เพชรพระอุมาเป็นบทประพันธ์ของใคร ?
เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมา เป็นนวนิยายแนวผจญภัยที่มีขนาดความยาวมากที่สุดในประเทศไทย และนับว่าเป็นนวนิยายที่มีความยาวมากที่สุดในโลก[1] บทประพันธ์โดย พนมเทียน ซึ่งเป็นนามปากกาของนายฉัตรชัย วิเศษสุวรรณภูมิ ตีพิมพ์เป็นตอน ๆ ในหนังสือพิมพ์รายสัปดาห์ และตีพิมพ์ต่อเนื่องในหนังสือพิมพ์รายวัน ใช้ระยะเวลาในการประพันธ์ยาวนานกว่า 25 ปี[2] โดยพนมเทียนเริ่มต้นการประพันธ์เพชรพระอุมาในวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2507 และสิ้นสุดเนื้อเรื่องทั้งหมดในวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2533 รวมระยะเวลาในการประพันธ์ทั้งสิ้น 25 ปี 7 เดือน กับ 2 วัน[3]
เพชรพระอุมา
ภาคแรก ตอน ไพรมหากาฬ จำนวน 4 เล่ม ตอน ดงมรณะ จำนวน 4 เล่ม ตอน จอมผีดิบมันตรัย จำนวน 4 เล่ม ตอน อาถรรพ์นิทรานคร จำนวน 4 เล่ม ตอน ป่าโลกล้านปี จำนวน 4 เล่ม ตอน แงซายจอมจักรา จำนวน 4 เล่ม ภาคสมบูรณ์ ตอน จอมพราน จำนวน 4 เล่ม ตอน ไอ้งาดำ จำนวน 4 เล่ม ตอน จิตรางคนางค์ จำนวน 4 เล่ม ตอน นาคเทวี จำนวน 4 เล่ม ตอน แต่ปางบรรพ์ จำนวน 4 เล่ม ตอน มงกุฎไพร จำนวน 4 เล่ม หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ
เมื่อกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงตั้งคณะละครนฤมิตรขึ้น ท่านก็เป็นกำลังสำคัญในการแต่งเพลงในละครร้องทุกเรื่อง บทละครนั้น กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงนิพนธ์อย่างรวดเร็วและท่านก็บรรจุเพลงได้อย่างรวดเร็วทันท่วงทีด้วย เรียกว่าไวกันกันทั้งคู่ วิธีการนั้นคือ ท่านจะเป็นผู้ดีดจะเข้และร้องเพลงไปพร้อมกัน รวมทั้งคิดท่ารำตีบทให้เสร็จที่ขั้นชื่อมากคือเรื่องพระลอ ละครเรื่องแรกที่ท่านมีส่วนช่วยเหลือมากคือเรื่องอาหรับราตรี ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเรื่องเป็นละครหลวงนฤมิตร จนเมื่อเกิดเป็นโรงละครปรีดาลัยขึ้น ก็เรียกละครปรีดาลัย เพลงต่างๆ ในเรื่อง สาวเครือฟ้า ตุ๊กตายอดรัก พระเจ้าสีป๊อมินทร์ ขวดแก้วเจียรนัย ฯลฯ ล้วนแล้วแต่เป็นฝีมือของท่านทั้งสิ้น ความเป็นอัจฉริยะทางดนตรีของท่านเห็นได้จากการแต่งเพลงและบรรจุเพลงลงในละครแต่ละเรื่อง เพราะปรากฏว่า ท่านแต่งเพลงเร็วมากและมีลูกเล่นยักเยื้องแพรวพราว เพลงสำเนียงลาวต่างๆ ที่ท่านนำมาบรรจุลงในละครเรื่องพระลอนั้น จริงอยู่ของเก่าก็มีอยู่บ้างแล้วเหมือนกัน แต่ท่านสามารถเปลี่ยนทำนองจนเกิดเป็นเพลงแนวใหม่ขึ้นได้อย่างฉับไว คุณสมบัติข้อนี้จะเห็นได้จากละครเรื่องพระเจ้าสิป๊อมินทร์ อีกเรื่องหนึ่ง เพราะท่านให้กำเนิดเพลงสำเนียงพม่าขึ้นมาใหม่ มีชื่อแปลกๆถึงกว่า 50 เพลง อาทิ พม่าพ้อ พม่าวอน พม่าพิโรธ พม่าตังคียก พม่าพรึม พม่าเหเฮ พม่าละห้อย ฯลฯ มากมายสุดจะพรรณนา ท่านมีอายุยืนมาก และความจำดีจนวาระสุดท้ายเมื่อท่านอายุเกิน 90 ปี ยังนั่งดูละครโทรศัน์ของกรมศิลปากรบ่อยๆ ท่านสามารถติชมวิจารณ์ได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะถ้าเล่าเรื่องพระลอ แล้ว ท่านจะตั้งใจดูเป็นพิเศษ ถ้าเห็นผิดไปจากแนวเดิมของท่านก็แสดงความขุ่นข้องในใจทุกคราวไป เพชรพระอุมา
พเชรพระอุมา เพชรพระอุมา
ตลอดระยะเวลาที่เพชรพระอุมาได้รับการตีพิมพ์ฉบับรวมโดยสำนักพิมพ์ ณ บ้านวรรณกรรม ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2538 ได้มีคำนิยมของ "เพชรพระอุมา" จากผู้ทรงเกียรติและทรงคุณวุฒิหลายท่าน ได้ให้คำนิยมส่วนตัวแก่นวนิยายที่ถือได้ว่าเป็นสุดยอดของนวนิยาย และเป็นวรรณกรรมชิ้นเอกชิ้นหนึ่งของเมืองไทย ที่เป็นที่รู้จักกันเป็นอย่างดีในนักอ่านหลาย ๆ รุ่น[14] ซึ่งได้รับความบันเทิง ความสนุกสนานจากการอ่านเพชรพระอุมา แม้เนื้อเรื่องจะมีความยาวเป็นอย่างมากก็ตาม เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมาเป็นนวนิยายที่มีความยาวทั้งสิ้น 48 เล่ม 12 ตอน แบ่งออกเป็นสองภาคคือภาคแรกและภาคสมบูรณ์ ภาคละ 24 เล่ม จำนวน 6 ตอน ซึ่งภาคแรกของเพชรพระอุมาได้แก่ ไพรมหากาฬ, ดงมรณะ, จอมผีดิบมันตรัย, อาถรรพณ์นิทรานคร, ป่าโลกล้านปีและแงซายจอมจักรา สำหรับภาคสมบูรณ์ได้แก่ จอมพราน, ไอ้งาดำ, จิตรางคนางค์, นาคเทวี, แต่ปางบรรพ์และมงกุฎไพร ซึ่งเค้าโครงเรื่องในภาคแรกและภาคสมบูรณ์ของเพชรพระอุมามีดังนี้ อาถรรพณ์นิทรานคร
อาถรรพณ์นิทรานคร เป็นตอนที่สี่ของเพชรพระอุมาจำนวน 4 เล่ม ได้แก่อาถรรพณ์นิทรานคร เล่ม 1 - 4 ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
หม่อมราชวงศ์อนุชา วราฤทธิ์ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ อุดร จุลเสวก พนมเทียนนำลักษณะนิสัยของอนุชา วราฤทธิ์ หรือ พรานชด ประชากร มาจากน้องชายของอุดม จุลเสวก ซึ่งเป็นรุ่นพี่ที่อายุไล่เลี่ยกับพนมเทียน เป็นนักเดินป่าและสำรวจอย่างแท้จริงเพื่อพิสูจน์ถึงเรื่องราวต่าง ๆ ที่ได้ยินมาตามคำร่ำลือ เป็นนักล่าสัตว์มือฉกาจ พูดจาโผงผางและอารมณ์ร้อนซึ่งแตกต่างจากอุดม จุลเสวกผู้เป็นพี่ชาย มาถ่ายทอดลักษณะนิสัยเฉพาะตัวบางส่วนของอุดร จุลเสวก พร้อมกับเสริมสร้างบางส่วนจากจินตนาการผสมผสานให้แก่พรานชด ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
อิสซาเบล มูร์ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ อิสซาเบล นักเต้นระบำสเก็ตฟลอร์โชว์ พนมเทียนจำลองเอาลักษณะนิสัยของอิสซาเบล มูร์ แพทย์สาวหนึ่งในคณะนายจ้างใหม่ของรพินทร์ ไพรวัลย์ โดยนำมาจากเพื่อนสาวคนสนิทของนักร้องโชว์คนหนึ่งซึ่งเป็นนักร้องหญิงจากประเทศอังกฤษในราตรีสโมสรแห่งหนึ่งบริเวณหัวมุมถนนสาธร ที่พนมเทียนเคยไปเที่ยวเตร่ในสมัยหนุ่ม ๆ ประมาณ 40 กว่าปีมาแล้ว อาณาจักรธนบุรี
หลวงสรวิชิต (หน) ซึ่งต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าพระยาพระคลัง (หน) งานประพันธ์ของท่านเป็นที่รู้จักและแพร่หลาย จนถึงปัจจุบัน เช่น สามก๊ก เป็นต้น ส่วนในสมัยกรุงธนบุรี ประพันธ์เรื่อง ลิลิตเพชรมงกุฎ (พ.ศ. 2310-2322) และอิเหนาคำฉันท์ (พ.ศ. 2322) ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
มาเรีย ฮอฟมัน เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ มาเรีย เดอครูซ พนมเทียนได้จำลองคุณสมบัติเฉพาะของมาเรีย ฮอฟมัน หญิงสาวลูกครึ่งฝรั่งเศส - เยอรมัน ที่มีฝีมือในการยิงปืนเป็นอย่างมาก รวมทั้งมีเสน่ห์ผูกมัดใจชายจากเพื่อนรุ่นพี่คนหนึ่งที่มีอายุมากกว่า 4 - 5 ปี ซึ่งพบกับพนมเทียนในสมัยที่ยังท่องเที่ยวในสหพันธรัฐมลายู หรือประเทศมาเลเซียในปัจจุบัน เพชรพระอุมา
โดยเนื้อเรื่องต่าง ๆ ของเพชรพระอุมานั้น พนมเทียนได้นำเค้าโครงเรื่องมาจาก คิง โซโลมอน'ส มายน์ส (King Solomon's Mines) หรือ สมบัติพระศุลี นวนิยายของเซอร์เฮนรี่ ไรเดอร์ แฮกการ์ด (H. Rider Haggard) ที่ผจญภัยในความลี้ลับของป่าดงดิบภายในทวีปแอฟริกา[5] เพชรพระอุมา
นอกจากนี้ยังได้สะท้อนให้เห็นถึงชีวิตของพรานป่าล่าสัตว์ในการดำรงชีวิตในป่า ที่ต้องอาศัยทักษะและประสบการณ์ในความชำนาญเกี่ยวกับถิ่นอาศัยและสภาพแวดล้อมของป่าภายในประเทศไทย ความแตกต่างของลักษณะภูมิประเทศและสภาพอากาศตามแต่ลักษณะของป่า เช่น ป่าดงดิบและป่าผลัดใบ[23] ลักษณะของรอยเท้าและหลักสำคัญในการสะกดรอยตาม โดยทักษะในเชิงพรานทั้งหมดของตัวละคร มาจากการที่พนมเทียนนำเอาทักษะและประสบการณ์จริงของตนเองมาถ่ายทอดลงในนวนิยาย เช่นเทคนิคการสังเกตตำแหน่งของการเดินป่า การสังเกตรอยเท้าของสัตว์ การสังเกตลักษณะของพืชและสัตว์ ตำแหน่งของทิศทาง รวมไปถึงศิลปะในการล่าสัตว์ของพรานป่าในสมัยก่อน[24] ไพรวัลย์ ลูกเพชร
ไพรวัลย์ได้รับรางวัลแผ่นเสียงทองคำพระราชทาน ในปี พ.ศ. 2514 จากเพลง "เบ้าหลอมดวงใจ" ของครูไพบูลย์ บุตรขัน รางวัลเสาอากาศทองคำพระราชทาน ในปี พ.ศ. 2521 จากเพลง "ไอ้หนุ่มตังเก" ของครูชลธี ธารทอง และได้รับรางวัลพระราชทาน จากงานกึ่งศตวรรษลูกทุ่งไทย จากเพลง "มนต์รักลูกทุ่ง" ของครูไพบูลย์ บุตรขัน และเพลง "ไอ้หนุ่มตังเก" ของครูชลธี ธารทอง. อาวุธปืนในเพชรพระอุมา
ในเพชรพระอุมา พนมเทียนได้กำหนดให้หม่อมราชวงศ์ดาริน วราฤทธิ์ เป็นเจ้าของปืนไรเฟิล ริกบี้ .470 ไนโตรเอ็กสเปรส แต่เป็นเพียงแค่ชั่วระยะเวลาสั้น ๆ เท่านั้นเมื่อเกิดการปะทะกับโขลงช้างของไอ้แหว่ง แต่เนื่องจากปืนไรเฟิล ริกบี้ .470 ไนโตรเอ็กสเปรส มีความหนักและเกิดแรงปะทะสูง ทำให้ดารินเปลี่ยนไปใช้ปืนไรเฟิล เวเธอร์บี .300 มาร์ค ไฟว์ แม็กนั่ม ของพันตรีไชยยันต์ อนันตรัย เป็นปืนประจำมือแทน เพชรพระอุมา
นำแสดงโดย รพินทร์ ไพรวัลย์ (วิทยา เวสสวัฒน์ ผู้อำนวยการสร้าง) รับบทเป็นรพินทร์ ไพรวัลย์, สุทิศา พัฒนุช รับบทเป็นดาริน วราฤทธิ์, อดุลย์ ดุลยรัตน์ รับบทเป็นเชษฐา วราฤทธิ์, ชนะ ศรีอุบล รับบทเป็นแงซาย, ประจวบ ฤกษ์ยามดี รับบทเป็นไชยยันต์ อนันตรัย โคลงพยุหยาตราเพชรพวง
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งโคลงพยุหยาตราเพชรพวง ซึ่งเป็นตำราว่าด้วยขบวนพยุหยาตราครั้งสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งมีทั้งขบวนพยุหยาตราชลมารคและสถลมารค แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ เพชรพระอุมา
ดูบทความหลัก ตัวละครในเพชรพระอุมา และ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา การแกะรอยในเพชรพระอุมา
การแกะรอยในเพชรพระอุมา พนมเทียนได้นำเอาทักษะ วิชาความรู้และวิธีการการแกะรอย สะกดรอย สอดแทรกไว้ในเพชรพระอุมา โดยผ่านตัวละครที่มีอาชีพพรานป่าหรือพรานนำทาง สะท้อนให้เห็นถึงการติดตามร่องรอยเช่นเครื่องหมายต่าง ๆ ตามพื้นดิน กิ่งไม้ ร่องรอยการขูดขีดตามต้นไม้ใหญ่ หรือร่องรอยของสัตว์หรือมนุษย์ ที่ได้ทิ้งไว้ตามจุดต่าง ๆ รองรอยของสัตว์ป่าส่วนใหญ่ที่พรานป่านิยมใช้ในการแกะรอยคือรอยเท้า ร่องรอยการถูไถของร่างกายกับกิ่งไม้หรือบริเวณโคนต้นไม้ กลิ่นปัสสาวะและร่องรอยของเลือดในกรณีที่ได้รับบาดเจ็บ การตามรอยสัตว์ในชั้นเชิงของพรานป่า จะสำรวจสภาพของป่าและสภาพแวดล้อมบริเวณป่า เนื่องจากสภาพของป่ามีความแตกต่างกันตามสภาพของภูมิประเทศและสภาพภูมิอากาศ ฉัตรชัย วิเศษสุวรรณภูมิ
ฉัตรชัย วิเศษสุวรรณภูมิ (23 พฤศจิกายน 2474 - ) นักเขียนนวนิยายที่มีชื่อเสียงมากที่สุดคนหนึ่งของไทย ศิลปินแห่งชาติ สาขาวรรณศิลป์ ประจำปี พ.ศ. 2540 เป็นเจ้าของนามปากกา พนมเทียน ผู้แต่ง เพชรพระอุมา เพชรพระอุมา
ภาคแรก ตอน ไพรมหากาฬ จำนวน 4 เล่ม ตอน ดงมรณะ จำนวน 4 เล่ม ตอน จอมผีดิบมันตรัย จำนวน 4 เล่ม ตอน อาถรรพณ์นิทรานคร จำนวน 4 เล่ม ตอน ป่าโลกล้านปี จำนวน 4 เล่ม ตอน แงซายจอมจักรา จำนวน 4 เล่ม ภาคสมบูรณ์ ตอน จอมพราน จำนวน 4 เล่ม ตอน ไอ้งาดำ จำนวน 5 เล่ม ตอน นาคเทวี จำนวน 5 เล่ม ตอน แต่ปางบรรพ์ จำนวน 5 เล่ม ตอน มงกุฎไพร จำนวน 5 เล่ม เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมาได้สะท้อนภาพให้เห็นถึงลักษณะของการใช้อาวุธปืนสำหรับการล่าสัตว์ในแต่ละขนาดเช่น เสือ กวาง กระทิงหรือช้าง เป็นการสะท้อนความรู้เกี่ยวกับการเลือกใช้อาวุธปืนให้เหมาะกับขนาดของสัตว์ที่ล่า ผ่านทางตัวละครในเพชรพระอุมาจำนวน 4 ลักษณะ[26] ด้วยกันคือ จุฬาตรีคูณ (นวนิยาย)
จุฬาตรีคูณ เป็นนวนิยายของพนมเทียน (ฉัตรชัย วิเศษสุวรรณภูมิ) ประพันธ์เสร็จในปี พ.ศ. 2491 แต่ไม่ได้รับการตีพิมพ์เนื่องจากสำนักพิมพ์ปฏิเสธ ซึ่งต่อมาวงดนตรีสุนทราภรณ์นำมาทำเป็นละครประกอบเพลง โดยมีครูเอื้อ สุนทรสนาน และครูแก้ว อัจฉริยะกุล ประพันธ์เพลงประกอบ จนทำให้ได้ตีพิมพ์และได้รับความนิยมมากมาจนถึงปัจจุบัน นิราศเมืองเพชร
นิราศเมืองเพชร เป็นผลงานกวีนิพนธ์แบบกลอนประพันธ์โดยสุนทรภู่ ไม่ปรากฏว่าแต่งเรื่องนี้ขึ้นเมื่อใด แต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่า น่าจะแต่งเมื่อครั้งกลับเข้ารับราชการอยู่ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จเจ้าฟ้าจุฑามณี กรมขุนอิศเรศรังสรรค์ และน่าจะเดินทางไปในราชการอย่างใดอย่างหนึ่ง ประมาณปี พ.ศ. 2388 ดังปรากฏตอนหนึ่งในนิราศว่า  เพชรพระอุมา
ปัจจุบันมีโครงการสร้างใหม่อีกครั้งโดย หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล ซึ่งเริ่มเป็นรูปเป็นร่างขึ้นด้วยความร่วมมือของหลาย ๆ ฝ่ายจากคลับสมาชิกเว็บไซต์พันทิปจำนวนมากภายในห้องเพชรพระอุมา คาดหวังว่าจะเป็นภาพยนตร์เรื่องแรกของโลก ที่แฟนนวนิยายช่วยกันเขียนผ่านทางอินเทอร์เน็ต และอาจใช้เวลาในการถ่ายทำยาวนานถึง 4 ปี เฉพาะภาคแรกคือออกติดตามค้นหาพรานชด เนื้อหาแบ่งออกเป็น 3 ภาค ดูคล้ายๆแนวของฮอลลีวู๊ดอย่าง Jurassic Park, Mummy และ Gladiator[35] เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา เป็นเส้นทางการเดินทางของตัวละครภายในเพชรพระอุมาที่เกิดจากจินตนาการของพนมเทียน ในการกำหนดเส้นทางการเดินทางของตัวละครในภาคแรกและภาคสมบูรณ์ โดยที่มีจุดเริ่มต้นจากหมู่บ้านหนองน้ำแห้งของรพินทร์ ไพรวัลย์ หมู่บ้านหล่มช้างจนถึงเมืองมรกตนครในภาคแรก และจากหมู่บ้านหนองน้ำแห้ง อาณาจักรนิทรานครจนถึงเมืองมรกตนครในภาคสมบูรณ์ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
มาเรีย เดอครูซ เป็นลูกครึ่งอังกฤษ - มลายู รูปร่างสูงใหญ่ ใบหน้าตกกระและเสียงห้าวเหมือนผู้ชาย บิดาเป็นนักพฤษศาสตร์ จบการศึกษาระดับชั้นไฮสกูล ใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่ตามป่าเนื่องจากช่วยบิดาเก็บตัวอย่างของพืชสมุนไพรมาศึกษาวิจัย อารมณ์ดี ยิ้มแย้มอยู่เสมอ พูดได้ 3 ภาษาคือ ภาษาอังกฤษ ภาษาฝรั่งเศสและภาษามลายู กิตติศัพท์ในด้านการล่าสัตว์และฝีมือในการยิงปืนของมาเรีย เดอครูซ จัดว่าอยู่ในระดับเป็นเลิศ เคยยิงเสือลายพาดกลอนในสมัยอายุ 17 ปี ในป่ารัฐปะหัง ใช้ปืนไรเฟิลและลูกซองได้ดีกว่าพนมเทียน ซึ่งเริ่มหัดยิงปืนลมเป็นครั้งแรก ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
ลักษณะนิสัยของดารินมาจากสุภาพสตรีหลาย ๆ คนด้วยกัน ที่มีความรู้ความสามารถในด้านต่าง ๆ นำมาผสมผสานรวมกันไว้ในตัวของหม่อมราชวงศ์สาว ทำให้ดารินกลายเป็นตัวละครที่ไม่มีตัวตนอยู่จริงเช่นรพินทร์ ไพรวัลย์ แต่เป็นตัวละครที่มาจากความฝันของพนมเทียน นาคเทวี
นาคเทวี เป็นตอนที่สิบของ เพชรพระอุมา จำนวน 4 เล่ม ได้แก่นาคเทวี เล่ม 1 - 4 พระอภัยมณี
เนื้อหาในเรื่อง พระอภัยมณี นอกจากมีความแปลกใหม่ด้านเค้าโครงเรื่อง แต่ก็มีรายละเอียดปลีกย่อยมากมายที่แสดงให้เห็นถึงภูมิรู้ของผู้ประพันธ์ว่ามีความรู้กว้างขวางและละเอียดลึกซึ้งอย่างยิ่ง นักวิชาการส่วนมากลงความเห็นพ้องกันว่า สุนทรภู่ได้รับแรงบันดาลใจมากมายจากวรรณคดีโบราณทั้งของไทยและของต่างประเทศ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตรัสว่า "เรื่องพระอภัยมณี สุนทรภู่ตั้งใจแต่งโดยประณีตทั้งตัวเรื่องและถ้อยคำสำนวน ส่วนตัวเรื่องนั้นพยายามตรวจตราหาเรื่องราวที่ปรากฏอยู่ในหนังสือต่าง ๆ บ้าง เรื่องที่รู้โดยผู้อื่นบอกเล่าบ้าง เอามาตริตรองเลือกคัดประดิษฐ์ติดต่อแต่ง ประกอบกับความคิดของสุนทรภู่เอง"[5] ประจักษ์ ประภาพิทยากร กล่าวว่า "วรรณคดีที่สุนทรภู่อาศัยเค้ามานั้น มีทั้งวรรณคดีจีน ชวา ไทย แขก พร้อมมูล วรรณคดีที่กล่าวมานี้สุนทรภู่ต้องรู้ดีแน่"[6] หรือ สุรีย์ พงศ์อารักษ์ กล่าวถึง พระอภัยมณี ว่า "เนื้อเรื่องส่วนใหญ่แตกต่างจากวรรณคดีไทยแนวจักร ๆ วงศ์ ๆ ทั่วไป เค้าโครงเรื่องได้มาจากวรรณคดีต่าง ๆ ของไทยและวรรณคดีต่างประเทศหลายเรื่อง เช่น เรื่องอาหรับราตรี เรื่องไซ่ฮั่น เป็นต้น รวมถึงเค้าเรื่องจากเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ เหตุการณ์ในชีวิตของสุนทรภู่ และจินตนาการที่ผสมผสานผูกร้อยเข้าด้วยกัน"[7] เค้าโครงจากวรรณกรรมต่างประเทศนี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงอธิบายเพิ่มเติมไว้ว่า เค้าเรื่องที่มาจากอาหรับราตรี ของเซอร์ริชาร์ด เบอร์ตัน คือนิทานว่าด้วยเรื่องของกษัตริย์ชาติอิสลามไปตีเมืองซึ่งนางพระยาเป็นคริสตัง เมื่อพบกันในสนามรบก็เกิดรักกัน ทำนองเดียวกับที่พระอภัยมณีพบนางละเวงวัณฬาในสนามรบ ส่วนเค้าโครงที่มาจากไซ่ฮั่น คือส่วนที่ว่าด้วยเพลงปี่ของเตียวเหลียง ผู้วิเศษที่ชำนาญการเป่าปี่แก้วจนอาจสะกดผู้คนได้ ทำนองเดียวกับวิชาปี่ของพระอภัยมณี[5] นอกจากนี้ยังมีความเห็นจากนักวิชาการอื่นอีกหลายท่านล้วนลงความเห็นไปในทางเดียวกันทั้งสิ้น[8] เพชรพระอุมา
พนมเทียนได้กำหนดให้ตัวละครต่าง ๆ เช่น รพินทร์ ไพรวัลย์ แงซาย ดารินหรือบุคคลภายในคณะเดินทาง มีความชำนาญคล่องแคล่วในการล่าสัตว์รวมทั้งมีความสามารถและทักษะในเชิงพรานด้านแกะรอย สามารถระบุถึงชนิดของสัตว์ที่เป็นเจ้าของรอยเท้าที่ปรากฏบนพื้นดิน ระยะเวลาของรอยเท้าที่ปรากฏหรือการสังเกตการฉีกขาดของกิ่งไม้ในที่สูงว่าเกิดจากสาเหตุใด รวมทั้งต้องพบเจอกับเหล่าสัตว์ทั้งหลายจำนวนมากภายในป่า ตลอดจนการต่อสู้ไล่ล่าระหว่างสัตว์และมนุษย์ เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
ก่อนออกเดินทางจากโป่งกระทิง คณะเดินทางได้ถูกผีโขมดดงทำร้าย ลูกหาบเสียชีวิตก่อนเดินทางต่อมายังโป่งน้ำร้อน และจะเดินทางถึงหุบชมดในตอนเที่ยง ห้วยยายทองในตอนพลบค่ำและถึงโป่งผีสิงในวันรุ่งขึ้น ก่อนจะออกเดินทางจากห้วยแม่เลิง ยึดสันเขามุ่งหน้าทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือตลอดระยะเวลาในการเดินทาง และพักในหุบเขากลางดงกล้วย ไต่ขี้นสันเขาดอยนาง และไต่ถึงร่องอกของเต้าถันสองข้างของดอยนางนอนในช่วงระยะเวลาก่อนเที่ยงและเริ่มมองเห็นพื้นที่บริเวณป่าหวายอยู่เบื้องล่างก่อนถึงป่าหวายในช่วงพลบค่ำ  ไพรมหากาฬ
ไพรมหากาฬ เป็นตอนที่หนึ่งของเพชรพระอุมาจำนวน 4 เล่ม ได้แก่ไพรมหากาฬ เล่ม 1 - 4 เพชรพระอุมา
คำนิยมของ "เพชรพระอุมา" ในแต่ละเล่มและแต่ละตอน จึงเป็นการรับรองถึงความเป็นนวนิยายที่มีความบันเทิง ตื่นเต้นเร้าใจและการผจญภัยตามแต่จินตนาการของพนมเทียน ที่นอกจากสามารถทำให้นักอ่านได้สนุกสนานไปกับเนื้อเรื่องที่ชวนติดตามและลุ้นระทึกแล้ว ยังได้รับความรู้ในด้านต่าง ๆ เกี่ยวกับการเดินป่า การล่าสัตว์ รวมทั้งอาวุธปืนอีกด้วย[14] เพชรตาแมว (ละครโทรทัศน์)
เพชรตาแมว ()เป็นละครโทรทัศน์ แนวลึกลับ สยองขวัญ จากบทประพันธ์ของ ประดิษฐ์ กัลย์จาฤก ผลิตโดย บ. กันตนา วิดีโอ โปรดักชั่น จำกัด เขียนบทโทรทัศน์โดย คูน กำกับการแสดงโดย นิรัตติศัย กัลย์จาฤก นำแสดงโดย ศุภวัฒน์ อ่ำประสิทธิ์ และ วรรัตน์ สุวรรณรัตน์ สร้างเมื่อปี พ.ศ. 2542 ออกอากาศทางช่อง 5 เพชรพระอุมา
ภาคแรก เรื่มที่สถานีกักสัตว์ซึ่งเป็นการเปิดตัวรพินทร์ ไพรวัลย์ให้คณะนายจ้างจากเมืองหลวงได้พบเห็น จนกระทั่งเดินทางถึงหมู่บ้านหล่มช้าง (ไพรมหากาฬ เล่มที่ 1 จนถึงดงมรณะ เล่มที่ 3) ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
หม่อมราชวงศ์ดาริน วราฤทธิ์ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่ไม่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริง เกิดจากจินตนาการสร้างสรรค์ของพนมเทียน สาวสวยที่เต็มเปี่ยมไปด้วยอุปนิสัยใจคอที่เข้มแข็ง เอาแต่ใจตัวเองแต่เข้มแข็งเด็ดเดี่ยว มั่นคงในเรื่องของความรัก มีฝีมือในการยิงปืนและเก่งกล้าสามารถ เป็นตัวละครที่พนมเทียนสร้างขึ้นมาจากจินตนาการทั้งหมด ไม่มีการจำลองเอาลักษณะนิสัยเฉพาะมาจากบุคคลที่มีตัวตนอยู่จริง เพียงแต่นำเอาบุคลิกภาพและลักษณะบางประการของดาริน มาจากสุภาพสตรีท่านหนึ่งที่พนมเทียนคบหาในฐานะเพื่อน อุดม ทรงแสง
นอกจากนี้ พ่อดมยังได้ประพันธ์เพลงไว้หลายบทเพลง และบทเพลงที่สร้างชื่อเสียงให้กับพ่อดมมากที่สุดคือเพลง "พิษรักพิษณุโลก" เดิมพ่อดมตั้งใจแต่งเอาไว้ให้จิ้มไว้ตอนอายุ 14 ปี ภายหลังได้ถูกนำไปประกอบภาพยนตร์เรื่อง "คนปีมะ" ขับร้องโดย สีหนุ่ม เชิญยิ้ม เป็นผู้ขับร้องเป็นคนแรก ต่อมา สันติ ดวงสว่าง และ หนู มิเตอร์ ได้นำเพลงนี้ไปขับร้องใหม่ โหมโรงเพชรรัตน-สุวัทนา
เพลงโหมโรง เพชรรัตน-สุวัทนา เป็นเพลงไทยเดิม ซึ่งประพันธ์ขึ้นใหม่ใน พ.ศ. ๒๕๔๘ โดยนายณรงค์ฤทธิ์ โตสง่า หรือที่รู้จักกันในนาม "ขุนอิน" แห่งภาพยนตร์เรื่องโหมโรง เพื่อเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ในโอกาสฉลองพระชนมายุ ๘๐ พรรษา ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๔๘ และเฉลิมพระเกียรติ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ในรัชกาลที่ ๖ ในโอกาสที่วันคล้ายวันประสูติครบ ๑๐๐ ปี เมื่อวันที่ ๑๕ เมษายน ๒๕๔๘ มัจจุราชสีน้ำผึ้ง
มัจจุราชสีน้ำผึ้ง เป็นบทประพันธ์ของ อุปถัมภ์ กองแก้ว เจ้าของบทประพันธ์ "ตลาดอารมณ์" เป็นเรื่องราวของความรักก็ไม่เคยรัก แต่ด้วยแรงผลักไสกับความต้องการตอบแทนผู้มีพระคุณ "รจนาไฉน" จึงจำยอมรับหมั้นชายหนุ่มผู้มีนามว่า "ปัทม์ ปัทมกุล" ด้วยความรักและหวงแหนในเกียรติยศ เขาจึงทนไม่ได้เมื่อรู้ความจริงว่า เธอไม่ใช่หญิงสาวที่เขาจะต้องแต่งงานด้วย แต่เธอยอมทอดตัวเข้ามาด้วยมารยาหญิง ดุจเถาไม้เลื้อยที่หวังเกาะเขาเท่านั้น เขาจำต้องรักษาหน้าและศักดิ์ศรีลูกผู้ชาย บทประพันธ์นี้มีการนำมาสร้างเป็นภาพยนตร์และละครโทรทัศน์ อีกหลายต่อหลายครั้ง หม่อมหลวงประพันธ์ สนิทวงศ์
นอกจากนี้ท่านยังเป็นผู้ประพันธ์ทำนองเพลงที่มีชื่อเสียงมากมาย เช่น ลมหวน, หากรู้สักนิด เพลงประกอบละครบ้านทรายทอง, เพลงประจำมหาวิทยาลัยขอนแก่น, เพลงจุฬาแซมบ้า ฯลฯ แหวนเพชร วงทอง
จากนั้นแหวนเพชรย้ายมาอยู่กับวงเพลิน พรหมแดน และในปี 2522 ขณะอายุได้ 25 ปี อ.ธงชัย เล็กกัมพล ได้แต่งเพลงให้เขา 6 เพลง มี "ไร่อ้อยคอยรัก" "รักข้ามโขง" "ครู ปกส." "แอบรักคนสวย" "เสี้ยวอีสาน" และเพลง "กฐินลืมทุ่ง" อัดประกบกับเพลง" จักรยานคนจน" ของยอดรัก สลัก
ใจ คนละด้านของแผ่นเสียง ปรากฏว่า เพลง "ไร่อ้อยคอยรัก" กับ "รักข้ามโขง" และ "ครู ปกศ." ดังมากตามมหาวิทยาลัย  สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี
นอกจากนี้จะมีการแสดงเพลงโหมโรง เพชรรัตน์-สุวัทนา ซึ่งแต่งโดย อ.ณรงค์ฤทธิ์ โตสง่า มือเดี่ยวระนาดเอกแห่งยุค ซึ่งแต่งให้มีความหมายว่าอันเป็นที่รักและสวัสดิ์มงคลควรค่า"ราชนารี" จึงใช้ชื่อโหมโรงเพชรัตน-สุวัทนา โดยการแสดงจะใช้ระนาดมากที่สุดถึง 81 รางซึ่งไม่เคยมีการละเล่นเช่นนี้มาก่อน โดยใช้คนตีระนาด 1 คนต่อ 2 ราง ส่วนอ.ณรงค์ฤทธิ์เล่นนำวง 1 ราง การเล่นระนาดแบบนี้จะให้ความสนุกสนานไพเราะ รวมทั้งท่วงทำนองที่เร้าใจเป็นอย่างยิ่ง ไพบูลย์ บุตรขัน
หลังจากเสียชีวิตไปแล้วหลายปี ในปี พ.ศ. 2532 เพลงของครูไพบูลย์ ได้รับรางวัลพระราชทานในงานกึ่งศตวรรษเพลงลูกไทย ถึง 10 เพลง ได้แก่ "ชายสามโบสถ์" (ขับร้องโดย คำรณ สัมบุญณานนท์) "น้ำตาเทียน" (ขับร้องโดย ทูล ทองใจ) "บ้านไร่น่ารัก" และ "เพชรร่วงในสลัม" (ขับร้องโดย ชินกร ไกรลาศ) "ฝนซาฟ้าใส" (ขับร้องโดย ยุพิน แพรทอง) "ฝนเดือนหก" (ขับร้องโดย รุ่งเพชร แหลมสิงห์) "บุปเพสันนิวาส" และ "มนต์รักแม่กลอง" (ขับร้องโดย ศรคีรี ศรีประจวบ) "มนต์รักลูกทุ่ง" (ขับร้องโดย ไพรวัลย์ ลูกเพชร) และ "ยมบาลเจ้าขา" (ขับร้องโดย บุปผา สายชล) และในปี พ.ศ. 2534 ได้รับรางวัลจากเพลง "หนุ่มเรือนแพ" (ขับร้องโดย กาเหว่า เสียงทอง) มงกุฎไพร
มงกุฎไพร เป็นตอนที่สิบสอง (ตอนจบ) ของ เพชรพระอุมา จำนวน 4 เล่ม ได้แก่มงกุฎไพร เล่ม 1 - 4 พระอภัยมณี
เรื่อง พระอภัยมณี เป็นผลงานกลอนนิทานที่ประสบความสำเร็จสูงที่สุดเรื่องหนึ่งในกระบวนวรรณคดีไทย สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ไว้ในเกียรติคุณของสุนทรภู่ว่า หากให้เลือกกวีไทยที่วิเศษสุดเพียง 5 คน สุนทรภู่จะต้องเป็นหนึ่งในห้าคนนั้น และ "ในบรรดาหนังสือบทกลอนที่สุนทรภู่ได้แต่งไว้ ถ้าจะลองให้ผู้อ่านชี้ขาดว่าเรื่องไหนดีกว่าเพื่อน ก็น่าจะยุติต้องกันโดยมากว่า เรื่องพระอภัยมณีเป็นดีที่สุด เพราะเป็นหนังสือเรื่องยาวแต่งดีทั้งกลอนทั้งความคิดที่ผูกเรื่อง"[2] กลอนนิทานเรื่องนี้ยังได้รับยกย่องจาก วรรณคดีสโมสร ในสมัยรัชกาลที่ 6 ให้เป็นยอดของวรรณคดีประเภทนิทานคำกลอนอีกด้วย[12] ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
หนานอิน เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ หนานไพร พนมเทียนได้จำลองลักษณะนิสัย อากัปกิริยามาจากครูพรานของพนมเทียน เป็นหัวหน้าหมู่บ้านในแถบจังหวัดกาญจนบุรี หมู่บ้านของพรานเกิดและเส่ย โดยชื่อของหนานไพรนั้นในเพชรพระอุมาเป็นครูพรานของรพินทร์ ไพรวัลย์ แต่มีบทบาทเพียงแค่ชื่อในการกล่าวอ้างถึงเท่านั้น พนมเทียนจึงจำลองบุคลิกภาพ อุปนิสัยทั้งหมดของหนานไพรมาถ่ายทอดแก่ตัวหนานอินแทน
พรานคู่ใจของพรานชด ประชากร หรือ อนุชา วราฤทธิ์ เพชรพระอุมา
ดูรายละเอียดคำนิยมเพชรพระอุมาเพิ่มเติมได้ที่ คำนิยมเพชรพระอุมา ดวงตาในดวงใจ
"ดวงตาในดวงใจ" เป็นบทประพันธ์ของ ฬีฬา เขียนบทโทรทัศน์โดย พลพล กำกับการแสดงโดย ปกาสิต กิ่งศักดิ์ ผลิตโดย บริษัท ควิซ แอนด์ เควส จำกัดเพลงประกอบละคร ดวงตาในดวงใจ ได้นำบทเพลงที่มีชื่อเสียงของศิลปินหลายคน มาทำทำนองใหม่และร้องใหม่โดยนักร้องที่มีชื่อเสียงจากค่าย แกรมมี่โกลด์ ในเครือจีเอ็มเอ็ม แกรมมี่ เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
รุ่งเช้าคณะเดินทางทั้งหมดช่วยเหลือแงซายในการเปิดศึกกับสิงหราในการชิงราชบัลลังก์คืน ปราบแม่มดวาชิกาที่อยู่บนยอดปราสาท แงซายได้ขึ้นครองราชสมบัติในพระนาม "สมเด็จพระเจ้าจักราธิราช" คณะเดินทางพร้อมด้วยแงซายและทหารเมืองมรกตนคร ออกเดินทางด้วยม้าจากเมืองมรกตในเวลาประมาณตอนบ่าย พักระหว่างทางหนึ่งคืน และเดินทางถึงบริเวณปลายถนนในเวลาประมาณสามโมงเช้าตามเวลาของเมืองมรกตนคร แงซายมอบตราของราชวงศ์เทพให้แก่รพินทร์ และเมื่อคณะเดินทางเลาะบริเวณขอบถนนถึงป่าสน นาฬิกาก็เริ่มเดินอีกครั้ง รพินทร์นำคณะเดินทางตัดตรงไปยังหุบเขานิลกาญจน์ โดยหลีกเลี่ยงไม่ผ่านหลุมอุกกาบาตก่อนมุ่งหน้าสู่หมู่บ้านหล่มช้าง การเดินป่า ล่าสัตว์ แกะรอยในเพชรพระอุมา
การเดินป่า ล่าสัตว์ แกะรอยในเพชรพระอุมา เป็นการรวบรวมรายละเอียดและทักษะในการล่าสัตว์และการแกะรอยในเพชรพระอุมา นำมาจากทักษะและประสบการณ์ในการเดินป่าของพนมเทียน เช่นศิลปะในการดำรงชีพ ศิลปะในการล่าสัตว์ รวมทั้งศิลปะในการแกะรอยสัตว์ในเชิงพราน นำมาผูกเสริมเติมแต่งให้แก่ตัวละครในเพชรพระอุมา ให้มีทักษะความสามารถและประสบการณ์ในการเดินป่า รวมทั้งการล่าสัตว์เพื่อใช้เป็นอาหาร ซึ่งการล่าสัตว์แกะรอยนั้นเป็นศิลปะเก่าแก่สืบทอดกันมาในหมู่พรานป่าและพรานพื้นเมือง เช่นเคล็ดลับในการสะกดรอยสัตว์ การตามสัตว์ที่ได้รับบาดเจ็บ การดูทางด่านของสัตว์ การนั่งห้างและการส่องสัตว์ การสังเกตทิศทางในการเดินป่าโดยใช้ต้นไม้และกิ่งไม้เป็นตำหนิป้องกันการหลงทาง การสังเกตท้องฟ้าและดวงดาว ฯลฯ โดยการล่าสัตว์แกะรอยในเพชรพระอุมา มีดังนี้ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
พรานจัน เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ มาก พนมเทียนได้จำลองเอาลักษณะนิสัยของพรานจันมาจากพรานเดินป่าที่อาศัยอยู่ในเขาเขียว จังหวัดกาญจนบุรี ในแถบบริเวณหลังน้ำตกเอราวัณ คนละแถบกับบุญคำ ลักษณะรูปร่างเล็กแต่หนุ่มกว่าบุญคำ และได้นำมาให้ร่วมเป็นหนึ่งในพรานคู่ใจของรพินทร์ ไพรวัลย์ เพชรพระอุมา
เนื่องจากเป็นนวนิยายที่มีขนาดความยาวมากที่สุดในประเทศไทย ทำให้พนมเทียนต้องสร้างตัวละครขึ้นมาเป็นจำนวนมาก นอกจากตัวละครหลักคือ รพินทร์ ไพรวัลย์ และตัวละครอื่น ๆ ในภาคแรกได้แก่คณะนายจ้างที่มีพันโทหม่อมราชวงศ์เชษฐา, หม่อมราชวงศ์ดาริน วราฤทธิ์, พันตรีไชยยันต์ อนันตรัย,มาเรีย ฮอฟมัน, แงซาย พรานคู่ใจของรพินทร์ ฯลฯ แล้ว ยังมีตัวละครปลีกย่อยอีกนับไม่ถ้วนที่ปรากฏในแต่ละตอน รวมทั้งในภาคสมบูรณ์ที่ประกอบด้วยคณะนายจ้างชุดใหม่ในการออกติดตามค้นหาซากเครื่องบินและระเบิดนิวเคลียร์ เพชรพระอุมา
พนมเทียนนำเอาความรู้ความชำนาญในการเดินป่า การดำรงชีวิตและการล่าสัตว์จากประสบการณ์จริงของตนเอง มาเป็นพื้นฐานในการเขียนนวนิยายเรื่องเพชรพระอุมา โดยเค้าโครงเรื่องและส่วนประกอบต่าง ๆ ได้นำมาจากเรื่องเล่าขานและสิ่งที่ได้รับการถ่ายทอดมาจากนักท่องไพรรุ่นอาวุโส หรือเรื่องเล่ารอบกองไฟของพรานพื้นเมืองต่าง ๆ ยามพักผ่อนภายหลังจากเสร็จสิ้นภารกิจในการล่าสัตว์และเล่าเรื่องราวต่าง ๆ แลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน หลวงพ่อทองวัดโบสถ์
หลวงพ่อทองวัดโบสถ์ เป็นนิยายอิงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา มีทั้งภาคแรก ภาคสอง และภาคสมบูรณ์ ซึ่งประพันธ์โดยคุณ ทวี วรคุณ โดยในฉบับสมบูรณ์นี้ได้รับการยอมรับว่าเป็นผลงานดีเด่นที่ได้รับรางวัล ยู.เนส.โก. ใน พ.ศ. 2510 โดยมีเนื้อหามุ่งเน้นหลักธรรมะด้านต่างๆ รวมทั้งมุ่งเน้นให้ผู้คนเชื่อมั่นในเรื่องของกฎแห่งกรรมกันมากขึ้น นอกจากนี้ หลวงพ่อทองวัดโบสถ์ ยังเป็นผลงานที่ได้รับการตีพิมพ์ซ้ำหลายครั้ง และได้รับการจัดทำเป็นละครโทรทัศน์มาแล้วครั้งหนึ่ง"หลวงพ่อทองวัดโบสถ์" เป็นงานเขียนที่กล่าวถึงเรื่องราวของผู้คนมากมาย ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับหลวงพ่อทองทั้งทางตรงและทางอ้อม เช่น "แม่กิมเฮียง" สาวงามผู้เป็นที่หมายปองของเหล่าชายหนุ่ม ต่อมา "ทิด แร่ม" ได้ใช้น้ำมันจันทน์ทาที่แขนของแม่กิมเฮียง แม่กิมเฮียงเริ่มมีอาการจิตหลอน ทิดแร่ม กล่าวว่าเธอจะต้องยอมแต่งงานกับเขาถึงจะหายเป็นปกติ จนบิดามารดาต้องพาไปพึ่งหลวงพ่อ ท่านได้ใช้น้ำมนต์ราดจนกลับมามีอาการปกติได้อีกครั้ง และได้ไปแต่งงานกับผู้ชายคนอื่นที่เป็นครูแทน แท้ที่จริงเป็นเพียงอาการอุปาทานที่เธอคิดไปเองเท่านั้น มิใช่เรื่องไสยศาสตร์แต่อย่างใด สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส มีพระอัจฉริยภาพหลายด้าน ในทางอักษรศาสตร์ ก็ได้นิพนธ์เรื่องฉันท์มาตราพฤติ และวรรณพฤติ ตำราโคลงกลบท คำกฤษฎี เป็นต้น นอกจากนี้ยังได้นิพนธ์บทกวีอีกเป็นจำนวนมาก ที่ล้วนมีคุณค่าเป็นเพชรน้ำเอกทางวรรณกรรมของไทยตลอดมา  เพชรพระอุมา
ซึ่งตลอดเส้นทางการเดินทางของรพินทร์และคณะเดินทาง ตั้งแต่ก้าวแรกของการเดินทางจากหนองน้ำแห้ง ผ่านจุดต่าง ๆ ซึ่งเป็นจุดที่พนมเทียนได้สร้างสรรค์ขึ้นมาจากจินตนาการและสถานที่จริงบางแห่ง เช่นหมู่บ้านหนองน้ำแห้ง เป็นสถานที่จริงที่ตั้งอยู่แห่งหนึ่งชื่อหนองแห้งในจังหวัดกาญจนบุรี เป็นหมู่บ้านของชาวบ้านป่าที่ไม่มีสำมะโนประชากร [22] พนมเทียนก็ได้เก็บเอาลักษณะของคนภายในหมู่บ้านที่เป็นชาวป่า มีถิ่นอาศัยและความเป็นอยู่อย่างเรียบง่าย มาถ่ายทอดเป็นหมู่บ้านหนองน้ำแห้งของรพินทร์ ไพรวัลย์ เพชรพระอุมา
ภายหลังจากเสร็จสิ้นภารกิจและเดินทางกลับจากเมืองมรกตนครของแงซาย รพินทร์ ไพรวัลย์ ได้ถูกว่าจ้างให้ออกติดตามหาเครื่องบินที่สูญหายพร้อมด้วยระเบิดนิวเคลียร์อีกครั้ง รพินทร์จำใจรับจ้างเป็นพรานผู้นำทางออกติดตามค้นหาซากเครื่องบินที่สูญหายไปจากแผนที่ประเทศไทย โดยมีชาวต่างชาติจำนวน 4 คน เป็นผู้ว่าจ้าง แต่เมื่อเชษฐาและดารินซึ่งเป็นอดีตนายจ้างของรพินทร์ ได้ทราบข่าวการรับจ้างเป็นพรานผู้นำทางของรพินทร์ ก็เกรงว่าจะถูกฆ่าทิ้งเมื่อทำงานเสร็จสิ้น เนื่องจากเป็นงานลับขององค์กร จึงออกติดตามคณะนายจ้างใหม่ของรพินทร์ เพชรพระอุมา
รายการแฟนพันธุ์แท้ โดยบริษัทเวิร์คพอยท์ เอ็นเทอร์เทนเมนท์ (Workpoint Entertainment) ดำเนินรายการโดยคุณปัญญา นิรันดร์กุล จัดให้มีการค้นหาผู้เข้าแข่งขันเพื่อชิงตำแหน่งสุดยอดแฟนพันธุ์แท้เพชรพระอุมาจากผู้เข้าแข่งขันจำนวนมาก ทางรายการคัดเลือกแฟนพันธุ์แท้จำนวน 5 คน บันทึกเทปโทรทัศน์ในวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2546 ออกอากาศในวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2546 ทางสถานีวิทยุโทรทัศน์กองทัพบกช่อง 5[32] ดังนี้ เพชรพระอุมา
"เพชรพระอุมา ใช้เวลาเขียนทั้งหมด 25 ปี 7 เดือนกับ 2 วัน ภาคแรกเขียนจบลงในหนังสือจักรวาลรายสัปดาห์ แล้วมาเริ่มเขียนภาคสองตอนจอมพราน ในหนังสือพิมพ์เดลินิวส์ ฉบับวันจันทร์ ซึ่งถือว่าเป็นครั้งแรก ที่ตีพิมพ์ลงหนังสือพิมพ์รายวันของนวนิยายเรื่องนี้"[33] โดยที่คำถามว่า เพชรตัดเพชร
เพชรตัดเพชร เป็นภาพยนตร์ไทยที่ออกฉายในปี พ.ศ. 2509 สร้างจากบทประพันธ์ของ เศก ดุสิต และ ส. เนาวราช สร้างโดย ปริญญา ทัศนียกุล แห่งบริษัทสหการภาพยนตร์ไทยจำกัด มีผู้กำกับการแสดงถึง 3 ท่านคือ วิจิตร คุณาวุฒิ (เจ้าของฉายาเศรษฐีตุ๊กตาทอง) พร้อมสิน สีบุญเรือง (พันคำ) และประกอบ แก้วประเสริฐ เพชรพระอุมา
ผู้เข้าแข่งขันเพื่อชิงตำแหน่งสุดยอดแฟนพันธุ์แท้เพชรพระอุมา ต่างมีความสามารถที่โดดเด่นและแตกต่างกันออกไป โดยสามารถผ่านการแข่งขันไปในแต่ระรอบของรายการจนถึงรอบสุดท้าย คุณสรกานต์ ศรีตองอ่อน คือผู้ที่ผ่านการแข่งขันในแต่ละรอบมาโดยตลอด ซึ่งจะต้องตอบคำถามข้อสุดท้ายของคุณปัญญา นิรันดร์กุล ที่ถามว่า ลูกผู้ชายหัวใจเพชร
ลูกผู้ชายหัวใจเพชร ละครโทรทัศน์ทางช่อง 7 ออกอากาศในกลางปี พ.ศ. 2545 เวลาหลังข่าวภาคค่ำ 20.30 - 22.30 น. ผลิตโดยบริษัท กันตนา จำกัด สร้างจากบทประพันธ์ของ รุจิกาญจน์ บทโทรทัศน์โดย คนหลังม่าน กำกับการแสดงโดย ธีรศักดิ์ พรหมเงิน นำแสดงโดย จุลจักร จักรพงษ์, กุลณัฐ ปรียะวัฒน์, ยืนยง โอภากุล, มณฑล จิรา, สาวิกา กาญจนมาศ, เจจินตัย อันติมานนท์, ฝันเด่น จรรยาธนากร, อนุสรณ์ เดชะปัญญา, กาญจนา จินดาวัฒน์ ร่วมด้วย เทียรี่ เมฆวัฒนา และ นัฏฐา ลอยด์ เพลงประกอบละคร "คนไม่มีสิทธิ์" และ "ฉันรู้ว่ายังมีดาว" โดย จุลจักร จักรพงษ์  เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
การเดินทางในเพชรพระอุมาเริ่มต้นจากรพินทร์ ไพรวัลย์ได้พบกับคณะนายจ้างจากพระนคร ที่สถานีกักสัตว์ของบริษัทไทยไวล์ดไลฟ์ (Thai Wild Life) โดยนายประเสริฐ ซึ่งเป็นผู้จัดการบริษัทและนายอำพล พลการ ผู้อำนวยการบริษัทไทยไวล์ดไลฟ์ ได้แนะนำคณะนายจ้างให้รพินทร์ได้รู้จัก และบอกกล่าวถึงวัตถุประสงค์ในการมาพบ รพินทร์ตกลงรับจ้างเป็นพรานนำทาง พร้อมกับเล่าเรื่องราวของขุมทรัพย์เพชรพระอุมา รวมทั้งข่าวคราวล่าสุดของพรานชดที่ได้พบเจอแก่คณะนายจ้าง ป่าโลกล้านปี
ป่าโลกล้านปี เป็นตอนที่ห้าของเพชรพระอุมาจำนวน 4 เล่ม ได้แก่ป่าโลกล้านปี เล่ม 1 - 4 เพชรพระอุมา
แบ่งแยกตามตัวละครหลักและตัวละครรอง ตามแต่ปรากฏในแต่ละภาค ได้แก่ภาคแรกไพรมหากาฬ - แงซายจอมจักรา ในการออกติดตามค้นหาผู้สูญหายและภาคสมบูรณ์จอมพราน - มงกุฎไพร ในการออกติดตามหาเครื่องบิน บี 52 และระเบิดนิวเคลียร์ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
พนมเทียนจำลองคุณสมบัติและลักษณะเฉพาะบางส่วนของมาเรีย เดอครูซ มาถ่ายทอดให้แก่มาเรีย ฮอฟมัน เพียงแค่ครึ่งหนึ่งเท่านั้น และเสริมสร้างจากจินตนาการเพื่อให้มาเรีย ฮอฟมัน ในเพชรพระอุมา มีลักษณะเฉพาะตัวที่มีฝีมือในการยิงปืน เปี่ยมเสน่ห์และมีความทรหดอดทนไม่แพ้ผู้ชาย เพชรพระอุมา
ต่อมาได้รับการตีพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ชวนะบุตร ในปี พ.ศ. 2518 จำนวน 22 เล่ม แบ่งเป็นตอน ๆ รวมทั้งสิ้น 5 ตอน ได้แก่ เพชรพระอุมา ตอนไพรมหากาฬ จำนวน 5 เล่ม, ตอน ดงมรณะ จำนวน 4 เล่ม, ตอน อาถรรพณ์นิทรานคร จำนวน 4 เล่ม, ตอน ป่าโลกล้านปี จำนวน 5 เล่ม และตอน แงซายจอมจักรา จำนวน 4 เล่ม และได้รับการตีพิมพ์เพชรพระอุมาภาคสมบูรณ์ในหนังสือพิมพ์เดลินิวส์ ภายหลังจากพนมเทียนเขียนเพชรพระอุมาภาคแรกจบ โดยเริ่มเพชรพระอุมา ตอน จอมพราน ในวันจันทร์ที่ 5 มกราคม พ.ศ. 2519 ถึง วันจันทร์ที่ 26 เมษายน พ.ศ. 2525 และได้นำภาคแรกมาตีพิมพ์ซ้ำจนจบในวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2527 และตีพิมพ์ภาคสามของเพชรพระอุมา ตอน มงกุฎไพร ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2525 ถึง พ.ศ. 2533 โดยนิตยสารจักวาลปืน[13] เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมาออกวางจำหน่ายในรูปแบบของพ็อกเก็ตบุ๊ค เป็นแบบรายวันคือ 10 วัน ต่อหนังสือ 1 เล่ม และยังคงดำเนินเนื้อเรื่องต่อไปจนถึงเล่มที่ 40 จนกระทั่งมีความยาวถึง 98 เล่ม เนื้อเรื่องก็ยังไม่สามารถจบลงได้[6] จนกระทั่งเพชรพระอุมาฉบับพ็อตเก็ตบุ๊คเล่มที่ 99 ได้ออกวางจำหน่ายในวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2513 จึงได้รับการตีพิมพ์ต่อเนื่องใน "จักรวาลรายสัปดาห์" ในปี พ.ศ. 2513 เป็นระยะเวลา 5 ปี และตีพิมพ์ต่อเนื่องใน "หนังสือพิมพ์เดลินิวส์" ในปี พ.ศ. 2518 เป็นระยะเวลาอีก 6 ปี พนมเทียนก็ยังไม่สามารถจบเรื่องราวการผจญกัยในป่าของเพชรพระอุมา จนกระทั่งได้รับการตีพิมพ์ต่อใน "จักรวาลปืน" ในปี พ.ศ. 2525 อีก 8 ปี เรื่องราวทั้งหมดจึงสามารถจบลงได้ในปี พ.ศ. 2533[6] เพชรพระอุมา
พนมเทียนนั้นมีวิธีการเขียนเนื้อเรื่องเพชรพระอุมาในรูปแบบการเขียนของตนเอง ที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว โดยพยายามเขียนบรรยายถึงลักษณะท่าทาง ตลอดจนอากัปกิริยาต่าง ๆ ของตัวละครทุกตัวที่ปรากฏในเพชรพระอุมา โดยไม่ยอมให้เป็นการเขียนที่เรียกได้ว่าเขียนแบบผ่านเลยไป ทำให้ผู้อ่านที่ติดตามอ่านมาโดยตลอดไม่ได้อรรถรสและความเข้มข้นของเนื้อเรื่อง[9] แต่พนมเทียนจะเขียนโดยแจกแจงอากัปกิริยาทุกขณะและทุกฝีก้าวของตัวละคร เพื่อให้ผู้อ่านสามารถมองเห็นการกระทำต่างหรือการเคลื่อนไหวต่าง ๆ เช่นกระทิงหรือเสือโคร่งถูกรพินทร์ ไพรวัลย์ยิงล้มลง ก็จะเขียนบรรยายเริ่มตั้งแต่รพินทร์และคณะเดินทางพบเจอกับสัตว์ เกิดการต่อสู้หรือติดตามแกะรอยจนถึงประทับปืนและเหนี่ยวไกยิง จนกระทั่งสัตว์นั้นล้มลงเสียชีวิต หรือแม้แต่การพูดจาเล่นลิ้นยั่วยวนกวนประสาทของแงซายและรพินทร์ ไพรวัลย์ จนถึงการพร่ำพรรณนาคำรักหวานซึ้งระหว่างไชยยันต์ อนันตรัยและมาเรีย ฮอฟมัน พนมเทียนก็สามารถถ่ายทอดออกมาได้อย่างดีเยี่ยมจนสามารถทำให้ผู้อ่านได้รับรู้ว่าในขณะนั้นเกิดเหตุการณ์อะไรขึ้นบ้าง จนทำให้เพชรพระอุมากลายเป็นนวนิยายที่มีความยาวมากที่สุดในโลก[9] เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
เมื่อตกลงทำสัญญาระหว่างรพินทร์และคณะนายจ้าง ที่มีพันโทหม่อมราชวงศ์เชษฐา วราฤทธิ์ เป็นหัวหน้าคณะในการเดินทาง ทางคณะนายจ้างได้จัดเตรียมสัมภาระในการเดินทางมายังหมู่บ้านหนองน้ำแห้งภายหลังจากวันที่ตกลงทำสัญญา เป็นระยะเวลาประมาณ 20 วัน ก่อนออกเดินทางในกลางเดือนมีนาคม จากจุดแรกของเส้นทางการเดินทาง รพินทร์นำคณะนายจ้างเดินทางมุ่งหน้าสู่เขาโล้น เป็นระยะทางกว่า 20 กิโลเมตร ก่อนที่จะบ่ายหน้าไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือมุ่งสู่โป่งกระทิง หุบชะมด ห้วยยายทอง ทุ่งช้าง ป่าหวาย และหล่มช้างตามลำดับ เพชรพระอุมา
ความสำเร็จดังกล่าวนี้ส่วนหนึ่งมาจากความสามารถในการประพันธ์ของพนมเทียน ซึ่ง ว.วินิจฉัยกุล ได้เอ่ยถึงว่า "...พนมเทียนเป็นผู้พิถีพิถันทั้งในด้านรูปทรง สีสัน แสงและเงา ตลอดจนความเคลื่อนไหวที่แปรเปลี่ยนไม่หยุดนิ่ง มีแม้กระทั่งเสียง ด้วยการเลือกใช้ถ้อยคำอย่างวิจิตรบรรจง มีกลิ่นอายของวรรณคดีอยู่ในภาษาที่ใช้ เหมือนกับการแกะสลักลายซ้อนลงไปทีละชั้นจนเป็นหลายชั้นลึกละเอียด ไม่ใช่เพียงแต่ร่างคร่าว ๆ พอให้เป็นรูปขึ้นมาเท่านั้น..." [16] หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล ผู้กำกับภาพยนตร์ผู้มีชื่อเสียง ตรัสถึงนวนิยายชุดนี้ว่า "เพชรพระอุมาคือมหากาพย์แห่งวรรณกรรมที่ไม่มีหนังสือเรื่องไหนที่จะเทียบได้" [17] ไพรวัลย์ ลูกเพชร
ไพรวัลย์ ลูกเพชร (14 ธันวาคม พ.ศ. 2484 - 17 ตุลาคม พ.ศ. 2545) นักร้องเพลงลุกทุ่งชาวตำบลบางขุนไทร อำเภอบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี เข้าสู่วงการจาการที่พ่อแม่นำไปฝากคณะลิเกเมืองเพชร แต่ใจไม่รัก จึงไปสมัครวงดนตรีบางกอก ช่ะ ช่ะ ช่า ของครูสมพงษ์ วงศ์รักไทย และครูชุติมา สุวรรณรัตน์ เมื่อวงบางกอก ช่ะ ช่ะ ช่า ยุบวงลง ครูได้นำไปฝากกับวงดนตรีของสุรพล สมบัติเจริญ ซึ่งแต่เพลงและอัดแผ่นเสียงให้ เพลงที่มีชื่อเสียงเช่น คำเตือนของพี่, ดาวบ้านนา, แม่ผักบุ้งบ้านดอน, เสียงจากไพรวัลย์, คำประณาม, สำรวยลืมคำ เพชรพระอุมา
และต่อมาภายหลังได้เขียนเนื้อหาสำคัญของโครงเรื่องเพิ่มเติม จนกลายเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับการเดินทางและการผจญภัยของพรานป่า ที่รับจ้างวานนำทางในการออกติดตามค้นหาผู้สูญหายยังดินแดนลึกลับและเต็มไปด้วยอาถรรพณ์แห่งป่า พร้อมกับขุมทรัพย์เพชรพระอุมาอันเป็นตำนานเล่าขาน ก่อนออกเดินทางมีกะเหรี่ยงพเนจรมาขอสมัครเป็นคนรับใช้และขอร่วมติดตามไปกับคณะเดินทางด้วย จนกระทั่งเมื่อบุกป่าฝ่าดงและอันตรายต่าง ๆ ไปถึงจุดหมายปลายทางความจริงก็ปรากฏว่า กะเหรี่ยงลึกลับที่ร่วมเดินทางมาด้วยนั้นกลายเป็นรัชทายาทที่แท้จริงของเมืองมรกตนคร เมืองลับแลที่ไม่ปรากฏในแผนที่ พรานผู้นำทางและคณะเดินทางได้ช่วยกันทวงชิงและกอบกู้ราชบัลลังก์คืนให้แก่กะเหรี่ยงลึกลับได้สำเร็จพร้อมกับได้พบขุมทรัพย์เพชรพระอุมาที่เป็นตำนานเล่าขานมาแต่โบราณ เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมา ตอนไพรมหากาฬ ฉบับรวมเล่ม จำนวน 4 เล่ม และ เพชรพระอุมา ตอนมรกตนคร ฉบับรวมเล่ม จำนวน 18 เล่ม เนื้อเรื่องเพชรพระอุมา
การติดตามค้นหารพินทร์และคณะนายจ้างฝรั่ง คณะเดินทางของเชษฐาได้เผชิญหน้ากับมันตรัยที่ฟื้นคืนชีพที่อาณาจักรนิทรานคร และกับเล่าถึงอดีตชาติของดารินและรพินทร์ที่เคยเป็นศัตรูคู่อาฆาตในชาติปางก่อน รวมทั้งพยายามล่อลวงเอาตัวดารินไปยังอาณาจักรนิทรานคร เพื่อให้ได้ในตัวของจิตรางคนางค์หรือดารินในชาติปัจจุบัน แต่ก็ได้เชษฐาและไชยันต์มาช่วยเหลือไว้อย่างทันท่วงที และปราบมันตรัยด้วยบ่วงนาคบาศย์ได้สำเร็จ รพินทร์นำคณะนายจ้างฝรั่งบุกป่าเพื่อค้นหาซากเครื่องบินและระเบิดนิวเคลียร์จนพบ โดยได้รับความช่วยเหลือจากแงซายในรูปของจิตใต้สำนึก จนภายหลังทั้ง 2 คณะได้เดินทางมาพบกันที่เมืองมรกตนคร แงซายรวบรัดให้ดารินและรพินทร์แต่งงานกันที่เมืองมรกตนคร ก่อนจะอำลากันเป็นครั้งสุดท้ายในการพบกันระหว่างบุคคลทั้งหมด พระสุนทรโวหาร (ภู่)
สุนทรภู่เป็นกวีที่มีความชำนาญทางด้านกลอน ได้สร้างขนบการประพันธ์กลอนนิทานและกลอนนิราศขึ้นใหม่จนกลายเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวางสืบเนื่องมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน ผลงานที่มีชื่อเสียงของสุนทรภู่มีมากมายหลายเรื่อง เช่น นิราศภูเขาทอง นิราศสุพรรณ เพลงยาวถวายโอวาท กาพย์พระไชยสุริยา และ พระอภัยมณี เป็นต้น โดยเฉพาะเรื่อง พระอภัยมณี ได้รับยกย่องจากวรรณคดีสโมสรว่าเป็นยอดของวรรณคดีประเภทกลอนนิทาน และเป็นผลงานที่แสดงถึงทักษะ ความรู้ และทัศนะของสุนทรภู่อย่างมากที่สุด งานประพันธ์หลายชิ้นของสุนทรภู่ได้รับเลือกให้เป็นส่วนหนึ่งในหลักสูตรการเรียนการสอนนับแต่อดีตมาจนถึงปัจจุบัน เช่น กาพย์พระไชยสุริยา นิราศพระบาท และอีกหลาย ๆ เรื่อง ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
พันโทหม่อมราชวงศ์เชษฐา วราฤทธิ์ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ อุดม จุลเสวก พนมเทียนสร้างหม่อมราชวงศ์เชษฐา วราฤทธิ์ ให้มีลักษณะนิสัยรักและชอบในการเดินป่า แต่ไม่ชอบการล่าสัตว์ เป็นการเดินป่าแบบหาความสุขให้แก่ตนเองกับเพื่อนฝูง มากกว่าเข้าป่าเพื่อล่าสัตว์เพียงอย่างเดียว โดยการจำลองเอาลักษณะนิสัยใจคอมาจากเพื่อนรุ่นพี่ของพนมเทียน ซึ่งเป็นอดีตนายด่านศุลกากรมาใส่ไว้ในตัวของเชษฐามากกว่าครึ่ง และเสริมสร้างจากจินตราการให้เป็นพี่ชายที่มีความรักน้อง มองโลกในแง่ดี ยิ้มง่ายและเป็นกันเองกับทุกคนภายในคณะเดินทาง รวมทั้งความคิดความอ่านที่สุขุมรอบคอบ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
จอห์น แบล็คบีร์ เป็นคนอารมณ์ร้อนเป็นเป็นเสือปืนเร็ว มักจะชักปืนขึ้นมายิงก่อนยามเกิดเหตุการณ์เฉพาะหน้า เข้มแข็ง อดทน รักเพื่อนพ้องและไม่ทอดทิ้งกันยามเกิดเหตุร้าย พนมเทียนจึงนำลักษณะเฉพาะของจอห์น แบล็คบีร์ มาถ่ายทอดแก่พันเอกลาร์รี่ คีธ และเสริมสร้างจากจินตนาการเพียงเล็กน้อยเท่านั้น เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
คณะเดินทางพักที่ตะเคียนทองและพบกับเหล่าบริวารของมันตรัย รพินทร์เสียท่าถูกบริวารของมันตรัยล่อตกเหว และคณะเดินทางถูกเหล่าบริวารมันตรัยถล่มปางพักตอนกลางคืน บุญคำช่วยปฐมพยาบาลจนรพินทร์หายเป็นปกติ และออกเดินทางมุ่งหน้าทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ผ่านภูเขาหลังเต่าและเข้าเขตทางตอนใต้ของหุบหมาหอนในเวลาประมาณบ่ายโมงครึ่ง ถึงหุบหินตัด แบ่งคณะเดินทางออกเป็น 2 ฝ่ายเพื่อล่อมันตรัย และหยุดพักแรมที่เนินสักดำในเวลากลางคืน แต่พรานบุญคำและพรานจันผลัดหลงกับคณะนายจ้างคือคริสตินา กรูบิลและพันตรีเชิดวุธ ไกรรณยุทธ รพินทร์ออกติดตามค้นหาและให้คณะเดินทางที่เหลือมุ่งหน้าห้วยเสือร้องไปก่อน จนพบทั้งคู่และช่วยเหลือออกจากถ้ำและลัดเลาะสันเขาขอบของแอ่งหุบหมาหอนมุ่งหน้าห้วยเสือร้องในตอนเย็น แต่ปางบรรพ์
แต่ปางบรรพ์ เป็นตอนที่สิบเอ็ดของ เพชรพระอุมา จำนวน 4 เล่ม ได้แก่แต่ปางบรรพ์ เล่ม 1 - 4 เพชรพระอุมา
โครงเรื่องของเพชรพระอุมานั้น พนมเทียนได้เค้าโครงเรื่องมาจากแนวความคิดของเรื่องคิง โซโลมอน'ส มายน์ส ของ เซอร์ฯ แฮกการ์ด ซึ่งเป็นเค้าโครงของการผจญภัยเรื่องที่ดีมากเรื่องหนึ่ง[10] โดยก่อนหน้าที่พนมเทียนจะเขียนเพชรพระอุมาก็ได้มีการวางโครงเรื่องคร่าว ๆ ไว้เช่นเดียวกับงานเขียนอื่น ๆ ซึ่งโครงเรื่องคร่าว ๆ ของเพชรพระอุมานั้น พนมเทียนวางเอาไว้เพียงเล็กน้อยโดยกำหนดให้เป็นเรื่องราวการผจญภัยในป่าของนายพรานผู้นำทางคนหนึ่งเท่านั้น[10] เพชรตาแมว (บทประพันธ์)
"เพชรตาแมว" เป็นนวนิยายแนวตื่นเต้น สยองขวัญ บทประพันธ์ของประดิษฐ์ กัลย์จาฤก ถ้าพูดถึงผลงานตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน "เพชรตาแมว" นับว่าเป็นหนึ่งในผลงานเด่นของกันตนาท่ีได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องไม่ว่าจะเป็นละครวิทยุ ภาพยนตร์ หรือ ละครโทรทัศน์ นอกจากนั้นก็ยังเคยถูกนำไปตีพิมพ์เป็นพ็อกเก็ตบุ๊คออกจำหน่ายโดยสำนักพิมพ์ศิลปาบรรณาคาร  เพชรพระอุมา
ซึ่งองค์ประกอบทั้ง 4 ดังกล่าวข้างต้น เมื่อนำมาเขียนเพชรพระอุมา พนมเทียนก็สามารถถ่ายทอดเรื่องราวต่าง ๆ อารมณ์และจินตนาการของตัวละครในนวนิยายได้อย่างดีเยี่ยม ซึ่งต้นแบบของโครงเรื่อง ก็มาจากประสบการณ์จริงบวกกับจินตนาการของพนมเทียนนั่นเอง พระอภัยมณี
พระอภัยมณี เป็นวรรณคดีชิ้นเยี่ยมเรื่องหนึ่งของไทย ผลงานชิ้นเอกของพระสุนทรโวหาร หรือสุนทรภู่ กวีเอกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ประพันธ์ขึ้นเป็นนิทานคำกลอนที่มีความยาวมากถึง 94 เล่มสมุดไทย เมื่อพิมพ์เป็นเล่มหนังสือ จะมีความยาวกว่าหนึ่งพันสองร้อยหน้า ระยะเวลาในการประพันธ์ไม่มีการระบุไว้อย่างแน่ชัด แต่คาดว่าสุนทรภู่เริ่มประพันธ์ราวปี พ.ศ. 2364-2366[1] และแต่ง ๆ หยุด ๆ ไปตลอดเป็นระยะ สิ้นสุดการประพันธ์ราว พ.ศ. 2388 รวมเวลามากกว่า 20 ปี เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
รุ่งเช้ารพินทร์นำคณะเดินทาง บ่ายหน้าเข้าสู่เขตป่าดงดิบ โดยนำไต่เขาลงมาเป็นระยะ หยุดพักตอนเที่ยงท่ามกลางป่าไม้ในยุคดึกดำบรรพ์ และออกเดินทางต่อในเวลาประมาณบ่ายโมง ผ่านทุ่งอันแห้งแล้งและหยุดพักแรมโคนต้นไทรในเวลาใกล้ค่ำ ตอนดึกที่พักของคณะเดินทางถูกบริวารของมันตรัยล้อมรอบและถูกฝูงหมาป่าถล่มที่พัก รพินทร์พาอิสซาเบล มูร์หลบหนีไปตามลำห้วยแห้งและพบรูปปั้นสิงโตมีปิกของอาณาจักรนิทรานคร และปราสาทจิตรางคนางค์ รพินทร์ขอให้คณะเดินทางทำลายเพื่อปิดปากทางเข้าออกของปราสาทจิตรางคนางค์ รพินทร์ต้องการย่นระยะทางในการเดินทาง มุ่งหน้าสู่เนินพระจันทร์โดยไม่ผ่านหุบเขานิลกาญจน์ หลุมอุกกาบาตและทะเลสาบมรณะและเข้าสู่เขตแดนของเมืองมรกตนคร มุ่งหน้าทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ถึงทะเลสาบมรณะทางฝั่งตะวันตกในเวลาเที่ยง ตัดทางจากทะเลสาบมรณะ อ้อมหุบเขานิลกาญจน์ ผ่านป่าหินอันแห้งแล้ง ไต่ขึ้นที่ราบสูงจนถึงขอบหน้าผาสูงในเวลาบ่ายสามโมงครึ่ง และมองเห็นเนินพระจันทร์อยู่เบื้องล่างก่อนหยุดพักหนึ่งคืน ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
ขะโนง เป็นกะเหรี่ยงรูปร่างสูงใหญ่ที่แตกต่างจากะเหรี่ยงธรรมดาทั่วไป ที่ส่วนใหญ่แล้วรูปร่างจะเล็ก ผอมบาง อาศัยอยู่ที่ทุ่งแสลงหลวง เป็นอันธพาลและนักเลงใหญ่ประจำหมู่บ้านกะเหรี่ยง พบกับพนมเทียนและคณะเดินทางซึ่งส่วนใหญ่เป็นแพทย์ และได้รับการช่วยเหลือรักษาพยาบาลแก่ลูกบ้านของขะโนง โดยที่ตัวจริงของขะโนงนั้น สามารถเดินได้เงียบกริบเช่นเดียวกับคะหยิ่น แต่ไม่สามารถเลื้อยผ่านในปลักโคลนเช่นเดียวกับงูในเพชรพระอุมา เนื่องจากเป็นการเสริมสร้างคุณสมบัติพิเศษของคะหยิ่นจากจินตนาการพนมเทียน เนื้อเรื่องเพชรพระอุมา
เนื้อเรื่องเพชรพระอุมา เป็นเนื้อเรื่องทั้งหมดของนวนิยายเรื่องเพชรพระอุมาจำนวน 48 เล่ม แบ่งเนื้อเรื่องเป็นสองภาคคือภาคแรก จำนวน 6 ตอน 24 เล่ม และภาคสมบูรณ์ จำนวน 6 ตอน 24 เล่ม หยาดเพชร
เพลง "หยาดเพชร" นั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ ประทานนามให้ชาลี อินทรวิจิตรและสมาน กาญจนผลินเป็นผู้แต่ง เพชรพระอุมา
จากโครงเรื่องเดิมของคิง โซโลมอน'ส มายน์ส เพียงแค่ 4 บรรทัดเท่านั้น[10] แต่พนมเทียนสามารถนำมาเขียนเป็นเพชรพระอุมาโดยเล่าเรื่องราวการเดินป่า การดำรงชีวิตและการล่าสัตว์ รวมทั้งภูมิประเทศในป่าดงดิบด้านตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศ ไปจนจรดชายแดนพม่าและน่าจะล่วงเลยไปถึงแถบเทือกเขาหิมาลัย (เพราะในตอนท้ายเรื่องมีฉากที่ต้องอยู่ในภูมิประเทศที่มีหิมะตก) ในปัจจุบัน โดยดึงประเด็นจุดสำคัญของชีวิตการเดินป่าของตนเองที่เคยผ่านมาก่อนผสมเข้าในไปโครงเรื่องของเพชรพระอุมาด้วย เพชรพระอุมา
เพชรพระอุมามีองค์ประกอบหลัก ๆ ที่พนมเทียนนำมาเป็นต้นแบบของโครงเรื่อง ดังนี้[11] การล่าสัตว์ในเพชรพระอุมา
ในเพชรพระอุมา พนมเทียนกำหนดให้พรานป่าและลูกหาบผู้ติดตาม เป็นผู้ทำหน้าที่ "ลูกราว" ส่งเสียงโห่ร้อง ตะเพิดไล่เลียงผาให้วิ่งเตลิดมาเข้าทางปืนของคณะนายจ้างที่แอบดั่กซุ่มรอคอยอยู่ และนำเอาศิลปะในการล่าสัตว์ด้วยวิธีการไล่ราว มาสอดแทรกไว้ในเพชรพระอุมา ให้เห็นถึงวิธีการในการล่าสัตว์ด้วยชั้นเชิงและเล่ห์เหลี่ยมของมนุษย์ โดยกำหนดให้รพินทร์ ไพรวัลย์ ผู้รับหน้าที่พรานนำทางแก่คณะนายจ้าง จัดหาเกมเบา ๆ ให้พันโทหม่อมราชวงศ์เชษฐา วราฤทธิ์ หม่อมราชวงศ์ดาริน วราฤทธิ์และพันตรีไชยยันตร์ อนันตรัย เพื่อเป็นการซ้อมทิศทางของปืนด้วยการไล่ราวเลียงผาที่บริเวณเขาหัวโล้น เพชรพระอุมา
ปลายปี พ.ศ. 2556 เพชรพระอุมาได้จัดทำเป็นรูปแบบ eBook เป็นครั้งแรกโดยแพรวสำนักพิมพ์ โดยเริ่มเปิดตัวภาคแรกในงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 18 17 ตุลาคม พ.ศ. 2556 และเริ่มจำหน่ายในวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556 พร้อมกันที่ร้านนายอินทร์และ Naiin.com โดยแบ่งเป็น 2 ภาค 12 ตอน 48 เล่มเหมือนหนังสือ โดยที่ผู้อ่านต้อง download Application Naiin Pann และใส่ code ของหนังสือแต่ละตอนลงใน Application ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
แงซาย เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่ไม่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริง เกิดจากจินตนาการสร้างสรรค์ของพนมเทียนทั้งหมด ไม่มีต้นแบบจำลองมาจากลักษณะเฉพาะตัวของผู้ใด ที่สามารถจำลองเอามาใส่ในตัวของแงซายได้ โดยที่พนมเทียนนั้นเลือกเอาลักษณะต้นแบบของแงซาย มาจากภาพปั้นของเทพบุตรของกรีกที่ชื่อนาซิสซัส แล้วสร้างสรรค์เสริมแต่งให้แงซายมีชีวิตโลดแล่นในเพชรพระอุมา ที่ถือว่าเป็นพระเอกอีกคนหนึ่งของนวนิยายเรื่องนี้ มีสติปัญญาไหวพริบปฏิภาณเป็นเลิศ เจ้าเล่ห์ ขี้เล่น อีกทั้งยังเป็นคู่อริและคู่ปรับ คู่รักคู่แค้นของรพินทร์ ไพรวัลย์ ประสิทธิ์ ศิริบรรเทิง
ประสิทธิ์ ศิริบรรเทิง (พ.ศ. 2470 - พ.ศ. 2529) เป็นนักเขียน นักหนังสือพิมพ์ บรรณาธิการ ผู้อำนวยการสร้างละครเวที และเป็นผู้เขียนบทภาพยนตร์ที่มีชื่อเสียงหลายเรื่อง เช่น เล็บครุฑ มังกรแดง ภูตเหลือง ทหารเสือกรมหลวงชุมพร เพชรพระอุมา การะเกด กุหลาบแสนสวย เกล็ดแก้ว เป็นต้น และเป็นหัวหน้ากองบรรณาธิการนิตยสารจักรวาล เพชรพระอุมา
พนมเทียนเริ่มต้นการเขียนเพชรพระอุมาในปี พ.ศ. 2507 โดยตกลงทำข้อสัญญากับสำนักพิมพ์ผ่านฟ้าพิทยา (ซึ่งปัจจุบันสำนักพิมพ์ผ่านฟ้าพิทยา ได้ยุติกิจการไปแล้ว) ในการเขียนนวนิยายแนวผจญภัยในป่าจำนวนหนึ่งเรื่อง โดยมีข้อกำหนดความยาวของนวนิยายเพียงแค่ 8 เล่มจบเท่านั้น แต่กลับได้รับความนิยมอย่างล้นหลามทำให้ต้องเขียนเพชรพระอุมาเพิ่มเติมต่อจนครบ 10 เล่ม และขอยุติการเขียนตามข้อสัญญา[6] แต่ทางสำนักพิมพ์ผ่านฟ้าพิทยายังไม่อนุญาตให้พนมเทียนยุติการเขียน และได้ขอร้องให้เขียนเพิ่มเติมต่ออีก 5 เล่ม พร้อมกับบอกกล่าวถึงความนิยมของนักอ่านที่มีต่อเพชรพระอุมา ซึ่งมีจำนวนเพิ่มมากขึ้นจนต้องมีการตีพิมพ์ซ้ำหลาย ๆ ครั้งด้วยกันในระยะปลาย ๆ ของเล่มที่ 10[6] จนสถิติการตีพิมพ์และการจัดจำหน่ายของนวนิยายเรื่องนี้มีจำนวนเพิ่มมากขึ้น และได้รับการตอบรับจากนักอ่านหลาย ๆ รุ่นเป็นอย่างดีในการช่วยขัดเกลาเนื้อเรื่องของเพชรพระอุมา และแจ้งเตือนแก่พนมเทียนถึงชื่อตัวละครหรือสถานที่ที่ปรากฏในเพชรพระอุมาที่มีการผิดพลาด[7] ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
พันตรีเชิดวุธ ไกรรณยุทธ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ พลตรีภารวี ชาญเลขา พนมเทียนสร้างพันตรีเชิดวุธจำลองเอาลักษณะนิสัยของนายทหารประจำกรมสรรพวุธ ยศร้อยโทในขณะ นั้นมาเกือบทั้งหมด ถ่ายทอดให้แก่พันตรีเชิดวุธ นายทหารไทยเพียงคนเดียวในคณะเดินทางค้นหาซากเครื่องบินและเสริมสร้างลักษณะเฉพาะตัวจากจินตนาการของตนเองเล็กน้อย เส้นทางการเดินทางในเพชรพระอุมา
รุ่งเช้ารพินทร์นำคณะเดินทางออกจากป่าไผ่ บ่ายหน้าสู่ตะเคียนทอง คาดว่าจะถึงตอนบ่ายกว่า ๆ คณะเดินทางรับทราบจากรพินทร์ในตำแหน่งการเดินทางที่ออกนอกประเทศไทย มุ่งหน้าเข้าสู่สหภาพพม่าไปทางต้นน้ำสาละวิน ถึงป่าหินในเวลาประมาณเที่ยง ผ่านป่าหิน เข้าเขตตะเคียนทองในระยะทางอีกประมาณ 7 - 8 ไมล์ และถึงตะเคียนทองที่ปราศจากผู้คนในเวลาประมาณใกล้ค่ำ ความเป็นมาของตัวละครในเพชรพระอุมา
รพินทร์ ไพรวัลย์ เป็นตัวละครในเพชรพระอุมาที่มีต้นแบบมาจากบุคคลที่มีตัวตนจริงคือ ฉัตร พงษ์สุชาติ หรือเรียกชื่อง่าย ๆ ว่าเชิด วรชาติ พนมเทียนสร้างพรานป่าผู้มีความชำนาญในการเดินป่าที่มีฝีมือในการยิงปืนที่เฉียบขาด มีจิตใจที่เต็มเปี่ยมไปด้วยคุณธรรมและโอบอ้อมอารี โดยการจำลองและนำเอาลักษณะนิสัยทั้งหมดของเพื่อนรุ่นพี่คนหนึ่งมาถ่ายทอดลงในตัวละครหลักของเพชรพระอุมา พชรมนตรา
พชรมนตรา เป็นละครโทรทัศน์แนวลึกลับ บทประพันธ์ของ กันตา / เอื้องอรุณ จากเค้าโครงเรื่อง เพชรตาแมว ของ ประดิษฐ์ กัลย์จาฤก ผลิตโดย กันตนา เขียนบทโทรทัศน์โดย พิง ลำพระเพลิง กำกับการแสดงโดย อนุวัฒน์ ถนอมรอด นำแสดงโดย เมลดา สุศรี, ศุกลวัฒน์ คณารศ , ฮาน่า ลีวิส, รพีภัทร เอกพันธ์กุล, บารมิตา สาครจันทร์, คงกะพัน แสงสุริยะ และนักแสดงมากฝีมืออีกคับคั่ง ออกอากาศทาง ช่อง 7 ทุกวันพุธ พฤหัสบดี เวลา 20.20 น. เริ่มวันพฤหัสบดี 24 มกราคม พ.ศ. 2561 ต่อจากละคร ในคืนหนาว แสงดาวยังอุ่น เพชรพระอุมา
นางสาวสุภารัตน์ ศุภภัคว์รุจา ทำวิทยานิพนธ์เรื่อง "นวนิยายแนวผจญภัย:จาก คิง โซโลมอน'ส มายน์ส ล่องไพร จนถึง เพชรพระอุมา (ภาคแรก)" ในปี พ.ศ. 2541 นางสาวสริญญา คงวัฒน์ ทำวิทยานิพนธ์เรื่อง "วิเคราะห์ภาพสะท้อนเชิงพรานในนวนิยายเพชรพระอุมา ของพนมเทียน"[31]