem cerebri facti sunt. Huic calvarie subiacent tempora. Que continentur spiritalibus venis cerebri. Dextra levaque semper moventur. Hisque superposita sunt cilia. [§ 5] V. De oculis. Rursum ex eodem cerebri membrano velut fistule duae transversis partibus commiscentur ad sedem luminum, ubi coniunguntur oculi qui continentur cum domo. Ex vase cerebri hoc sunt ventris cerbelli duo foramina oriuntur, per quas singule radices tenuissime pene de parte dextra in sinistra et de sinistra in dextra bulbi oculorum continentur. Quorum radices in cerebro conligantur, ut si cereber vexatur oculi egrotabunt. Habent autem in osso ipso concavo ubi ponuntur fistolas tres pegerante et rizoptalmon. Sunt autem in oculis mappas vel tonicas quatuor, quod greci chitonas vocant. Prima ciratoidis et cristalloides et meroides, secunda aragnoides, tertia haloides vel fagoides, quarta metroides vel trizepies. Hi multis nominibus appellantur. Alii dicunt humorem inflatum visum nobis reddere. Dominantur autem in oculis nostris humores tres, id est salsus gelidus frigidus. De his in obtalmicum librum latius scripsimus. [§ 6] VI. De aures. Aurium nostrorum duae iterum fistule dextra levaque ex eodem membrano incidente iunguntur ossibus auriumque ossa beloniade appellantur, ultime partes aurium in quibus repercussa vox intellecto ipso membrano cerebri remittit. [§ 7] VII. De naribus. Duae rursus fistule ex mediae partis cerebri usque ad summas cartelagines narium procedunt, sub quibus tenues unica singularis subtus palatum usque defertur. Que foramina duo exeunt in facie, qui ventositate foras emittunt, quas greci rothonas appellant id est nares. [§ 8] VIII. De cervice. Vna vero fistola tensa atque robusta cum parte quadam cerebri per medium cervicis sfondilos defertur iungiturque medullo spine, ex quo toto corpore sensus qui tactum manibus vel pedibus prestat intellectus. Quod sunt vene gutture maioris quas sanguinales vocamus. Quattuor, due, que organa dicuntur, et due, a visceribus venientes subposita oculis, quas genas vocamus, quibus coherit palatum. [§ 9] VIIII. De dentibus. Dentes vero nostri sunt XXXII, femineum et duribarbium aliquorum XXX. Omnia enim ossa fracta curantur et evulsa ad locum revocantur, dentes autem nostri nullo modo. [§ 10] X. De labia. Labia nostra sunt membrana venosa, que adsidue et incessanter [omnibus temporibus] moventur. [§ 11] XI. De lingua. Lingua nostra radix adimplet faucium loca natura musculosa, duplice contexta naembrano, cui si cerebri ac visceribus fuerit austio febrium, statim asperior fit. [§ 12] XII. De palato. Palatum a quibusdam dicitur hyperoa vel uranis que est super dentes. Vranus asperior est. Hyperoa autem dicitur qui est interius, ubi pendet uva ut camere lenitate. [§ 13] XIII. De uva. In eodem loco pendet uva, que est natura lubricosa. Nobis ipsis summa quidem humorem prestat ciborum devorationem vel sonum vocis, conplurima habens foramina tenuissima ut aco puncta. Veluti mammillis mulierum emanans lac, sic et ipsa dimittit humorem interius viscerum sive pulmonum circa palatum, ubi superiacet uva circa radicem linguae. Cuius radix cooperit canalem et stomachum petauro simile, que utrisque canales modo claudit modo aperit. Aperit autem spiritalem quando loquimur, cludit autem cum manducamus. Hoc in nobis sentimus, quando casu aliquo cibi vel potus in ea parte inrepserit. Huic ergo lingue dextra levaeque tunselli sunt positi. Quod autem superpendens illis, superpendens autem circa alios canales, unum quaque cibo vel potione stomacho defertur, qui epeglosin continet spiritalem qui dicitur gurdia. Alius autem qui deretro iungitur spine, qui stomacho membrano dicitur coniunctum esse gurgulione et pulmone. [§ 14] XIIII. De faucibus. Due adhuc fistule tenuis exeunt sub ipsis faucibus, et iunguntur arteriis solidis cartelaginosis, quas greci fagiditas appellant. Quarum hime partes pulmonibus merguntur, summe eius usque ad epiglosidam adsurgunt. [§ 15] XV. De epiglosis. Epiglosis est autem lingua minus super palatum posita, que quotiens inspiramus excluditur. Singule enim partes suas potui vel cibi trahunt. Ergo due arterie dextra levaque gurgulionem tenent, que semper infatigabile meatu spiritum modo trahunt recedentes a se, modo calefactum remittunt. [§ 16] XVI. De pulmone. Pulmo autem qui suprascripto spiritu per arterias recipit in duas deductas fibras iacet in toracis spatia colore cinerio duas fibras habens more ungule bubuli fissus, ut sfungia habens similitudinem. Multis enim e vacuetatibus ducitur et intervallatur. Ideo in se recipiendi spiritus habet potestatem. [§ 17] XVII. De stomacho. Nam ibi circa pulmonem stomachus ventre coniunctus est inter duas fibras hoc sunt pinnas pulmonum. Sunt autem IIII. Nam foramina sunt in eis XIIII, quas greci brocias vocant. Nam hoc quod loquimur pulmo prestat. Vbi enim per fistulas id est per arterias repletus spiritus inflavit fibras rursusque in se recepit, ut aput fabros folles solent spiritum trahere modo receptum exprimere, per angusto spatio ictu suo sanguinem sonumque inpulsu suo faciens excautatur usque in epiglosidem, nec tamen plus quam quinque voces intellegit epigloside, quo sono vocales appellamus. Quare spumosa excreamus? Quia pressura pulmonum per inquietas vias transfigurando expressus humor spumat, et intimus calor nostri materiae hoc est humor exaustus veluti in nobis in caput refert. Quem partium officium aut sorte recipiunt, siccis locis temperant, lacrimam muccum vel salivam. Stomachum autem nostrum, qui dominium totius corporis possidet, alimenta digerit. Per quem famem sitimque sentimus, medio nervosus, dextra levaque vene sanguis. Positus est autem inter ambas partes scapularum intra vertebram septima cervices, inter duas arterias similis intestino, plenior quidem. Atque rotundis constat tuniculis, duabusque exasperate tarde resedunt. Vulnera mortem inferunt, quia cicatricem non deducunt. Positio illius una parte angustior in summo est mammillo defusior. Acceptus enim cibus paululum sedit, donec quod subtilissimum fuerit in alimentum dispensetur. Tunc quod supervacuum atque exutum sic in ventrem dimittit. Ille ergo cum digesserit, esurire nos cogit. Simul dum accepta esca dispensaverit, bilem excitat, quem admodum faucibus inspirare solet. Modo acidior infundere conponimus, ut dixi, adstomachi arbitrium. Ad illius voluntatem corpus autem testimonio honoretur. Illud etiam frequenter vidimus, quibus stomachus in causa fuerit, barbe eius celerius crescere solent. Sed non puto ego. Illud tamen veritate magisterium erit, ut cum stomachus alicuius bilia receperit, necesse est ut habeat totum corpus secundum infirmitatem domini aut ariguendum. Tunc itaque succidentem aciem quos incontexerat decrescendo uti texerit capillus, videlicet non barbe illius prodierunt, sed caribarba subsedit. Nunc denique pellentes ad stomachum cibum et potio deducuntur, adpromtione faucium. Qui stomachus principatum habet faucium. Incipiens a gutture adsurgit quod claudat, nec aperiendi potestatem habet. Unde per totum consortium cartelagibus contexitur. Que in se reducendo ideo volit, et revertens secundum occupatus deiciet cibus et sua pressura. Quidam medici putant per unam partem in stomachum ferre potionem et per aliam cibum. Abeo autem omnes materias ciborum vel potus per unicum canalem deferre. Et turminosis se multa adiutoria per potionem datam profuerunt, quia et illic descenderat, quo et cibi pervenerant. Cauculosis vero estrangilosisque atque hydropicis per cibos medicamina iubant. Ex quo manifeste colligitur uno itinere cibum potumque deferre. Illud tamen interest quod cibi tardius, humores celerius deferuntur. Ideoque suavior est sitienti potum quam esurienti cibum, quoniam poto adversa sumitur cibi dispensatio frangit moram. Suavior est enim cuius voluntas statim intellegitur quam quod mora estimatur. [§ 18] XVIII. De corde. Cor autem nostrum inter duas pulmonis fibrasque est natura maculosus et musculosus, protegitur membrano, habens in circuitu membrana velut castra, in quo adsidue movetur. Inde et respiratio nascitur cingens extremas partes pulmonis. Vocatur autem greci cardean et uracos. Figuram autem habet ut nucli pinium, in circuitu grossitudinis sui alapem naturalem qui eum calefacit. Acumen autem eius inclinatur sinistro mammillo. Duas aures habet, ubi mens hominum animusque commoratur. Vnde quicquid nobis iudicii est, venit per ipsas cordis aures, omnis et cogitatio extollit et omnis erigitur tumulos. Que igitur hominis corporis partes que principium possident habet intra se cor nostrum venas quattuor, duas spiritales et duas sanguinales, per quas toto corpore facta est concatenatio venarum. Cor cerebrum et pulmo hominis die noctuque movere non cessant. Tunc vero utrique vastius salliunt, cum illis aliquod metus adest. [§ 19] XVIIII. De epar. Epar nostrum ponitur in dextro latere extensum usque ad langaones hoc est ilium eius partes. Pinnas habet quinque, continens renis et ilia dextra et iocinere et vissica viride hoc est fel. Est autem iecor propria materia sanguis domus et incrementum eius. Nam ibi tenuitas ciborum mutato colore transfiguratur in sanguine. Omnis autem materia ciborum detunsa per gurgulionem excipitur primo ab stomacho. Que tenuissima itinera per totum corpus dispensatur. Ergo viridissima et integerrima in sanguinem dimittit iecor. Tunc que sordidissima et iudicio suo reprobata sunt, exonerantur in ventrem, intestines repletantur. Accipit iecor sordidissima ex cibo et illa calore suo tam diu decoquendo liquescit. Inde sanguinem fit, quem primum multis colligit fistolis, deinde acceptum maioribus venulis quatuor perducitur que ad iecor quasi ad castellum. Duo enim receptacula intra se babet, unum spiritus, alterum anima, hoc est sanguis. Per cuius, ut dixi, corpore ut arterias spiritales novem intrant et quattuor exeunt vene sanguinales. Inde inmensus et suo sibi incremento maior atque maior factus, extremis usque ad finem membrorum emigat redditque pulsum. [§ 20] XX. De splene. Splen autem ponitur in sinistra parte precordiorum, natura oblongus. Coniunctus est ventri. Continet ex se membranam tenuem et velamen habens pinguissimas venas, que ventrem vel intestinae cooperit vel calefacit, quod greci epiplos vocant. Latine omentum vel mappa dicitur. Extensum est usque ad ilium sinistrum et interanea positus, quod nervosis continetur membranis. Ab una parte planus est latus contingit, ab altera visceribus adherit, ideoque ut fieri solet, peculiare inpedimentum currentibus, ut cum tumor ille aliquis inhesit, acervissimos dolores totius partis corporis sinistriores extensus proximietates efficit, nec facile inbecillitate remittit. Quoniam ipse fungi de materiae et nervosis continetur vinculis. Traditur a quibusdam spleni renibus deservire et esse augelotus, quibus autem mortua pars splenis sit aut exemta, ridere posse negantur. [§ 21] XXI. De precordia. Precordia, quas greci frenas vel diafragma vocant, extenditur continens pulmonem et ficati pinnas. Subiacent ventri et testine, et continens latera et spina. Vena autem eorum habet orificia duo, unum proximo membranum, quod greci cardion vocant inclinatur in sinistra parte splenis, alium vero epari. [§ 22] XXII. De ypezocoos. Ypezocoos est membranum velut velamen natura nervorum, qui separatur epar et pulmonem a ventre intestinas splen et cetera omnia intrinsecus continens. [§ 23] XXIII. De ventre. Venter autem ponitur in media iocinera sub stomacho et tintinabulum. Est membranum nervosum et grossum obvolutum, interius asperum, foris lenem, orificium habens unum, qui ad stomachum veniens, quod greci stomacilias dicunt, hoc est os ventris, qui excalefactum sucum ciborum ad ventrem iosanum mittit, qui est asperior vel intra se duplicior. Quicquid autem carfas ciborum sunt, ad intestinas vadunt, que stercora egeruntur. Degestiones fiunt tres, prima in vaporem et odorem spiritus trahit pulmo epar cerebrum et pulpe, secunda in suco ad ventrem iosanum et ad intestinas ieiunas, tertia in careas, que sunt stercora. Nam urificia viscerum nostrum sunt multa, sed maiora dua, per quod accipimus et per quod reddimus. [§ 24] XXIIII. De intestina. Intestina autem non tantum flexuosa brevis, sed etiam more receptaculorum sepius inpedita ad detinenda alimenta fiuntque velut quondam laberentus. Sunt autem quadriplicis contexta membranis, forinsecus nervosa duo, interius carnose duo, dividunturque in partes III. Ieiune intestine cubitorum VII, que ponuntur ad umbilicum et iusum humorem recipiunt. Late intestine cubitorum XIII a ventre incipiunt, qui suscipiunt digestiones ex stomachum et ventrem flexuoso itinere vento pleni. Colum intestinum, qui ponitur super inguem dextre partis, longitudine palmorum IIII, qui iunctum est vissice anum et iliae ambe. Nam omnes intestine iunguntur adipibus, qui ciborum mora queritur, vel ne etiam adsidue escam desideretur. [§ 25] XXV. De ilia. Iliae autem sunt dextra levaque in lateribus, ubi coste non sunt, membrana nervosa intra se carnem habentibus latam, qui cum eosdem membranus gluttinatur, continentes vissicam et renes. [§ 26] XXVI De renibus. Renes autem positi sunt in septima vertebra spine, ubi lumbi sunt, natura musculosi, colore livido, deforis recti, interius curvi et concavi, qui genitale semen portant. Ex eodem loco exeunt vene due velut fistule, continentes ambas ilias vissicam et testiculos, qui his calorem vel semen administrant. Positi sunt autem in alapem, et carnem oblongam virtutem prestant. [§ 27] XXVII. De vissica et fel. Vissica posita est his omnibus interanies. De cuius figura questio est, cum illi unum appareat foramen ad emittendi. Habet collum longum. Ibi cuncta sunt foramina tenuissima et vene ab spina et medulla venientia in testiculis semen ministrantibus. Haec sunt seminis foramina et urinarum digestiones, quem admodum que possint vacuata replere. Errant qui unum aditum vissice esse putant, unus tamen apparet. Sed vissica quatriplice contexta membrano est, cuius consertatio non est perstricta, ideoque et in minorem formam redacta contrai potest et remissa ampliare. Per eiusdem membrana ex parte cervices eius tenuis subripiunt fistule descendentes a renibus, quorum officium est colatum humorem transmittere. Ergo inde venientes fistule sub ipsa cervice vissice inseruntur inter membranas, sparguntque per intextum opus dilatum, liquoremque multum non apparentia exibiunt foramina trahunt in vissicam. Et ideo unicuique nostrum cum perfrixerit, frequentior urina exprimitur consertatio illa membranorum, quibus potestas est relaxandi et contrahendi. Itaque qui frigore aliquo percussi sunt, continuo stringuntur in se, angustatoque corporis spatium omnem liquorem infundunt. Sed malum signum est exigua meando libido. Ergo caput vissice descensum sui comminuit in ipsam radicem veretri pareter cum cremasteribus. Hoc sunt nervi qui testiculos portant. Est et alia vissica plena felle, qui in epate ponitur. Que febricitantibus urinam ruffam tingunt. [§ 28] XXVIII. De veretro. Veretrum est oblongum, natura nervosum, forinsecus venosum, membrano coopertum fortissimo, habens fistolam rectam in medio ab initio usque ad summum. Cacumen eius dicitur caulus sive dartus. [§ 29] XXVIIII. De testiculis. Testiculi coniuncti sunt ano et veretro, habentes in medium nervum, qui eos separat. Abscisis itaque testiculis generandi virtus denegatur, quia foramina (ne)rvorum alligantur quod ad dispositionem interaniorum finitum erat. [§ 30] XXX. De ano. Anum apud grecos multis nominibus vocaverunt. Est enim ipsum intestinum palmorum trium, et ab ipso omnes intestini incipiunt. [§ 31] XXXI, De matrice. Matrix autem involuta est et ipsa, ut supra dicta interania, habetque positionem quasi cucurbita medicinalis, habetet tunicas IIII, duabus intus nervosas et aforis carnosas. Orificium puellaris est digitorum VI, ubi iunguntur venae dextra levaque, per quas mulieres spermatizant, quas greci cerias vocant. Sed similiter femina testiculos continere se non huius positionem habent, ut viris, sed miuores et molliores. Sed tamen parant viris. [§ 32] XXXII. De vulva. Constat ergo unam rationem esse feminis et masculis, sed mulieres vulvam habent cum tunicis IIIIor vulva prima cui subiacent membranae, que continent fetum, quod greci genicion colpon vocant, hoc est feminum sinum. Nam quomodo est masculi veretrum, sic et vulve collum. Vulva naturaliter mollis est. Constat tuniculis firmissimis, exterius carnosa, intus vero nervosa hec superposita est directo intestino. Huius cervicis vel cornu in tribus foraminibus porrigitur usque ad longaonem, in qua res venerias perficitur. Vulva autem involuta est interaneis subiecta ipsamque tenens vissicam, qui multum in his locis laxum miserit tenerissimum, quo facilius accepta sustinent, lumbis adherens firmissime. Partis huius cervix gracilis est, vix accessum seminis per huius. Sed ubi partum maturitas evocat intus, tum patit, ut nervis inde descedentibus ut possit transmittere infantem, rursusque in ipsas angustias coerit. Index huic posita est, ut possit sanguinem futurum amittere. Ab intus sinuosa et aspera est ut possit semen continere. Hec omnia membrano proteguntur tenuissimo, quod greci dicitur peritominon. Omnia orificia corporis nostri explorata sunt. [§ 33] XXXIII. De spatonibus. Quare spatonibus capilli in quibusdam locis non prodeunt, ex qua parte corporis sentire fertur magna humoris rei dispositio est. Et quorundam est opinio tantum in concreto calore humorem in faciem transfigurare seminis. Quidam ferventis sanguis speciem esse dicunt testiculorum in corpore virum effusum, quidam a renibus venerint persuadet. [§ 34] XXXIIII. De ossarum dispositione. Constat que homo ex ossibus CCXXVIIII. Caput nostrum habet coniuncturas V. Sicut littera labda iunguntur virorum calvarie, femine in rotundo iunguntur, et dividuntur in ossa VII. Dicunturque lepiotes duo, irena unum. Facies ossa VII, dentes XXXII, mulieribus et durebarbis XXX, collo a vertebra VII, dorsum et spina vertebre XII, lumbus vertebras V, costas XXXIIII. Ieron ossum unum, qui habet pertusuras VIII. Qui est in torace iugulare duo. Caput humerorum, quod condrum iunguntur, quod clidion vocantur. Scapulas vel palas ossa duo, pectus ossum unum, aliquantis vero duo. Cubitorum mani unius ossa IIIIor. Ossa manuum ambarum sunt XLVIIII, aliis vero LVI. Latus ossa duo sub se, que vocantur nota. Pleuras V, aliquibus VII. Qui in pectoris ossum coniunguntur circa quod greci perigion vocant, hoc est ligula stomachi tenerum desuso ibi ponuntur costas aliquibus, et plures [...] inveniuntur. Coxas ossa II, ancas ossa II. Iran ossum quod selida vocantur, hoc est concavum, ubi femus incadit, ossa II. Pedum ossa XLVIII, aliquibus LVI, sicut de manus quod superius diximus. [§ 35] XXXV. De sanguine. Sanguis autem pregeneratur animę proprię virium humanęque vitę certissimum alimentum, quem numquam otiosum esse spiritum patitur. Semper enim cum discursibus suis per omnem cursum, fatigatius autem cum maiorem modum cesserit copiosiusque factus quam ut recipi capite venarum possit. Incipit tunc sua in se redundare materia, ut preobdurati foraminibus aditus spiritui non dare aut ex multitudine sua conpressum profugantem cursum. Cum tamen exiguus esse coeperit, usus facere paribus suis non possit, tunc gravatum corporis calore subito destruit, et quod sufficere exiguus adversus copio(sio)rem spiritus non valet, hictus maiorem conglaceatur, et ut occidat hominem, prius ipse in homine moriatur. Necesse itaque cum sit sanguis causa vitę, maxime in spe et causa prima mortis est. Et quemadmodum ex acriora virioraque et quę aliis ex ciborum iniuriam generantur quidem et ipsa modo suo corpore multum ampliora ex eaquę nocere possunt genera, ita cum aliquid presentes sint necessaria, ut sudor saliva omniumque pituita plurima tamen vitia latentesque inbecillitantum causa et ex habundantia bilis acrimonia generantur. Quasi quis dum sanus fuerit, ita temperare voluerit, ut neque habundent nocitura, nec quia profutura sint in offensa salutem, observare debeamus modum rei. Quod autem custodire possumus, facilius expeditam et ante plurimam faciem ratio posita est. [§ 36] XXXVI. Quare febricitans estu afficitur. Maxime haec est causa quae corporis conpressis tantum in refrigerationem admittitur spiritus, tunc inclusus sanguis cui neque estuandi aditus, neque recipiendi spiritus contigit potestas, ardore nimio membra consummit. Quia quamdiu societas sanguinis atque spiramentum concordaverit, tamdiu homo vaporibus illorum constat. [§ 37] XXXVII. De petuita. Petuita hoc est coriza, non enim ulla lege leguntur, et necesse habent tantum ad cerebrum membrana adherere. Petuita toto corpore habitat, ut numquam sanis ab expressis inhereat. Initium petuitate est humor ille, qui fomentis refovetur, colore cognoscitur, statu tenetur, consuetudine roboratur, ratione temperatur, custodia regitur. Quod in corpore natura intulit, natura condidit, maturitas temperatur. Hic ipse cautum tam diu in presidio quam diu in ore correctum iniuriam visus in auxilium conspicitur, innoxia generavit inusus, sic et petuitatum necessitate potius quam causa dicimus corporis erit levis ratio. Hic itaque in officio sanguinis corporis nostri consortio habet. Quotiens offendit lęsus aut intemperantia bene stimulatus in causa crudelitatis, exasperantur omnia materia prestantes his alimentis, quę totum facile pascitur corpus subditis fervoribus confectam. Mox et resolvitur corpus, et correctum adicet exquiret perpensionem in rigorem, et cautior in calore rursusque correptus inquam humoribus, per eosdem foraminum introitus fertur ad cutem, et mox impetu suo totiens exfervescit. Hinc vitia fiunt diversa, hinc asinatia adustiones scabię carbunculos ignis acer pultule lippitudines superationes gravido distillationes aneliti inpeticus et alia vitia, quę cum strictura veniunt. Humor ergo vitat male, quia ex humor est. Ideo per totum corpus est, quia humor est totius corporis. Quando igitur aliquibus noxius aut ubi est periculum tantum in distillationibus habetur. Nam cum ipsius sacrimonio inflamatur simul toracis pulmo membranorum principia corporis nostri partium dominantium locorum.